Adem Gashi

Ishte harruar fare me disa copëra letrash dhe me një stilograf në dorë duke dëgjuar një uverturë koncertale. Ai i dëgjonte këto uvertura me ëndje, sidomos kur binte shi i qetë e nga jashtë i vinte miklimi i pikave të shiut dhe krisma melodike që shkaktonin ato ndeshnin në llamarinën karshi dritares. Rrinte ai kështu shumë kohë.

Nganjëherë edhe deri në orët e vona të natës. Pastaj mblidhte veten.

I kujtohej racioni. Stomaku po luan opereta mendonte ai me vete duke e shkuar dorën mbi ballin e gjerë deri në tepe të kokës.

Me mbaruar uvertura e lëshoi lapsin (ai ishte një stilolaps i vjetër), mbi librin e trashë që ishte i hapur mbi tavolinë. Tashti sa ditë mbyllej në dhomë dhe futej i tëri në atë libër. Herë-herë e shqetësonte fqinja. Ajo ishte një grua zevzeke me sjellje dhe me parie topolake. “Mos të zëntë sherri i femrës!” ia thoshte shpesh vetes këtë këshillë, sidomos kur zevzekja i kalonte karshi dritares.

Ajo e tepronte më së shumti me fëmijët e saj, të cilët i rrihte shpesh dhe pa ndonjë arsye. Fëmijët pastaj qanin. Shumë qanin. Edhe kur binte terri në mbrëmje dëgjoheshin dënesje vaji, një përzierje mllefi e mallën­gjimi. Ai bëhej nervoz. Në asnjë libër deri tashti nuk kishte lexuar për një gjendje të tillë shpirtërore. Nga­njëherë mendonte t’i vërsulej asaj gruaje, t’ia shkulte flakët, ta tërhiqte rrëshanë nëpër oborr e ajo të pis­kaste me tërë forcën e zërit të saj çjerrë si erinitë e miteve greke. Nganjëherë mendonte të ulej pranë saj, të pinte kafe dhe t’i thoshte shtruar se e tepron, sidomos me fëmijët. T’i fliste për ndjenjën e nënërisë… por e dinte se në sytë e saj, në vend të mirëkuptimit, do të shpërthente pezmi skuqarak; se në sytë e saj do të shpërthente një mjegull e vagëlluar deri në egërsi dhe asgjë tjetër atij burimi të urrejtjes, që duket, sikur përloton për pamundësinë e shndërrimit të saj në zanë, në erini, orë të ligë. Ndaj e gjente më mirë që t’i dritaret, ta mbyllë edhe veten në dhomë, ta lëshojë napën e gjelbër dhe kur ta këpusë çdo lidhje me botën jashtë dhomës, të hapë dritën nga abazhuri për të gjetur qetësinë e dëshiruar. Më kot. Fqinja, vaji i fëmijëve të saj, ai libri i trashë në mes të të cilit tashti rrinte stilo­grafi, e shqetësonin bashkë me terrin që në mesditë ia mbushte dhomën; ose me dritën, që natën i zinte vendin territ… dhe kurrë qetësi!

Mbështeti kokën në dorën e djathtë dhe për një çast iu duk se nuk ka askund në botë më komod. Me majat gishtërinjve shpupurishte fijet e flokëve mbi ballë dhe kënaqej në këtë qetësi, në këtë menopauzë, por zëri i spikeres ia ngatërroi fijet e këtij solemniteti paraditor. Harroi nëse spikerja paralajmëroi ose çlajmëroi por u kujtua kur tingujt e një uverture buçitën hovshëm dhe u përhapën nëpër dhomë si në ndonjë s’kenë të madhe muzikore. Pastaj zunë të bien dhe ngjanin me një puhi të lehë të mbrëmjes verore. Sërish ia morën me buçimë. Ai e ndjeu veten si në një luhajë të madhe, të pabesueshme, që e hidhte atë prej polit në pol dhe bota i dukej herë e madhe (O, sa e madhe!), herë e vogël (O, sa e vogël!)

Për një çast iu neverit çdo gjë. Iu duk se orë të tëra ka qëndruar ashtu, jashtë botës konkrete. Pastaj shkeli mekanizmin e radios për stopim dhe filloi ta lexojë atë Librin e trashë në të cilin pak më parë rrinte stilografi. Lexoi një faqe. Dy. Tri. Nuk kuptoi asgjë. Filloi sërish dhe nisi të lexojë me zë. Më vonë u kujtua ta linte Librin e Trashë dhe lapsin mbi të, sepse asgjë nuk merrte vesh.

Shikimi padashur iu përqendrua mbi radion ku shkruhej me ca shkronja të imta “Made in Hong-Kong”. Kaligrafi e çuditshme mendoi me vete. Ishte i tur­bulluar. Herë-herë vinin zëra arealë: mace, macja, maaaaa… E zezë, e zeeee… zzzzzz… Xhungël, xhuuu… nnnnn…. Vrasje, Vra… vra… vra… sje… sje…

Ishte tepër i lodhur. U ngrit këmbë. Hapi napën dhe dritaren. Ajri plot lagështi e mbushi dhomën. Shiu tashmë kishte pushuar. Qëndroi për një çast me duar të mbështetura për parmakë. Një kthjellim i papritur i vendosi përreth tij gjërat konkrete, ashtu siç ishin kurdoherë. Tashti u bë më qejf. I futi duart në xhepa dhe nisi me zë të ulët një këngë të vjetër duke imituar rapsodin Azem. Ajo ishte një këngë që fliste për një Të bukur të Dheut, për një Div me brirë, që jetonte në një shpellë shumë kate nën dhé… Ndërsa Divin e la të flinte në pazgjim dikund në labirintet e asaj shpelle, u ul dhe nisi të lexojë sërish atë Librin e Trashë:

(Kapitulli i shtatë.

Gjyshit shumë mirë i kujtohet. Ai më tregoi fill e për pé. Jo për një ditë, natyrisht, por për shumë ditë me radhë. Ai do të më tregojë edhe shumë çudi të tjera, të cilat i quan Histori të kohës së moçme. Sa herë më tregonte rrudhte vetullat e dendura dhe të trasha, ndërsa në ballë rrudhat i bëheshin më të thella. Unë çuditesha, si mund trishtonin aq shumë fluturat gjyshin tim. Gjyshi im që ka bërë luftë me mbretër e me krajli nëpër do vise që as mund t’ua kujtoj emrat, kurrë nuk është trembur. Madje në Lagjen tonë me mburrje për të, mbase edhe më tej. Mund që diku i këndohen këngë. Mund që dikur vashat ta kenë ëndërruar këtë trim duke e lutur fatin që t’u bie për hise. Kam dëgjuar të thonë se nuk di çfarë nxjerr për gryke. Po fluturat? Ah, ato flutura të mallkuara! Edhe sot e tmerrojnë gjyshin tim kur rrëfen. Më parë s’e besoja. Madje shpesh mendja më shkonte te ato fluturat e bardha, të cilat i ndiqja pa përtesë kur isha i vogël. Ndodhte të më zinte nata duke vrapuar pas tyre. Atëherë i harroja të gjithë gogolët. E harroja frikën. Pra nuk e besoja. Askush nuk do ta besonte se fluturat mund ta tme­rrojnë njeriun. Them: ndoshta askush pos gjyshit tim dhe Unë që e kam dëgjuar rrëfimin e tij. Sepse, kur pat filluar rrëfimin gjyshi, m’u duk disi më i ngrysur, tamam si një njeri sybuhavitur, që posa zgjohet nga gjumi i shkurtër i mesditës dhe nis të rrëfejë një ëndërr të keqe. Kështu e patë filluar rrëfimin gjyshi: – Ishte pran­verë. Sado që moti ishte i mirë, ende ndihej një erë ftohtësie e dimrit, meqë ai dimër pat qenë shumë i egër. As plaku më i vjetër nuk mbante mend dimër të tillë…”)

Ai u ndal pak. Do bula djerse ishin sajuar në tëmtha. Në një letër të bardhë pranë Librit të Trashë, kishte bërë pika panumërta me stilograf. Kush e di pse? Ndoshta duke lexuar, dora e majtë që mbante stilo­grafin e kishte shoqëruar ritmikisht. U kujtua të ndizte një cigare, por shpejt hoqi dorë nga ky mendim dhe vazhdoi të lexojë:

(Njerëzit patën filluar të punojnë në ara. Dielli ishte i shndritshëm dhe besohej se së shpejti ai diell do ta përzinte ftohtësinë e atij dimri të egër. Zogjtë patën ardhur dhe sapo filluan t’i mbushnin kopshtet me cicërimat e tyre plot hare.

Këtu gjyshi im ofshani njëherë dhe fërkoi ballin me dorën e tij therraqe. Th, ju s’e njihni gjyshin tim të mirë. Ai di të rrëfejë për shumë gjëra, po rrëfimi për fluturat e tmerron shumë.

Aty-këtu kishin filluar të gjethonin drunjtë e pemët, qenë mbushur me gonxhe. Zogjtë, që thashë, e mbushën natyrën me hare.

Po… Një mbrëmje dikush i përzuri zogjtë. Ose i vrau, nuk më kujtohet mirë. Ata, zogjtë, që cicëronin aq ëmbël. Ju thashë, unë nuk e di kush, por mëngjesi u gdhi i vrenjtur. Në qiell fluturonin vetëm ca sorra të rralla. Ngjau pastaj ajo më e çuditshmja. Nga gonxhet e pemëve, në vend të luleve, shpërthyen mori krimbash. Krimba që nuk lanë as fletë, as lule, as aromë lulesh. Oh, ofshani gjyshi, si diçka e rëndë ta gulshonte në kraha­ror. – Edhe toka binte erë krimbash. Plakat mallkonin atë që i përzuri zogjtë. Ata zogjtë e mirë, që i mbushnin kopshtet me këngë e gjallëri. Tashti kopshtet patën mbetur të vetme, të thara, boshe. Kopshte me tuber­kulozë, kopshte me ethe, kopshte me verdhzë që nuk dinë për mëngjese, mesdita, mbrëmje. Kopshte që nuk dinë për pranvera. Merreni me mend, se krimbat bënë invazion mbi tokë. Ai ishte një invazion i tmerrshëm. Ishte një sulm i papritur. Ushtri e krimbërisë vuri pushtetin mbi çdo gjë të gjallë e të vdekur. Jeta pul­sonte vetëm me një fije të hollë. Me një fije të hollë sa qimja e flokut. Ishte ajo jetë një frymëmarrje e gulshuar, pa përralla, pa histori, pa kohë. Njeriu jetonte vetëm në kurriz të dyshimit të ethshëm. Se krimbat – që thashë bënë invazion mbi tokë. Dikur filluan t’u kapën edhe njerëzve. Më nuk dihej nëse njeriu ishte krimb i madh ose njeri. Dhe u varën krimbat në veshë, në hundë, në çepalla sysh. Kush u besonte më ëndrrave. Vetëm një nuse merrte shtat në këtë fije floku të lavires: Shpresa. Vetëm pritja për të papriturën zgjonte shpresën e fëmijës për një kulaq në hi. Ç’do të ngjasë më tej? Një plak i urtë që kishte shumë nipër e mbesa, pat thënë: – Krimbat do të bëhen flutura! Ai i urtë, ndjesë pastë, një javë më vonë pat vdekur prej krimbave).

Pushoi së lexuari një çikë. Ndjeu nevojë ta kishte dikë pranë. Ai të lexonte dhe tjetri ta dëgjonte, që ta komentonin së bashku më në fund. U kujtua pak dhe sërish ndërroi mendje. Diçka më vonë, pa kurrfarë filli, meditoi për profesionet dhe për atë që do të zgjidhte nëse dikush do t’i ofronte mundësinë e zgjedhjes. Po në vazhdë iu kujtua ai shoku që qe varur para një jave. Pastaj ajo shoqja që pat kërcyer prej katit të nëntë. Ata tash më s’ishin as midis shokëve, as rreth kafeve që avullonin pasdite bashkë me tymin e dendur të cigareve. Vetëm tashti u bind se shekujt nuk janë të barabartë. Ai shoku dhe ajo shoqja dhe ky kishin nga një çerek të shekullit, por derisa atyre koha u ishte mble­dhur sa një gogël mbi varr, koha e tij e azdisur vidhte nga shekulli sekondat, minutat, orët, ditët, javët, muajt, vitet. Megjithatë, tha me vete – një ditë… Një ditë edhe mua do të m’i mbledhin rraqet prej këtej. Veç sa nuk piskati, o, mëkatar i vdekshëm! Edhe këtu i erdhi ndër mend mundësia e zgjedhjes për vdekjen, për mënyrën se si do të dëshironte të vdiste? Ç’vdekje do të zgjidhte? Ndoshta të njësojtë me atë të plakut të urtë nga Libri i Trashë. Një kësi plaku i erdhi ndër mend që nga antika, por emrin s’ia kujtonte dot.

(… dhe fjala e tij njëmend doli. Nga gëzhojat e krim­bave filluan të dalin fluturat. Njerëzit nisën të pyesin me frikë njëri-tjetrin e me shumë vetveten. “Mos jemi në ëndërr?!” Pra ëndrra po kthehej sërish në labirintet e veta. Më vonë u mor vesh. Mbretërinë e krimbave e zëvendësoi mbretëria e fluturave. Ato ishin shumë. Nuk dukej as qielli e rrezet e diellit nuk mund të binin në tokë. Terr e shkrum. Tokë e zbehur, e zhveshur më parë nga krim.bat. Ajri u bë i padurueshëm. Burimet zunë të shterojnë. Angushti. Flitej shumë ato ditë, sidomos për kiametin sipas do librave të shenjta. Bile disa thoshin se fluturat janë engjëj, por plakat, e besonin ose jo shenjtërinë e tyre, i mallkonin tok me ata që i përzunë zogjtë. Dalëngadalë i erdhi fundi edhe bukës.

Bukë. Fëmijët edhe në ëndërr klithnin – bukë! bukë!

Pat shkuar gati edhe vera. Zatën askush më nuk dinte sa vera shkuan, sa vite, sa shekuj. Njerëzit i harruan edhe numrat, edhe emrat e tyre. Dihej vetëm se një pranvere në vend të luleve nga gonxhet dolën krimba. Dihej se do ditë më vonë pas vdekjes së atij plakut të urtë, krimbat u bënë flutura.

Për çudinë e të gjithëve, aty nga fundi i vjeshtës fëmijët paralajmëruan ardhjen e zogjve. Nuk besonin. Disave u binte të fiktë. Pleqtë dhe plakat bënin uratë: Zogjtë në vjeshtë?! Erdhën, erdhën, erdhën! – thirrën një ditë njerëzit të lehtësuar. U dolën përpara me ç’patën. E ndanë me ta edhe kafshatën e fundit. Ata shparta­lluan mbretërinë e fluturave dhe ia kthyen frymë­marrjen natyrës. Ishte kjo një këngë në orkestrën e të cilës merrte pjesë çdo gjë e gjallë.

Thashë, njerëzit patën harruar të numërojnë se sa kohë mbajti kjo. Dihej vetëm se vjeshta po shndërrohej në pranverë, sepse edhe pemët sërish buluan. Një njeri që dinte shkrim i kishte shënuar të gjitha këto. Ato ditë ai bënte me dije se një njeri ishte verbuar prej rrezeve të diellit. Pastaj i dyti, i treti… Ai njoftonte çdo ditë për verbime të reja, për vetëvrasje, për varje. Dikush shpje­gonte odave se të verbuarit i kishin përzënë zogjtë.

Mandej gjyshi im që di të rrëfejë shumë gjëra pushoi. Kërkoi një gotë uji dhe i fshiu djersët nga balli…)

Më në fund mori frymë thellë. Disi e ndjeu veten më të lehtësuar. Njërën dorë e kishte te flokët ndërsa me tjetrën kishte shënuar pika të panumërta në një fletë të bardhë. Sesi iu dukën ato pika të ngjashme me mizërinë e krimbave, të fluturave. Për një çast iu bë se ato do të dilnin nga letra, do ta mbushnin dhomën dhe do t’i zinin frymën. Tërë nerva e grisi atë letër. Lodhja akoma nuk i ishte tretur. E vuri stilografin mbi Librin e Trashë dhe lexoi titullin e kapitullit vijues: “Bota në rrjetë meri­mange”. U ngrit nga stoli gjithnjë me peshën e lodhjes. Mbështeti duart në parmakët e dritares. Fqinja po vraponte pas fëmijës që qante me të madhe. Ky vaj ia kujtoi atij një uverturë tragjike që e dëgjonte me ëndje, sidomos kur dita ishte e vrenjtur dhe me shi.

Marrë nga libri “Vdekja e mixhës”. Radhiti: N. Sh. Armagedoni