Udhëtim nëpër Kosovë në vitet 1836-1838

Gjeografi gjermano-austriak, Ami Boué (1794-1881), kishte origjinë nga një familje hugenote nga Berzheraku në Dordonjë (Francë) që ishte shpërngulur në Hamburg në vitin 1705. Ai lindi në Hamburg dhe ndoqi shkollën atje dhe në Gjenevë. Boué studioi për mjekësi në Edinburg, midis viteve 1814-1817, por u orientua gjithnjë e më shumë drejt gjeologjisë dhe botanikës. Pas përfundimit të studimeve në mjekësi, ai jetoi kryesisht në Paris, ku ishte një nga themeluesit (1830) dhe më vonë president (1835) i Shoqatës Gjeologjike Franceze [Société Géologique de France]. Pasi përfitoi një trashëgimi të konsiderueshme nga prindërit, ai udhëtoi nëpër Evropë, kryesisht në Gjermani, Austri dhe Ballkan. Në vitin 1841 u vendos në Vjenë ku u bë shtetas austriak dhe anëtar i Akademisë së Shkencave (1848). Udhëtimet dhe kërkimet e bëra nga Ami Boué në Turqinë Evropiane, një rajon që në atë kohë njihej pak, patën ndikim të thellë te brezat pasues të dijetarëve në të gjithë Evropën. Veçanërisht mund të përmendet vepra e tij monumentale në katër vëllime, La Turquie d’Europe ou observations sur la géographie, la géologie, l’histoire naturelle, la statistique, les moeurs, les coutumes, l’archéologie, l’agriculture, l’industrie, le commerce, les gouvernements divers, le clergé, l’histoire et l’état politique de cet empire [Turqia në Evropë, ose vëzhgime mbi gjeografinë, gjeologjinë, historinë natyrore, statistikat, adetet dhe zakonet, arkeologjinë, bujqësinë, industrinë, tregtinë, qeveritë e ndryshme, klerin, dhe historinë e gjendjen politike të kësaj perandorie], Paris 1840; si dhe vepra në dy vëllime Recueil d’itinéraire dans la Turquie d’Europe: détails géographiques, topographiques et statistiques sur cet empire [Itinerarë në Turqinë evropiane: detaje gjeografike, topografike dhe statistike mbi këtë perandori), Vjenë 1854. Vepra e fundit, nga ku janë marrë ekstraktet e mëposhtme, përfshin itinerarët e udhëtimeve të tij nëpër Kosovë në vitet 1836-1838.[1]

Nga: Ami Boué
Përktheu (nga frëngjishtja) në anglisht: Robert Elsie
Përktheu (nga anglishtja) në shqip: Agron Shala

Peja

Ipek (sllavisht Pecha, shqip Peja), që ndodhet 17 orë nga Novipazar-i [Novi Pazar], ka një vendndodhje shumë të këndshme dhe është e mbrojtur në Veri nga një perde gjigante malore. Duke dalë nga gryka e thellë e Streta Gora-s, lumi Bistritza [Bistrica] kalon përmes qytetit ndërmjet maleve Peklen (po ashtu shqiptohet Paklen) dhe Koprivnik për rreth gjysmë lige [4.83 kilometra – shën. i T.]. Ujërat e tij të rrëmbyeshëm shërbejnë për të vënë në punë mullinjtë dhe për të larguar mbeturinat. Disa rrugë përmbyten nga degët e kësaj rrëkeje dhe trotuaret e ngushta këtu shërbejnë si ura. Për më tepër, kjo rezidencë e lashtë e patriarkëve serbë duket qartësisht në rënie, sepse nuk ka më shumë se 2 000 shtëpi ose 7 000 deri në 8 000 banorë, shumica e të cilëve duken të jenë serbë të fesë greke [ortodokse]. Këto të dhëna të mbledhura në vend ndryshojnë nga ato që dha Dr. Müller, i cili përmend 2 400 shtëpi dhe e rrit numrin e banorëve në 12 000, duke pohuar se shumica e tyre janë myslimanë dhe se nuk ka më shumë se 130 familje të fesë greke dhe 20 familje të fesë katolike romane. Megjithatë, ai vëren se sllavët përbëjnë shumicën kombëtare, gjë që bën të dyshohet se shumë prej tyre thjesht pretendonin të ishin myslimanë për t’u trajtuar më mirë. Sipas tij, ka vetëm 62 familje turke, 100 familje shqiptare dhe 28 familje zinzarësh [vllahë]. Nëse popullsia myslimane do të kishte qenë shumicë, do të ishte e vështirë të shpjegohej numri i paktë e xhamive. Ne pamë vetëm tri, një prej të cilave në Verilindje, një pranë tregut dhe një tjetër pranë daljes nga qyteti në Jugperëndim, në rrugën për në Detschiani [Deçan]. Në dëshirën e tij dhe sipas zakonit të sllavëve për të ekzagjeruar numrat e tyre, murgu Jurišić i jep Ipek-ut 4 000 shtëpi, prej të cilave 700 deri në 800 janë serbe dhe të fesë greke. Dyqanet, sipas Dr. Müllerit, mbi 960 (?), gjenden të gjitha në katër rrugë që përbëjnë tregun. Rrugët dhe shtëpitë hijesohen herë pas here nga hardhitë në shtylla. Ka dy ose tri hane, prej të cilave ai pranë hyrjes së qytetit në anën e Djakova-s [Gjakovës] është më i miri, sepse ka disa dhoma të pastra në katin e sipërm.

Në Veriperëndim, një çerek ore nga qyteti ndodhet manastiri serb i Shën Arsenit, rezidenca e lashtë e patriarkut serb që është shndërruar në kazermë. Është e vendosur mbi një grykë të vogël që zotëron qytetin dhe është i rrethuar me mure të trasha dhe hendekë. Ndërtesa, në fakt, përmbante tri kisha nën një çati, një të madhe dhe dy të vogla. Njëra prej tyre është Kisha e Zonjës së Madhe dhe një tjetër është Kisha e Shën Dhimitër Martirit. Ka tri kupola dhe është e mbuluar me plumb. Në hyrje të kishës ndodhen tri kolona prej guri dhe dy prej mermeri të bardhë. Konaku i pashës, me dy krahë, ndodhet në skajin më veriperëndimor të qytetit, në Pehlivan Meidan. Është një ndërtesë prej guri me një kat të sipërm, e rrethuar me mure dhe me një portë të madhe. Përballë saj ka një lulishte me disa pemë dhe një xhami, të cilës i është bashkangjitur një shkollë ose medrese. Pasha gjithashtu ka një shtëpi fshati, ose një për haremin e tij të vendosur në hyrje të Streta Gora-s dhe një tjetër pranë Novo Selo-s.

Pashallëku i Ipek-ut, dikur një administrim gjysmë-i trashëguar, është thjesht pjesë e Doukadgin-it [Dukagjinit], dhe përfshin kazatë e Ipek-ut, Djakova-s, Has-it ose Hass-it [Has] dhe Kéroub-it (?). Ai mbulon kryesisht pjesën veriore të Metochiia-s [Metohisë] dhe një pjesë të maleve në Verilindje, ku ka vetëm fshatra dhe katunde. Dr. Müller i jep atij një popullsi prej 65 000 banorësh, nga të cilët 31 000, sipas tij, janë të krishterë të ritit grek.

Pasha Abdularasa flet serbisht dhe turqisht dhe rrjedh nga familja Brenović e Bosnjës. Ai na pranoi me mirësjellje. Apartamentet e tij dukeshin shumë më mirë se ato të pashës së Novipazar-it. Ai dha urdhër që ne të strehoheshim te një qytetar i pasur i qytetit që zotëronte dy shtëpi. Kështu, u detyruam të linim hanin tonë serb. Kavasi i pashës trokiti në disa dyer dhe të parët që i hapën u detyruan të ndihmonin në bartjen e bagazheve tona. Patëm rastin të vizitonim nipin e pashës, një djalë i sëmurë që vuante nga hidrocefalia dhe që ishte mbështjellë në një lloj kanapeje me një tendë të madhe, të rëndë, të qëndisur me ar.

U ngjitëm në majën e Malit Peklen, që është maja më e afërt me qytetin. Rruga që të çon atje ishte ajo e Rugovës, një fshat me 1 200 shqiptarë myslimanë të fisit Klementi [Kelmendi], të cilët, pak kohë më parë, kishin qenë katolikë. Ai ndodhet gjashtë ose shtatë orë larg Ipek-ut, përtej një shkrepi të Malit Haila ose Hailasi [Hajla] (fjala shqipe është haliki, që do të thotë shkëmbor), rrëzë Schtedim-it [Shtedim]. Prej andej mund të vazhdohet deri te lumi Lim dhe te pellgu i Plava-s [Plavë] përmes një lugine të thellë të vendosur midis qytetit tregtar të Plava-s dhe luginës së Velika-s. Ka gjithashtu një fshat të quajtur Trebigne [Trebinje]. Ky itinerar përdoret shumë gjatë verës nga fshatarët dhe kuajt e tyre ngarkues të cilët vijnë e shkojnë midis Bosnjës jugore dhe pellgut të lartë të Shqipërisë së Epërme. Megjithëse veshja e tyre ishte e kufizuar vetëm në atë që ishte rreptësisht e domosdoshme dhe disa prej tyre ecnin zbathur ndërsa qylafët e tyre të kuq ishin shumë të vjetër, fytyrat e çiltra të këtyre qenieve – që për një të huaj duken të egra – ngjanin me ato të malësorëve zviceranë. […]

Deçani

Bëmë një vizitë në manastirin e famshëm serb të Deçanit që ndodhet dy ligë e gjysmë në jugperëndim të Ipek-ut. Udhëheqësi i të krishterëve të Ipek-ut na dha një nga njerëzit e tij si udhërrëfyes dhe e lamë tartarin tonë në shtëpi. Duke dalë nga qyteti, kaluam pranë një xhamie ku një klerik ishte duke u falur. Ai bëri një shenjë sikur donte të na largonte ose që prania jonë po e ofendonte atë. Në kthim, disa djem të këqij na hodhën mollë, një shenjë se fanatizmi fetar nuk është kapërcyer tërësisht në këto rajone të largëta të Turqisë.

Rruga nga Ipek-u për në Detschiani ose Detschani ndjek këmbët e maleve, për rreth një çerek lige prej tyre, dhe kalon nëpër tri fshatra shqiptare të quajtura Striatz [Strellc] (Kiepert e quan Striotza), Lioubouscha [Lëbusha] me rrënojat e Kishës së Shën Ilisë, dhe Lioubonitch [Lybeniq]. Na u tha se fshati i dytë, afërsisht në mes të rrugës, ishte vendi ku 23 ushtarë të pashës u vranë nga banorët vitin e kaluar (1835). Siç shihet, shqiptarët e urrejnë administratën turke. Megjithatë, gratë shqiptare, të cilave guxuam t’u thoshim mirëmëngjesi gjatë kalimit, u përgjigjën me mirësjellje, ndryshe nga zakoni oriental. Rrethinat e manastirit dhe madje edhe hyrja e luginës së Detschani-t janë të fshehura nga një pyll i madh gështenjash, Gora Koschtanova (Kestenova). Fshati shqiptar i Detschani-t ndodhet gjysmë ore në Lindje të manastirit mbi Bistritza. Rruga më e shpejtë për në manastir është që të kalohet një kreshtë e vogël pyjore, nga e cila të befason panorama e një lugine të vogël, të bukur dhe të gjelbëruar ku kisha dhe manastiri i Detschiani-t janë fshehur në anën jugore të një kodre të mbuluar me lisa, rrëzë një mali shkëmbor të quajtur Pliesch. Më në Jug gjenden malet e mbuluara me pisha me kreshta të ulëta që mbajnë emrin Detschiani. Bagëtia e manastirit kullot aty në verë, një çerek ore larg. Për të arritur te porta e rrethimit të manastirit, duhet kaluar lumi Detschianska Bistritza [Lumëbardhi i Deçanit], i cili rrjedh nga Veriperëndimi në Juglindje dhe ka një shtrat me shumë gurë. Manastiri përbëhet thjesht nga një ndërtesë me një kat të sipërm që ka pamje shumë të hollë. Megjithatë, kisha e bukur prej mermeri është një monument që mund të gjendej lehtësisht në secilin nga qytetet tona. Ka gjithashtu dy kisha më të vogla, një kushtuar Shën Nikollës dhe një tjetër Shën Dhimitër Martirit.

Në manastir ishin vetëm pesë ose gjashtë murgj. Igumeni ishte i paralizuar dhe kishte kohë të gjatë që rrinte në shtrat. Ai ankohej për borxhet e manastirit të shkaktuara nga kërkesat e vazhdueshme turke. Ky mendim e shqetësonte tmerrësisht, siç thoshte ai, sepse besimtarët mund të pushonin së paguari interesat dhe të rimbursonin shumën e huazuar. Ky murgu i varfër vdiq atë vit dhe më 1837 ishte një abat i ri të cilin e takuam atje. Brenda manastirit ka një kopsht të vogël perimesh dhe jashtë pronës ka kryesisht ara, kullota dhe pyje të mëdha.

Në Perëndim të manastirit ndodhet një djerrinë me pyje dhe male gati dhjetë liga në gjatësi, përmes së cilës mund të arrihet në luginat e larta të Prokletija-s [Alpet shqiptare – shënim i T.] dhe madje të Shalia-s [Shala] dhe Gouzinie [Gucia]. […]

Nga Peja në Prishtinë

Rruga nga Ipek-u për në Prischtina [Prishtinë] kalon nëpër fushën që shtrihet nga Perëndim-Veriperëndim në Lindje-Juglindje. Ajo është e kultivuar herë pas here, por kryesisht e mbuluar me kullota dhe grupe pemësh. Në të djathtë dhe përballë nesh ishin kodrat e quajtura Kraljania (e mbretit). Një ligë larg Ipek-ut kaluam me radhë Plavian-in [Pavlan], Zachatschi-n [Zahaç] dhe Labian-in ose Lebian-in [Llabjan]. Ky mund të jetë vendbanimi të cilit i referohet Dr. Müller si Lebous. Ai gjithashtu përmend një fshat mysliman në jug të Ipek-ut me emrin e çuditshëm Voksch [Voksh] (20 orë), dhe tri liga më tej është Tzrkva [Svërka] (kishë). Një grua e vjetër serbe e varfër u ankua teksa na ofroi pak ujë: “Më në fund erdhët! Të krishterët këtu po presin Princ Milloshin si Mesinë e tyre, për të na çliruar nga vuajtjet tona”! Duke na parë të rrethuar nga serbë, ajo mendoj se ishim një nga ata. Në vend që të reagonte me zemërim, kavasi i Ipek-ut thjesht u përgjigj: “Gruaja e vjetër është e marrë”! Ky vend ndoshta është një vend mjaft i pakëndshëm për shërbëtorët e pashallarëve, sepse udhërrëfyesi ynë mori me vete dy palë pistoleta dhe një pushkë. Në Jug të Doubaschar-it, disa kodra të vogla dhe pyje lisi e çojnë udhëtarin në Novoselo dhe më pas te lumi Drim [Drin], që kalohet mbi një urë druri. Drsnik-u [Dërsnik], gjashtë orë nga Ipek-u, ndodhet në bregun e kundërt, rrëzë disa tarracave të vogla.

Për të shkuar prej andej në Prischtina, kalon nëpër terrene pyjore dhe shkëmbore në Perëndim të Drsnik-ut, i pari prej të cilëve quhet Drsnikbari dhe i dyti Brtschevabari. Copat e gurit gëlqerori eocen shfrytëzohen këtu për mbulimin e çative të shtëpive në rrethinë. Dy liga nga Drsnik-t arritëm në Iglareva [Gllarevë], ku kishte kullota të shoqëruara nga pyje dhe disa livadhe mjaft të lagështa. Pasi kaluam nëpër fshatrat Kieva [Kjeva] dhe Mletjan [Mleçan], vazhduam nëpër një luginë shumë të gjerë, që përbëhej kryesisht prej livadheve. Në largësi në Veri ndodheshin disa kreshta të ulëta, më i larti prej të cilëve ishte Komoran-i. Nuk kaluam nëpër fshatin Loschitza [Llazica]. Më në fund, pa e kuptuar as që po ngjiteshim, arritëm nga një degë e luginës te hani i largët i Lapouschnik-ut [Llapushnik] që ndodhet në një lartësi prej 1 457 këmbësh [0.3 metra – shënim i T.] ose rreth 400 këmbë mbi Drimin e Bardhë. […]

Hani i Lapouschnik-ut përbëhet nga një hambar i madh i mbuluar me rrasa guri, përpara të cilit është një oborr katror me kalldrëm. Ai është i mbyllur përpara me një mur dhe portë. Në secilën anë ka një ndërtesë katrore me një kat të sipërm, në njërin nga të cilët kati përdoret për ruajtjen e furnizimeve të hanxhiut dhe për furrën. Dhoma e sipërme në secilën anë ka pesë dritare të vogla me shufra druri. Dhoma ku fjetëm ne ishte e mbushur me objekte si thasë e hasra.

Menjëherë pas Lapouschnik-ut, kaluam lumin Drnitza [Drenica] mbi një urë druri, në një lartësi prej 1 447 këmbësh. Ai rrjedh ngadalë nëpër tokë të zezë argjilore. Përmendja e një fshati të quajtur Janievo si pikë gjeografike në këtë lumë është e dyshimtë. Nëse fshati ekziston, ai do të ishte më afër kthesës së Drnitza-s ku ky hyn në terrenin e Sitnitza-s [Sitnica]. Për të zbritur deri te uji nga hani, duhej të ngjiteshim pak dhe të kalonim disa kreshta të ulëta pyjore me lisa që na ndanin nga Sitnitza. Këto kreshta shtrihen nga Veriu në Jug, duke u rritur në lartësi nga Perëndimi në Lindje, dhe kanë përrenj të vegjël në to, të cilët megjithatë nuk përbëjnë pengesë për qerret me qe. Ka shumë shkurre trëndafili në gardhe, ashtu si në Serbi. […]

Kullotat dhe të mbjellat mbulojnë rrjedhën e Sitnitza-s. Herë pas here, mund të shihnim fshatra pa asnjë pemë. Zbritja nga maja ishte graduale dhe nuk zgjati më shumë se një çerek ore. Arritëm në fshatin Vragoulia [Vragolia] (ndoshta nga Vragolije, puna e djallit?), dhe më pas kaluam fshatin Slatina [Sllatinë] dhe më në fund lumin Sitnitza, i cili rrjedh ngadalë këtu në drejtimin Jug-Veri dhe e ujit tërë rajonin. Pak më tej, kaluam nëpër Schaglavitza [Çagllavica], një degë e vogël e Sitnitza-s. Mund të shihnim fshatrat në Veri dhe Jugperëndim, por vëmendjen tonë më shumë e tërhoqën malet madhështore të Kopaonikut, në formë të një amfiteatri të mrekullueshëm dhe me shpatet e tij. Në Jug-Jugperëndim ngriheshin malet e ulëta të Katschanik-ut [Kaçanik], deri në 6 400 këmbë, me konin elegant të Lioubeten-it [Luboten] në skajin lindor të vargut Schar [Sharr].

Fusha ovale e Sitnitza-s është nëntë deri dhjetë ligë e gjatë, duke u shtrirë nga Veriu në Jug, dhe tri ligë e gjerë, në një lartësi mbi 1 400 këmbë. Ajo është e kufizuar me kreshta të ulëta malore në Lindje dhe në Perëndim. Prischtina ndodhet në një luginë të dredhur, ndarë nga vetë fusha nga një kreshtë e vogël e hapur vetëm në Jugperëndim. Në pjesën e sipërme të kësaj lugine të vogël dhe mbi Prischtina ndodhet një burim i këndshëm në mes të argjilës aluviale që mbulon terrenin më të vjetër. Burimi formon një pellg të vogël për gratë rrobalarëse dhe rrjedh nëpër qytet nga Verilindja në Jugperëndim. Para se të arrish në qytet, ndodhet një përrua i quajtur Breitche ose Brzé [Bresje].

Prishtina

Prischtina, të cilën kartografët e quajnë Pristina, e ka marrë emrin nga fjala prischt, “tumor, fryrje”, sepse kodra në Perëndim të qytetit ka një lloj gryke të parregullt në anën lindore të luginës së Sitnitza-s. Ky qytet është aktualisht më i madhi në këtë pjesë të Serbisë së Vjetër (Stara Srbia), në të cilën serbët përfshijnë rrethet e Novipazar-it, Metochie-s [Metohija] dhe pjesën perëndimore të Mëzisë së Epërme deri në kufirin maqedonas. Në 17 orë nga Ipek-u, ky qytet i hapur fillon në luginën e vogël dhe shtrihet drejt lindjes në formë amfiteatri deri te shpatet e fundit të një kreshtë të ulët, të pjerrët, që duket mjaft e pakëndshme. Kodrat në Perëndim dhe Veri janë të mbuluara me vreshta, ndërsa në Lindje lartësitë përbëhen krejtësisht nga kullotat e thata, pjesa e poshtme e të cilave shërben si varrezë për qytetin. Midis saj dhe shtëpive të para gjenden mbetjet e një llogoreje të vogël dhe një parapeti të ulët që datojnë nga koha e trazirave të vitit 1806, kur bandat e kusarëve terrorizonin fshatrat. Ka një varrezë tjetër në Veriperëndim. Shumica e rrugëve janë të pashtruara dhe të çrregullta. Ato pastrohen nga shiu dhe nga një përrua i vogël i përmendur më sipër. Dyqanet e kasapëve në rrugën kryesore ofrojnë copa të mëdha mishi që pikon gjak dhe zorrë të shpërndara për 20 hapa, dhe qentë ngjyrë kafe grinden mbi mbetjet në këtë pamje të mjerë dhe shumëngjyrëshe.

Ndërtesat e vetme të dukshme në Prischtina janë një kullë sahati dhe dymbëdhjetë xhami, dy prej të cilave janë të larta dhe me formë të rrumbullakët, të pikturuara me arabeska ose me thënie të gjata nga Kurani. Një xhami e vogël u ndërtua nga Jashar Pasha që e mbajti atë post në vitin 1837 dhe 1838. Pazari është i mbuluar me dërrasa, dhe ka një kafene aty ku bashkohen tri rrugët kryesore. Konaku i pashait është një ndërtesë e madhe, ndërtuar pjesërisht prej druri. Ai ka dy krahë dhe një kat të sipërm me një oborr katror të gjerë, korridore të hapura dhe shkallë druri, siç është zakoni. Njëri krah i konakut është i pikturuar me arabeska. Ai lidhet mbi rrugë me haremin, që është gjithashtu një shtëpi mjaft e madhe, kryesisht prej druri, me dritare të mbuluara. Divani i pashait nuk ka dritare me xham. Ato mbyllen thjesht duke palosur dritaret prej druri. Në tavan kishte edhe fole dallëndyshesh.

Prischtina më dukej se kishte një popullsi prej rreth 7 000 deri në 9 000 banorë, ndër të cilët kishte një numër të konsiderueshëm serbësh ortodoksë, bashkë me shqiptarët dhe serbët gjysmë-myslimanë. Z. Jurišić vlerësonte 3 000 shtëpi, një e treta e të cilave ishin serbe. Ky është kryeqyteti i pashallëkut të vogël që përfshin jo vetëm pellgun e Sitnitza-s deri në Vouschitrn [Vushtrri], por edhe një pjesë të maleve përreth, luginën e Drnitza-s dhe burimet e sipërme të luginës së Lépenatz-it [Lepenc]. Vendbanimet e vetme të rëndësishme që gjenden këtu janë Vouschitrn dhe Kratovo, ku ka ajanë. Të gjitha vendbanimet e tjera, përveç qytetit të Prischtina-s, janë fshatra dhe mëhalla që rrallëherë kanë madje edhe një agë. Popullsia përbëhet nga serbë dhe pak bullgarë e shqiptarë, duke përfshirë një numër serbësh që janë bërë gjysmë shqiptarë dhe myslimanë për arsye politike ose përmes martesave. Shqiptarët jetojnë kryesisht në Jug dhe Jugperëndim të pashallëkut dhe serbët në anët e kundërta. Popullsia e përgjithshme nuk i kalon 40 000 deri 50 000 banorë, dhe nuk është më e vogël se 30 000.

Nga Prishtina në Kaçanik

Rruga nga Prischtina në Ouskoub [Shkup] ndjek shpatin e fundit të shpyllëzuar të kodrinave në Perëndim të luginës së Sitnitza-s. Gjysmë lige më tej, ajo kalon një luginë të vogël dhe një kodër të vogël mbi të cilën ndodhet mëhalla Schaglavitza [Çagllavica] e rrethuar me pemë kumbulle, dhe përtej saj fshati sllav Lapouselo [Llapllasella] (turqisht Kadi-Keui [Kadiköy]), ku banon një agë në një shtëpi katrore në formë kulle me zgjatime prej druri që dalin në majë.

Në vitin 1838, ne thjesht zgjodhëm shtëpinë më të mirë serbe për të qëndruar, pavarësisht protestave të grave që thoshin se nuk kishin çfarë të na ofronin. Pasi i vumë bagazhet në shtëpi dhe vendosëm kuajt në ahur, filluam të kërkonim në arkat e këtyre njerëzve dhe zbuluam pak elb. Meqë nuk mund t’i fshihnin pulat, kishim gjithçka që na duhej. Në këtë moment mbërriti i zoti i shtëpisë dhe ne e qortuam aq shumë saqë pranoi të na jepte elbin, ndonëse u shtir sikur sapo e kishte blerë. Pati edhe shumë vonesa para se agai të pranonte të na jepte pak sanë në këmbim të pagesës. Të nesërmen, ai qëndroi gjithë ditën në shtëpi duke thënë se mund të merrte ethe. Pati disa skena të pakëndshme me këta sllavë që janë mësuar aq shumë të grabiten nga turqit saqë mjaftonte të shihnin paratë tona për t’u bindur se do të paguheshin për furnizimet. Tartari ynë nuk e përmbajti më dot zemërimin nga fyerjet e tyre dhe filloi t’i shante. Në një çast, serbi kapi sëpatën dhe ishte gati të përgjigjej me forcë nëse tartari do të vazhdonte me sharjet. Tartari heshti për pak dhe më vonë tha qetësisht se do të dërgonte një raport në Prischtina dhe se do të sillte disa ushtarë të garnizonit. Kërcënimi i dha fund disonimit të keq të mikpritësit tonë. Ai u qetësua dhe arritëm një marrëveshje. Kur u larguam pasdite, ishim bërë miq.

Në Lindje mund të shihnim manastirin e Shën Stefanit ose të Graschan-it [Graçan] afër vendit ku Gratschanitza [Graçanica] zbret në fushë. Ky manastir u themelua nga mbreti Milutin në vitin 6730 që nga krijimi, sipas një mbishkrimi. Është ndërtuar me gurë dhe ka pesë kube, vetëm njëra prej të cilave është e madhe. Në hyrje të kishës ka një gur me mbishkrim romak të cilin e kishte vënë re z. Jurišić. Në vitin 1838, manastiri kishte vetëm tre murgj. Një ligë në Perëndim të Lapouselo-s ndodhet katundi Dodol, dhe një ligë në Veri-Veriperëndim të këtij fshati ndodhet një tjetër.

Përtej fshatit të madh Lapouselo kalohet një fushë me tokë të zezë. Kalon Labian-in dhe pastaj Babousch-in ose Babosch-in [Babush] në Perëndim. Më tej është fshati shqiptar Podrosch dhe pastaj kalohet lumi Sitnitza mbi një urë. Më pas arrihet në një han të largët, përtej të cilit toka fillon të ngrihet pak. Ky vend është një orë larg nga Sazlia. Këtu ndodhet një kodër e pyllëzuar që shtrihet nga Lindja në Perëndim dhe ndan fushën e Sitnitza-s nga pellgu i Lepenatz-it ose Lepenitza-s [Lepenc]. Pasi kalon një shpat të vogël në një lartësi prej 80 deri në 100 këmbë mbi fushë, ngjitesh në një pllajë të pyllëzuar në 1 580 këmbë lartësi. Toka këtu është e zezë, sikur dikur të ketë qenë moçal. Përtej këtij pylli ndodhen moçale të mëdha dhe një përrua i quajtur Sazlia që rrjedh nga Veriu në Jug në Lepenatz, ndërsa burimi i Sitnitza-s është më në Veri dhe Veri-Verilindje. Ky përrua kalohet mbi një urë guri përmes rrugës së shtruar dhe më pas arrihet në hanin e largët të Sazlia-s, i vendosur pesë orë e një çerek nga Prischtina pranë moçalit. Është një vend vërtet i zymtë. Në vitin 1836, ky han përbëhej nga një hambar i madh me një dhomë shumë të vogël me dritare dhe tri kasolle druri për sanën dhe veglat bujqësore. Një gardh prej thupre e rrethonte të gjithë vendin dhe hyrja në han ishte tepër e baltosur. Jo larg kishin ngritur kamp një grup bujqish bullgarë që po çonin tri karroca me qershi nga Maqedonia në Prishtinë. Ura e Sazlia-s përmendet në këngët popullore serbe sepse moçali, i vendosur pikërisht mbi rrugën ushtarake, kishte rëndësi të veçantë, në varësi të rrethanave.

Duke vazhduar rrugën tonë, kaluam shpejt pranë Varoschka Rieka që rrjedh nga Veriu në Jug dhe duket se merr ujë nga moçali i Sazlia-s dhe vë në punë një mulli uji. Një ligë në të djathtë janë fshatrat Varosch [Varosh] dhe Sirnik. Më tej, katër orë para Katschanik-ut, ndeshëm përroin e Nerodimlia-s [Nerodime], që më parë quhej Porodimlia para vdekjes së dhunshme të Car Uroshit. Në këtë zonë vumë re një numër të madh plepash të bukur të një lloji të veçantë. Së fundmi, dy orë e gjysmë nga Sazlia, arritëm në Novi Han, që formon kufirin jugor të pashallëkut të Prishtinës. Hani zë pjesën e poshtme të një ndërtese dykatëshe, ndërsa në katin e sipërm ndodhet një roje xhandarmërie. Kjo shtëpi është e vendosur në një anë të një oborri katror ku ka edhe dy kasolle të thjeshta njëkatëshe.

Pesë minuta më tej, kaluam një grup tjetër rojesh që i përkisnin pashait të Shkupit, të vendosur mbi një shpat të vogël. Peizazhi ishte i larmishëm, i egër dhe i mbuluar me shkurre. Toka ishte me zhavorr dhe përbëhej nga depozitat aluvionalë. Ky rajon dikur ishte i mbuluar me pyje dhe gjendja e tij e zhveshur daton nga viti 1806, kur shumë kusarë u vendosën aty dhe pushtuan gjithashtu Katschanik-un. As Prishtina nuk shpëtoi nga këto turma që kishin mbështetjen e disa ajanëve. Në atë kohë, u mor vendimi që të digjeshin pyjet, këtu dhe drejt Vranjës e në malet Schar midis Prizrenit dhe Kalkanel-it [Tetovës]. Kështu, në vitin 1807, iu dha fundi kusarisë për të cilën rruga e Katschanik-ut kishte qenë gjithmonë e famëkeqe, siç përmendet në këngët popullore serbe.

Në fund arritëm në shtratin e Lépenatz-it i cili, plot me gurë dhe grykëza zhavorri, dukej sikur kishte gërmuar vetë një kanal përmes tarracave aluvionale. Uji i tij ndoshta ka qenë dikur një liqen që shtrihej deri në Katschanik. Pamë shumë pak të mbjella, vetëm aty-këtu, dhe takuam disa udhëtarë turq si dhe fshatarë serbë dhe bullgarë nga Mëzia e Epërme që po shkonin në Maqedoni për të shitur prodhimet e veta. Ata dukeshin si turq sepse mbanin turbanë të vegjël prej shamive të bardha, dhe disa prej tyre kishin pistoleta. Kishte edhe disa gra mes tyre.

Hyrja në Katschanik (nëntë orë e treçerek nga Prishtina) është mjaft e bukur. Fillimisht shfaqet një xhami dhe një livadh, sepse vetë fshati i vogël ndodhet pas tyre në një lartësi prej 1 350 këmbësh. Duke u ngjitur pak, kalon pranë bazës së një kalaje të vjetër serbe dhe hyn në një rrugë mjaft të gjatë që përbën pjesën më të madhe të vendbanimit përgjatë bregut perëndimor të Lépenatz-it. Ka edhe disa shtëpi të fshehura në anën tjetër të lumit. Në të dy anët e lumit kishte kodra të mbuluara me ahishte dhe, në Perëndim, mbi pyje, dukej maja në formë koni e Lioubéten-it (nga fjalët shqipe liope “lopë” dhe tine që do të thotë “enë gjalpi”). Z. Kiepert e vendos atë shumë më në Veri, ose Katschanik-un shumë më në Jug. Në Veri ngrihen kodrat e ulëta që ofrojnë një pamje më të këndshme për syrin, ndërsa në Jug ndodhet Mlad Planina, një kodër që krahasuar me majën e Lioubéten-it dukej krejt e pakalueshme. Megjithatë, ne vazhduam përgjatë Lépenatz-it dhe hymë në kanion. Në bregun lindor ndodhej një shpat me një shteg të prerë me mjeshtëri në të, por më tej shkëmbinjtë e bënin kanionin gjithnjë e më të ngushtë. Rrjedha dukej sikur kthehej djathtas. Duhet arritur deri aty për të parë sesi shtegu dhe uji hapin rrugën mes shkëmbinjve të pyllëzuar në male.

Hani i Katschanik-ut dikur mund të ketë qenë i pastër dhe i rehatshëm, por në vitin 1836 të gjitha dhomat dhe korridoret ishin të rrënuara dhe të ndyta. Të paktën secili nga ne mund të kishte dhomën e vet, një luks që nuk e kishim shijuar qëkur lamë Hungarinë. Hanxhiu ishte një shitës i thjeshtë kafeje turke dhe nuk donte të kishte punë me ushqimin tonë në mbrëmje. Meqë tartari ynë aziatik ishte dembel, na u desh të dërgonim shërbëtorët të merrnin ushqim dhe të gatuanim vetë. E përmenda këtë për të treguar rëndësinë që, kur udhëton në Turqi, të kesh një turk evropian për tartar, dhe të njohësh zakonet e vendit, sepse tartari ynë aziatik, të cilin e trajtonim si shërbëtor dhe jo si efendi, pra nuk ftohej kurrë të hante në tryezë apo të pinte kafe me ne, bënte vetëm atë që i thoshim dhe asgjë më shumë për të na kënaqur.

Meqë donim të ngjiteshim në majën e Malit Lioubéten, shkuam të takonim ajanin vendas për t’i kërkuar një udhërrëfyes. Ai banonte në një vend të vogël brenda mureve që rrethonin kështjellën e vjetër të Katschanik-ut. Një shkallë shërbente si hyrje dhe një dhomë e vogël me pak qilim ishte divani i tij. Gruaja e tij dukej se banonte në qytet. Ajani ishte larg dhe kiaja [shërbëtori] i tij na tha se nuk mund të na lejonte të bënim një ekskursion të tillë pa lejen e pashait të Shkupit. Po të kishim pasur me vete një tartar më të sjellshëm, kjo fatkeqësi ndoshta nuk do të kishte ndodhur, sepse ai do të na kishte paraqitur si nëpunës të sulltan