Prof.dr. Sabile Keçmezi- Basha

Gjatë hulumtimeve  mbi dëshmorët dhe heroinat shqiptare të periudhës 1945–1999, u ndesha edhe me emrin e Nurije Zekës, një vajzë e re nga Raushiqi i Pejës, historia e së cilës mbart peshën e rëndë të dhunës politike dhe të represionit të ushtruar ndaj popullit shqiptar. Prania e emrit të saj në këtë kontekst nuk është thjesht një shënim faktografik, por një dëshmi e heshtur e sakrificës së rinisë shqiptare në vitet e errëta të shtypjes.

Nurije Zeka përfaqëson një brez të tërë vajzash dhe djemsh, jeta e të cilëve u ndërpre në mënyrë brutale, jo për shkak të veprimeve individuale kriminale, por për shkak të përkatësisë kombëtare dhe të realitetit politik në të cilin jetonin. Likuidimi i saj nga armiqtë e popullit tonë në vitin 1990 e vendos këtë ngjarje në një periudhë të veçantë historike, kur represioni ndaj shqiptarëve kishte marrë forma të hapura dhune, duke synuar frikësimin, heshtjen dhe zhdukjen e çdo zëri që përfaqësonte dinjitetin dhe të drejtën për jetë të lirë.

Përfshirja e emrit të Nurije Zekës në këtë libër nuk ka vetëm vlerë dokumentare, por edhe dimension etik e kujtesor. Ajo shërben si kujtesë se historia e rezistencës shqiptare nuk është ndërtuar vetëm mbi figura të njohura publike, por edhe mbi jetët e ndërprera të individëve të rinj, sakrifica e të cilëve mbetet një thirrje e vazhdueshme për drejtësi, kujtim dhe përgjegjësi historike.

Gjatë trajtimit të kësaj figure, u përballa me dilema lidhur me vendosjen e saj në strukturën e librit, me pyetjen se në cilin kapitull apo kontekst do të mund të përfshihej më me kuptim dhe koherencë. Megjithatë, pavarësisht këtyre paqartësive strukturore, një gjë ishte e padiskutueshme: mundësia që kjo heroinë e kombit të mbetej jashtë librit nuk mund të merrej asnjëherë në konsideratë.

Pesha e sakrificës së saj, domethënia historike e veprimit dhe simbolika që ajo përfaqëson e tejkalonin çdo hezitim metodologjik. Përfshirja e saj në libër nuk ishte thjesht një zgjedhje autoriale, por një domosdoshmëri etike dhe shkencore, sepse mungesa e një figure të tillë do të krijonte një zbrazëti në rrëfimin historik dhe në përfaqësimin e drejtë të sakrificës kombëtare. Në këtë kuptim, dilema për renditjen u shndërrua në një sfidë të brendshme strukturore, ndërsa vendimi për ta përfshirë mbeti një akt i qartë përgjegjësie ndaj kujtesës historike dhe ndaj lexuesit.

Ajo, e re në moshë, por e pjekur në mendim, e mençur në veprim, e guximshme në qëndrim dhe thellësisht atdhetare, me një vetëdije të plotë për kohën dhe rrethanat në të cilat jetonte, iu bashkua karavanit të pajtimit të gjaqeve në Kosovë gjatë viteve 1990–1991. Ky angazhim nuk ishte i rastësishëm, por shprehje e një zgjedhjeje të vetëdijshme morale dhe kombëtare, në një periudhë kur shoqëria shqiptare përballej me sfida të rënda ekzistenciale.

Në një kohë kur Kosovës po i shtrëngohej laku rreth qafës dhe presioni politik e represiv po bëhej gjithnjë e më i ashpër, një grup të rinjsh shqiptarë morën nismën për të filluar pajtimin e gjaqeve dhe zgjidhjen e ngatërresave brenda popullit shqiptarë. Ata ishin të vetëdijshëm se përçarja e brendshme dobësonte qëndresën kolektive dhe se pa pajtim ndërmjet vetes, shqiptarët nuk mund të përballeshin me armikun e përbashkët.

Në këtë kontekst, angazhimi i saj në lëvizjen e pajtimit të gjaqeve merr një domethënie të thellë etike dhe historike. Pajtimi përfaqësonte një akt të lartë ndërgjegjeje qytetare, ku humanizmi dhe vizioni politik ndërthureshin në shërbim të unitetit kombëtar. Pajtimi nuk shihej thjesht si akt moral individual, por si strategji e domosdoshme për mbijetesën kolektive, si kusht themelor për ndërtimin e një fronti të përbashkët përballë dhunës dhe padrejtësisë.

Armiku, i vetëdijshëm për rëndësinë e unitetit shoqëror dhe kombëtar si faktor thelbësor i rezistencës, përdorte çdo mjet të mundshëm për të nxitur përçarjen dhe për të mbajtur gjallë hasmërit e gjakmarrjen ndërmjet shqiptarëve. Kjo strategji synonte dobësimin e kohezionit të brendshëm dhe shpërbërjen e lidhjeve shoqërore, me bindjen se sa më të thella të ishin konfliktet e brendshme, aq më i lehtë do të ishte sundimi dhe kontrolli mbi një shoqëri të fragmentuar.

Nxitja e përplasjeve të brendshme nuk ishte një dukuri e rastësishme, por pjesë përbërëse e një politike të qëllimshme sundimi, e cila e shihte përçarjen si mjet efektiv për neutralizimin e rezistencës kolektive. Në këtë kontekst, gjakmarrja shfrytëzohej jo vetëm si plagë sociale e trashëguar, por edhe si instrument politik për ta mbajtur shoqërinë shqiptare të dobësuar dhe të zhytur në konflikt me vetveten. Kështu, fragmentimi i brendshëm shndërrohej në parakusht për një sundim më të qëndrueshëm dhe më pak të sfiduar nga jashtë.

Për ta orientuar më qartë lexuesin dhe për të krijuar një kuadër të domosdoshëm kuptimor, do të ndalem shkurtimisht në disa të dhëna themelore mbi atë që përfaqësonte Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve në Kosovë gjatë viteve 1990–1991. Kjo lëvizje përbën një fenomen të veçantë shoqëror dhe historik, i cili, për nga përmasat, karakteri dhe ndikimi i tij, nuk ka pasur precedent në historinë e popullit shqiptar.

Lëvizja për pajtimin e gjaqeve u shfaq si një akt i ndërgjegjes kolektive në një moment kritik të ekzistencës shoqërore dhe kombëtare, duke e shndërruar pajtimin nga një çështje private apo lokale në një mision të gjerë shoqëror. Ajo arriti të nxjerrë në pah vlerat më të larta humane të shoqërisë shqiptare, duke afirmuar kulturën e faljes, shpirtbardhësinë, solidaritetin dhe ndjenjën e thellë të dashurisë për njeriun dhe për jetën.

Në thelb, kjo lëvizje nuk ishte vetëm një përpjekje për t’i dhënë fund një tradite të dhimbshme të konfliktit të brendshëm, por edhe një shprehje e qartë e përkushtimit të popullit shqiptar ndaj lirisë dhe ndaj vlerave më sublime kombëtare. Përmes saj, shoqëria shqiptare demonstroi aftësinë për të kapërcyer ndarjet e brendshme dhe për të ndërtuar unitet në rrethana represive, duke e shndërruar pajtimin në një akt rezistence morale dhe politike me domethënie të thellë historike.

Më 29 janar 1990, një grup të rinjsh nga Peja, të përbërë nga ish-të burgosur politikë dhe studentë të Universitetit të Prishtinës, ndërmorën një hap të guximshëm dhe historik, duke marrë vendimin për të nisur pajtimin e gjaqeve, plagëve dhe ngatërresave brenda shoqërisë shqiptare. Ky akt nuk ishte i rastësishëm, por rezultat i një vetëdijeje të thellë politike dhe morale, i lindur nga përvoja e drejtpërdrejtë e represionit dhe nga bindja se uniteti i brendshëm ishte kusht i domosdoshëm për përballjen me sfidat e kohës.

Në këtë nismë themelore morën pjesë Myrvete Dreshaj, Hava Shala, Adem Grabovci, Lulëzim Etemaj, Brahim Dreshaj e shumë të tjerë, të cilët, të udhëhequr nga përgjegjësia qytetare dhe ndjenja e përkushtimit kombëtar, e shndërruan pajtimin nga një akt individual në një mision shoqëror me përmasa të gjera. Vendimi për themelimin e Lëvizjes për Pajtimin e Gjaqeve u mor në odën e Adem Grabovcit në Pejë, një hapësirë tradicionale që, në këtë rast, u kthye në vend simbolik të lindjes së një prej lëvizjeve më humane dhe më domethënëse të historisë sonë të re.

Ky moment përfaqëson një pikë kthese në jetën shoqërore dhe politike të shqiptarëve të Kosovës, sepse shënon kalimin nga reagimi i fragmentuar ndaj dhunës, drejt një veprimi të organizuar dhe të vetëdijshëm për shërimin e plagëve të brendshme. Në këtë kuptim, themelimi i Lëvizjes për Pajtimin e Gjaqeve nuk ishte vetëm një vendim praktik, por një akt i lartë ndërgjegjeje historike, i cili do të ndikonte thellë në konsolidimin e solidaritetit dhe unitetit kombëtar në vitet që pasuan.

Në përputhje me vendimin e marrë në Kuvendin II, Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve, Plagëve dhe Ngatërresave, duke vlerësuar se misioni i saj themelor ishte përmbushur, e përmbylli zyrtarisht veprimtarinë në njëvjetorin e nisjes së saj, më 2 shkurt 1991. Ky moment shënonte jo një shuarje të frymës së pajtimit, por një përfundim të natyrshëm të një etape historike, në të cilën shoqëria shqiptare kishte arritur të ndërgjegjësohej gjerësisht për domosdoshmërinë e unitetit të brendshëm dhe të kapërcimit të konflikteve tradicionale.

Megjithatë, praktika e pajtimit nuk u ndërpre me këtë datë. Pajtime gjaqesh dhe ngatërresash, ndërhyrje në konteste të ndryshme, si dhe pleqësime të çështjeve konkrete vazhduan edhe më tej, të realizuara nga një rreth veprimtarësh të përkushtuar. Në këtë fazë të re, një rol të veçantë luajtën kryesisht profesorë të Universitetit të Prishtinës, të tubuar rreth figurës së Anton Çetta, të cilët synuan ta ruanin dhe ta zhvillonin më tej këtë trashëgimi humane dhe shoqërore.

Në këtë kuptim, përfundimi formal i Lëvizjes nuk nënkuptoi fundin e ndikimit të saj, por përkundrazi, hapjen e një faze të re, ku përvoja e fituar dhe autoriteti moral i pajtimit u përpoqën të përktheheshin në struktura institucionale, duke lënë një gjurmë të thellë dhe afatgjatë në historinë shoqërore dhe kulturore të Kosovës.

Prandaj, duhet theksuar se kjo lëvizje përfshiu një numër jashtëzakonisht të madh pjesëmarrësish, duke u shndërruar në një mobilizim të gjerë shoqëror me përmasa të rralla për kohën. Ajo nuk u mbështet vetëm në disa figura të izoluara, por u ndërtua mbi angazhimin kolektiv të intelektualëve, studentëve, veprimtarëve dhe qytetarëve të zakonshëm, të cilët e panë pajtimin si detyrim moral dhe si nevojë historike.

Brenda këtij spektri të gjerë veprimi dhe përkushtimi bënte pjesë edhe Nurije Zeka, veprimtare dhe aktiviste e palodhur, e cila me angazhimin e saj të vazhdueshëm përfaqësonte dimensionin njerëzor dhe etik të kësaj lëvizjeje. Prania e saj në këtë proces nuk ishte simbolike, por aktive dhe e ndërgjegjshme, duke dëshmuar se Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve ishte edhe hapësirë e përfshirjes së grave dhe të rinjve, të cilët kontribuuan drejtpërdrejt në ndërtimin e unitetit shoqëror.

Në këtë kuptim, përfshirja e Nurije Zekës në këtë lëvizje përforcon idenë se pajtimi nuk ishte thjesht një projekt politik apo organizativ, por një proces i thellë shoqëror, ku secili angazhim individual fitonte kuptim vetëm në raport me tërësinë kolektive dhe me idealin e përbashkët të paqes së brendshme dhe të qëndresës së bashkuar.

Nurije Zekaj erdhi në jetë më 11 mars 1967, në fshatin Raushiq, aty ku toka flet me gjuhën e kujtesës dhe shtëpitë ruajnë në muret e tyre historitë e qëndresës. Ajo lindi në një familje me rrënjë të thella, nga prindërit Adem dhe Shehrije Zekaj, dy emra që përfaqësonin punën, dinjitetin dhe përkushtimin ndaj atdheut. Në atë vatër u rritën edhe katër fëmijë: Nurija dhe tre vëllezërit e saj, Agroni, Musai dhe Isai, të lidhur mes vete jo vetëm nga gjaku, por edhe nga një edukatë e përbashkët e ndërtuar mbi parime të forta morale dhe kombëtare.

Fëmijëria e Nurijes u formësua në një mjedis ku traditat atdhetare nuk ishin thjesht rrëfime të së kaluarës, por mënyrë jetese. Aty ku fjala e të rriturve kishte peshë, ku historia rrëfehej pranë oxhakut dhe ku dashuria për vendin mësohej pa u thënë me zë të lartë. Në atë familje, vlerat kombëtare ishin të pranishme në çdo gjest të përditshëm, në respektin për njëri-tjetrin, në ndjenjën e përgjegjësisë dhe në bindjen se njeriu duhet të qëndrojë i drejtë, pavarësisht rrethanave.

Që në vitet e para të jetës, Nurija u rrit e ushqyer me këtë frymë të trashëguar, e cila u bë pjesë e pandashme e formimit të saj shpirtëror dhe shoqëror. Ajo nuk u edukua vetëm me mësime shkollore, por me shembuj të gjallë, me qëndrime dhe vlera që u gdhendën ngadalë në karakterin e saj. Këto tradita, të rrënjosura thellë në familje, do ta shoqëronin gjatë gjithë jetës, duke ndikuar në mënyrën si ajo e kuptoi botën, njerëzit dhe vetveten, dhe duke i dhënë asaj një busull të brendshme që nuk u lëkund lehtë përballë sfidave të kohës.

Arsimin fillor e përfundoi në vendlindje, duke dëshmuar herët përkushtim dhe seriozitet në procesin mësimor. Shkollimin e mesëm e vazhdoi në Pejë, në Gjimnazin “11 Maji”, në drejtimin e pedagogjisë, ku u shqua për rezultate të shkëlqyera dhe për një disiplinë të lartë akademike. Ky formim arsimor nuk ishte vetëm një rrugë drejt përgatitjes profesionale, por edhe një hapësirë ku u kultivuan më tej ndjeshmëria shoqërore, përgjegjësia qytetare dhe vetëdija për rolin e individit në shoqëri.

Në këtë mënyrë, rrugëtimi i saj arsimor dhe familjar ndërthuret natyrshëm me formimin e një personaliteti të kompletuar, ku edukimi, tradita patriotike dhe përkushtimi ndaj dijes krijuan bazën e një angazhimi më të gjerë shoqëror dhe kombëtar.

Pas përfundimit të shkollimit të mesëm, ajo mori vendimin për të vazhduar studimet universitare, duke zgjedhur një rrugë që përputhej me formimin dhe prirjet e saj edukative. Në këtë drejtim, ajo u regjistrua në Degën e Pedagogjisë në Fakultetin Filozofik të Prishtinës, institucion që në atë kohë përbënte një nga qendrat kryesore të formimit intelektual dhe pedagogjik në Kosovë.

Në momentin kur u kurdis ekzekutimi i saj, ajo ishte studente e vitit të tretë, në një fazë të rëndësishme të rrugëtimit akademik, ku përgatitja profesionale dhe angazhimi intelektual po merrnin formë të plotë. Ky fakt i jep ngjarjes një dimension edhe më tragjik, pasi ndërprerja e jetës së saj ndodhi në një kohë kur perspektiva e së ardhmes, kontributi i mundshëm në fushën e arsimit dhe roli i saj në shoqëri sapo kishin filluar të projektoheshin me qartësi.

Veprimtaria dhe angazhimi i saj nuk mbetën për shumë kohë jashtë vëmendjes së aparatit represiv. Puna që ajo zhvillonte, si dhe aktiviteti i saj i vazhdueshëm shoqëror e kombëtar, ranë shpejt në sy të organeve të UDB, të cilat, pa humbur kohë, nisën ta vëzhgonin dhe ta përcillnin në mënyrë sistematike, duke e ndjekur pothuajse në çdo hap të jetës së saj të përditshme.

Kjo situatë u rëndua edhe më tej nga njohja dhe bashkëveprimi i saj me veprimtarin e shquar, të riun Naser Veliu nga Sermnova e Gostivarit. Ky kontakt dhe ky angazhim i përbashkët u perceptuan nga organet e ndjekjes si element shtesë rreziku, duke bërë që survejimi ndaj saj të intensifikohej edhe më shumë. Që nga ai moment, ajo u vu nën një vëzhgim të vazhdueshëm dhe të imtësishëm, ku çdo lëvizje, çdo kontakt dhe çdo veprim analizohej me dyshim dhe kujdes të shtuar.

Nurija ishte natyrë e gjallë, e ndjeshme dhe e përfshirë thellë në rrjedhat e kohës së saj. Ajo nuk ishte nga ata njerëz që rrinë në heshtje kur padrejtësia troket në prag, por nga ata që e përjetojnë dhimbjen e tjetrit si plagë personale. Helmimi i nxënësve shqiptarë nuk ishte për të vetëm një lajm i rëndë apo një ngjarje tragjike; ishte një goditje e drejtpërdrejtë në ndërgjegjen e saj, një tronditje që ia përmbysi qetësinë dhe ia ndezi shpirtin me revoltë e përgjegjësi.

Pikërisht kjo dhimbje e thellë u shndërrua në shtysë veprimi. Edhe pse e vetëdijshme për rreziqet që sillte çdo hap i tillë, Nurija mori mbi vete barrën e një iniciative të guximshme, pothuajse të pamendueshme për kohën. Ajo u angazhua me gjithë qenien e saj për të zbardhur të vërtetën mbi helmimin e fëmijëve shqiptarë, duke e konsideruar këtë jo vetëm si detyrë njerëzore, por si amanet moral ndaj brezit që po rritej i helmuar jo vetëm në trup, por edhe në të drejtën për jetë dhe dinjitet.

Me kujdes, me fshehtësi dhe me një guxim që kufizohej me vetësakrifikimin, ajo mori mostra gjaku, i kamufloi dhe i fshehu në veturë, sikur të ishin thjesht sende të zakonshme, ndërkohë që në të vërtetë mbartnin brenda tyre dëshmi të rënda. Ajo mori rrugën drejt Zvicrës, me shpresën se analiza shkencore do të fliste aty ku heshtja dhe frika mbizotëronin, dhe se e vërteta do të gjente një dritare për të dalë në dritë.

Për këtë rrugëtim të rrezikshëm dhe për këtë përkushtim të rrallë rrëfen edhe Hava Shala, shoqja e saj, e cila me bindje të palëkundur pohon se pikërisht edhe ky angazhim ishte arsyeja që Nurija u bë shënjestër. Sipas saj, likuidimi i Nurijes nuk ishte i rastësishëm, por i parapërgatitur me kujdes, i menduar dhe i realizuar në rrugë, si një përpjekje për të shuar jo vetëm jetën e saj, por edhe të vërtetën që ajo po përpiqej të nxirrte në dritë.

Kështu, veprimi i Nurijes mbetet dëshmi se guximi shpesh paguhet shtrenjtë, por edhe se ka njerëz që zgjedhin të ecin drejt së vërtetës edhe atëherë kur e dinë se rruga mund të mos ketë kthim.

Në këtë kontekst, ndjekja nuk ishte më thjesht një masë preventive, por shndërrohej në pjesë të një strategjie më të gjerë represive, që synonte kontrollin, izolimin dhe, në fund, neutralizimin e individëve të rinj e të vetëdijshëm, të cilët përmes veprimit të tyre përfaqësonin një kërcënim për rendin politik të kohës.

Në momentin kur ata kishin marrë vendimin që së bashku të udhëtonin drejt Zvicrës, me synimin për të gjetur të vërtetën e helmimit dhe për të sensibilizuar mërgatën shqiptare dhe për të zhvilluar veprimtari në shërbim të pajtimit të gjaqeve në Perëndim, situata u bë veçanërisht shqetësuese për aparatin represiv. Ky projekt nuk shihej thjesht si një angazhim human, por si një zgjerim i rrezikshëm i veprimtarisë së tyre përtej kufijve, me potencial për të ndërkombëtarizuar çështjen shqiptare dhe për të forcuar unitetin kombëtar në diasporë.

Pikërisht ky dimension i ri i veprimit të tyre e alarmoi UDB, e cila e perceptoi aktivitetin e planifikuar si kërcënim serioz ndaj interesave të pushtetit. Frika se veprimtaria e tyre do të fitonte jehonë më të gjerë dhe mbështetje ndërkombëtare e shtyu aparatin e ndjekjes të vepronte me shpejtësi dhe pa hezitim. Si rrjedhojë, u mor vendimi ekstrem për t’i neutralizuar fizikisht që të dy, duke e shndërruar eliminimin e tyre në një akt të qëllimshëm dhune politike.

Në këtë mënyrë, ndërprerja brutale e planeve të tyre nuk synonte vetëm shuarjen e dy individëve, por edhe frikësimin e një lëvizjeje më të gjerë, e cila përmes pajtimit, solidaritetit dhe angazhimit ndërkombëtar po përpiqej të ndërtonte një front moral e shoqëror kundër represionit.

Më 23 prill 1990, rreth orës 8:20 të mëngjesit, në Llazarevë, në afërsi të Beogradit, u ndërpre në mënyrë tragjike jeta e dy veprimtarëve të shquar të çështjes kombëtare, Nurije Zeka dhe Naser Veliu. Vrasja e tyre u realizua përmes një komploti të mirëorganizuar nga shërbimet sekrete të shtetit jugosllav të asaj kohe, të maskuar si një aksident i inskenuar nga UDB. Ky akt përbën një shembull të qartë të dhunës së qëllimshme shtetërore ndaj individëve që, përmes veprimtarisë së tyre humane dhe kombëtare, përfaqësonin një kërcënim moral dhe politik për rendin represiv.

Humbja e Nurije Zekës ka një peshë të veçantë historike dhe simbolike. Ajo konsiderohet figura e parë femërore pa të cilën nuk mund të konceptohet Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve, as në dimensionin e saj organizativ dhe as në atë etik. Emri i saj është i pandashëm nga kjo lëvizje dhe përmendja e saj është thelbësore për çdo trajtim serioz të këtij fenomeni shoqëror dhe historik.

Edhe pse ishte vetëm 23 vjeç, Nurije Zeka gjendej në vijën e parë të këtij aksioni të madh shoqëror, duke vepruar krah figurave kyçe të pajtimit kombëtar, ndër të cilët spikat Anton Çetta. Këta dy emra, të ndryshëm në përvojë dhe moshë, por të bashkuar në mision dhe ideal, janë shndërruar në simbole përfaqësuese të Lëvizjes për Pajtimin e Gjaqeve, duke mishëruar ndërthurjen e urtësisë tradicionale me energjinë dhe guximin e rinisë. Në këtë kuptim, vrasja e Nurije Zekës dhe Naser Veliut nuk ishte vetëm eliminim fizik i dy individëve, por një përpjekje për të goditur vetë frymën e pajtimit, solidaritetit dhe rezistencës morale të shoqërisë shqiptare.

Dua të ndalem vetëm në një përgjigje domethënëse të Nurije Zekës, dhënë në vitin 1990 për gazetën e studentëve Bota e Re, e cila përmbledh në mënyrë të qartë filozofinë dhe thelbin e Lëvizjes për Pajtimin e Gjaqeve. Në një intervistë të zhvilluar me gazetarin Sadik Krasniqi, ajo u pyet mbi fillesën e nismës për formimin e Këshillit për pajtimin e gjaqeve dhe të ngatërresave.

Në përgjigjen e saj, Nurije Zeka theksonte se kjo lëvizje dhe ky aksion masiv për faljen e gjaqeve nuk ishin produkt i një projekti të paracaktuar apo i një strukture formale, por rrjedhojë e drejtpërdrejtë e kohës dhe e nevojës historike. Sipas saj, ishte vetë realiteti shoqëror ai që e “lindi” këtë këshill dhe këtë veprim, ndërsa nisma, e nisur fillimisht në Pejë, u përhap me shpejtësi në shumë vende dhe u shfaq në forma të ndryshme veprimi.

Ajo vinte në pah një aspekt thelbësor të këtij procesi: transformimin e praktikës tradicionale të faljes së gjaqeve. Falja nuk zhvillohej më vetëm në hapësira të mbyllura, si oda, por edhe në të ashtuquajturat “Lëndina të pajtimit”, në prani të mijëra njerëzve. Ky fakt, sipas saj, dëshmonte se pajtimi kishte tejkaluar kufijtë e një akti individual apo familjar dhe ishte shndërruar në një ngjarje kolektive, me përmasa të gjera shoqërore.

Në këtë kuptim, përgjigjja e Nurije Zekës nënvizon se falja e gjaqeve nuk ishte thjesht rezultat i ndërhyrjes së një këshilli apo i autoritetit të disa figurave udhëheqëse, por produkt i një vetëdijeje të zgjuar shoqërore, e cila u orientua dhe u kanalizua nga ky Këshill. Kjo qasje e saj e vendos Lëvizjen për Pajtimin e Gjaqeve si një proces të ndërtuar nga poshtë-lart, ku iniciativa qytetare dhe ndërgjegjja kolektive bashkëveprojnë për të prodhuar një ndryshim të thellë moral dhe shoqëror.

Duhet theksuar gjithashtu edhe një tjetër përgjigje me peshë të veçantë, të dhënë nga Nurije Zeka, kur gazetari e pyet se çfarë i shtynte njerëzit të pajtoheshin në një mënyrë të paprecedentë. Në këtë rast, ajo përgjigjet me një kthjelltësi dhe mençuri të rrallë, duke vënë në pah se një nga faktorët vendimtarë ishte qasja e sinqertë dhe e drejtpërdrejtë e të rinjve ndaj këtij problemi të vjetër shoqëror. Sipas saj, në momente të caktuara historike ndodh një ngritje e vetëdijes kolektive, kur shoqëria bëhet e gatshme të reflektojë dhe të veprojë drejt pajtimit. Ajo theksonte gjithashtu rolin e mençur dhe të matur të profesorëve, të cilët dinin ta artikulonin kërkesën për falje të gjakut jo si akt dobësie, por si një veprim që i bën njerëzit faqebardhë, duke ruajtur dinjitetin dhe nderin e tyre. Në këtë kuadër, motivimi për faljen e gjakut ushqehej jo vetëm nga rrethanat e kohës, por edhe nga shembujt e shumtë të burrërisë të trashëguar nga historia, si dhe nga vetë shembujt konkretë që po jepte ky aksion në zhvillim.

Sipas Nurije Zekës, kur të gjitha këto elemente ndërthuren në kuvende publike, të udhëhequra me urtësi dhe autoritet moral nga figura si Anton Çetta, krijohen kushtet që të pajtohen qindra gjaqe dhe ngatërresa. Ky bashkëveprim mes rinisë, intelektualëve dhe traditës morale shndërrohet në një forcë transformuese, e cila e bën pajtimin jo vetëm të mundshëm, por edhe të qëndrueshëm. Në këtë frymë, ajo shprehte bindjen se do të vinte së shpejti momenti kur të gjitha këto plagë të hapura do të gjenin shërim përmes faljes dhe unitetit shoqëror.

Sipas dëshmisë së vetë gazetarit, kjo intervistë nuk arriti kurrë të binte në dorën e Nurije Zekës për ta parë të botuar. Publikimi i saj ishte planifikuar për fundin e muajit prill, por rrethanat tragjike e ndërprenë këtë mundësi. Më 23 prill 1990, ajo u likuidua, duke mos pasur fatin të shihte reflektimin publik të mendimeve, vizionit dhe qëndrimeve të saj, të shprehura me aq qartësi dhe pjekuri.

Është e vërtetë se Nurije Zeka u nda nga jeta në mënyrë të dhunshme, si pasojë e një plani kriminal, duke kaluar në amshim në kulmin e rinisë së saj; megjithatë, ideali që ajo mishëroi dhe misioni i pajtimit të gjaqeve nuk u shua me ikjen e saj fizike. Përkundrazi, ai vazhdoi të jetojë dhe të ripërtërihet përmes shumë vajzave e grave të tjera, shumë Nurijeve të reja, të cilat ndoqën rrugën e saj dhe e bartën më tej frymën e faljes, solidaritetit dhe unitetit shoqëror.

Trashëgimia e saj nuk mbeti e kufizuar vetëm në kujtesën morale të shoqërisë, por u njoh dhe u vlerësua edhe në mënyrë institucionale. Për veprimtarinë dhe ndikimin e jashtëzakonshëm që pati në pajtimin e ngatërresave, gjaqeve dhe mosmarrëveshjeve ndërmjet njerëzve, më 2012, Presidentja e Republikës së Kosovës, Atifete Jahjaga, dekoroi tridhjetë personalitete që kishin kontribuar në këtë mision fisnik. Në mesin e tyre u nderua edhe Nurije Zeka, e cila u shpërblye me Medaljen e Paqes dhe Pajtimit “Anton Çetta”, si shenjë mirënjohjeje për kontributin e saj të çmuar në ndërtimin e paqes dhe të pajtimit ndërmjet njerëzve.

Ky akt përbën jo vetëm një vlerësim simbolik të një figure të shquar, por edhe një dëshmi se veprimi i saj, ndonëse i ndërprerë dhunshëm, ka lënë gjurmë të thella dhe të qëndrueshme në historinë shoqërore të Kosovës. Në këtë kuptim, Nurije Zeka mbetet jo vetëm një emër në kujtesën historike, por një simbol i vazhdueshëm i guximit moral, i humanizmit aktiv dhe i besimit se paqja ndërtohet përmes faljes dhe përkushtimit ndaj tjetrit.

Edhe pse Nurije Zeka nuk jeton më fizikisht në mesin tonë, prania e saj mbetet e gjallë në kujtesën kolektive të popullit, i cili e kujton dhe do ta kujtojë gjithmonë me ndjenjë krenarie për veprimtarinë e madhe, të përkushtuar dhe të palodhur që ajo zhvilloi në shërbim të së mirës së përgjithshme. Kontributi i saj nuk ishte i përkohshëm apo i kufizuar në një moment historik, por u shndërrua në një vlerë të qëndrueshme morale, që vazhdon të frymëzojë breza të tërë.

Puna e saj për pajtimin, unitetin dhe paqen e shqiptarëve e vendos Nurije Zekën në radhën e figurave që e tejkalojnë kufirin e jetës individuale dhe bëhen pjesë e historisë dhe e ndërgjegjes kombëtare. Kujtimi për të nuk lidhet vetëm me sakrificën, por me shembullin e një angazhimi të vetëdijshëm, të guximshëm dhe thellësisht human, që synonte shërimin e plagëve të shoqërisë shqiptare në një nga periudhat më të vështira të saj.

Në këtë frymë, nderimi për Nurije Zekën shtrihet natyrshëm edhe te të gjithë ata burra dhe gra që, në rrethana të ndryshme historike, dhanë më të mirën e tyre për popullin shqiptar, shpesh duke sakrifikuar gjithçka. Kujtesa për ta nuk është thjesht akt ceremonial, por një detyrim etik dhe historik, që na fton të ruajmë dhe të çojmë përpara vlerat për të cilat ata u angazhuan. Lavdia e tyre qëndron pikërisht në këtë trashëgimi të qëndrueshme, e cila vazhdon të formësojë identitetin dhe aspiratat e popullit tonë.