Shkruan: Ethem Çeku

Zhvillimet historike që përjetoi kombi shqiptar përfaqësojnë një proces kompleks dhe të ndërthurur të sfidave ekzistenciale, të shoqëruara me pushtime të zgjatura, dhunë strukturore dhe ndërprerje sistematike të zhvillimit institucional, arsimor dhe kulturor. Në këtë kontekst, zhvendosjet demografike dhe migrimi i detyruar i një pjese të konsiderueshme të popullsisë shqiptare përbënin jo vetëm një fenomen social, por edhe një pasojë të drejtpërdrejtë të presioneve politike dhe ekonomike. Paralelisht, mungesa pothuajse totale e arsimit në gjuhën amtare e thelloi rrezikun e asimilimit, duke e vendosur identitetin kombëtar në një pozitë të brishtë historike.

Në këtë kuadër, ndërhyrja e faktorëve ndërkombëtarë duhet kuptuar si një komponent me peshë strukturore në mbijetesën dhe konsolidimin e identitetit shqiptar. Institucionet protestante anglo-amerikane, si British and Foreign Bible Society dhe American Board of Commissioners for Foreign Missions, vepruan si aktorë kulturorë dhe ideologjikë, duke kontribuar në standardizimin e gjuhës shqipe dhe në prodhimin e literaturës në gjuhën amtare. Ky aktivitet nuk duhet parë thjesht si një mision fetar, por si një ndërhyrje me implikime të thella në formësimin e vetëdijes kombëtare dhe në ndërtimin e një infrastrukture simbolike të identitetit shqiptar.

Në planin epistemologjik, zhvillimi i albanologjisë si disiplinë shkencore përfaqëson një moment themelor në legjitimimin e shqiptarëve në diskursin akademik evropian. Punimet e Johann Georg von Hahn (Albanesische Studien, 1854) shënuan një kthesë paradigmatike në studimet shqiptare, duke u pasuar nga kontributet e Gustav Meyer (Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache, 1891) dhe Franz Miklosich, të cilët e pozicionuan gjuhën shqipe brenda familjes indoevropiane me argumente të qëndrueshme shkencore. Kontributet e mëvonshme të Holger Pedersen dhe veçanërisht të Norbert Jokl thelluan analizën historiko-gjuhësore, duke e transformuar albanologjinë në një fushë të konsoliduar kërkimore.

Në dimensionin e ndërgjegjësimit ndërkombëtar, figura si Edith Durham (High Albania, 1909) dhe Justin Godart (L’Albanie en 1921) luajtën një rol të rëndësishëm në ndërtimin e një narrative alternative mbi shqiptarët në opinionin publik evropian. Këto ndërhyrje diskursive kontribuan në krijimin e një kapitali simbolik që më pas u reflektua në qasjet diplomatike ndaj çështjes shqiptare.

Një moment kyç në institucionalizimin e kësaj çështjeje në rendin ndërkombëtar ishte Konferenca e Londrës 1912–1913, e cila, ndonëse nuk realizoi plotësisht aspiratat territoriale shqiptare, shënoi hyrjen e çështjes shqiptare në agjendën diplomatike evropiane dhe njohjen e saj si subjekt politik. Në vijimësi të këtij zhvillimi, parimet e shpallura nga Woodrow Wilson në kuadër të Doktrinës së tij mbi vetëvendosjen e popujve, të artikuluara në programin e njohur si “Katërmbëdhjetë Pikat”, krijuan një bazë të re normative në të drejtën ndërkombëtare, duke legjitimuar aspiratat e kombeve të vogla për shtetësi dhe duke ndikuar në mënyrë të tërthortë edhe në afirmimin e çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare.

Në gjysmën e dytë të shekullit XX, mbështetja ndërkombëtare, veçanërisht ajo e vendeve perëndimore, u shndërrua në një faktor vendimtar në ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës. Në këtë kuadër, një rol thelbësor i faktorit të jashtëm e kishte diplomacia amerikane dhe ajo angleze, të cilat përmes veprimit të tyre politik, diplomatik dhe strategjik kontribuan në ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës dhe në krijimin e kushteve për zgjidhjen e saj. Demonstratat e vitit 1968 dhe zhvillimet e vitit 1981 përbëjnë pika kthese në këtë proces, pasi ato aktivizuan rrjete të gjera akademike, politike dhe të të drejtave të njeriut në Perëndim, duke e transformuar çështjen e Kosovës nga një problem i brendshëm jugosllav në një çështje me implikime ndërkombëtare.

Ky proces arriti kulmin në fund të shekullit XX, kur mbështetja e miqve ndërkombëtarë u materializua në përkrahjen e procesit të çlirimit dhe në afirmimin e së drejtës për vetëvendosje. Njohja e Republikës së Kosovës nga shtetet perëndimore përfaqëson një akt të rëndësishëm në të drejtën ndërkombëtare, duke reflektuar një kombinim të parimeve të vetëvendosjes, të drejtave të njeriut dhe stabilitetit rajonal.

Në këtë mënyrë, ndërtimi i Kosovës si subjekt politik dhe juridik në sistemin ndërkombëtar duhet analizuar si rezultat i ndërveprimit ndërmjet faktorëve të brendshëm dhe mbështetjes së qëndrueshme të miqve ndërkombëtarë, të cilët vepruan si katalizatorë në këtë proces historik.

Ky punim i dedikohet me mirënjohje të veçantë Eliot Engel, për kontributin e tij të vazhdueshëm dhe të palëkundur në mbështetje të çështjes shqiptare dhe në afirmimin ndërkombëtar të Republikës së Kosovës.