Shkruan: Ethem Çeku

Kosova ka një histori relativisht të shkurtër të pluralizmit politik dhe, pikërisht për këtë arsye, zhvillimi i partive politike nuk ka kaluar nëpër të gjitha fazat e pjekurisë institucionale që karakterizojnë demokracitë e konsoliduara. Përkundër investimeve të mëdha të administratës amerikane dhe partnerëve ndërkombëtarë në ndërtimin e rendit demokratik pas luftës, nuk u arrit të krijohej një kulturë e qëndrueshme institucionalizimi partiak. Në vend që të ndërtoheshin parti moderne, me identitet ideologjik të qartë, me procedura të standardizuara vendimmarrjeje dhe me mekanizma të brendshëm kontrolli, u shfaqën struktura ku roli i individit e tejkaloi rolin e sistemit.

Në shumë raste, partitë në Kosovë u shndërruan në organizime të personalizuara, ku autoriteti politik u përqendrua rreth figurave dominuese dhe ku lidershipi u konceptua si pronësi politike. Udhëheqja nuk u trajtua si mandat i përkohshëm i deleguar nga anëtarësia, por si pushtet që riprodhohet brenda rrethit të ngushtë të besnikërisë. Në këtë mënyrë, partia nuk funksionoi më si institucion publik në shërbim të qytetarit, por si aparat i vullnetit individual. Kur partia reduktohet në zgjatim të liderit, demokracia e brendshme zbehet, sepse institucioni kërkon rregull, ndërsa personalizimi prodhon arbitraritet.

Një pasojë e drejtpërdrejtë e këtij deformimi ishte largimi dhe përjashtimi i njerëzve me koncept politik, vizion shtetformues dhe ndjeshmëri për rregullin demokratik. Mendimi kritik dhe reflektimi i pavarur u trajtuan shpesh si kërcënim, jo si pasuri. Kjo solli varfërim të elitës politike brenda partive dhe dobësim të kapacitetit të tyre për të artikuluar platforma serioze zhvillimore. Krahasimi midis legjislaturave të para dhe atyre të sotme e dëshmon qartë rënien e cilësisë së debatit, dobësimin e mendimit programor dhe zbehjen e profilit përfaqësues.

Në thelb, autoritarizmi i brendshëm e ka dobësuar konceptin politik të partive. Aty ku mbizotëron bindja e verbër, nuk ndërtohet kulturë debati; aty ku sundon frika, ideja nuk mund të marrë frymë. Partitë, të cilat në një demokraci funksionale duhet të jenë laboratorë të mendimit politik dhe të interesit publik, në shumë raste janë shndërruar në struktura klienteliste, ku ndikimi nuk buron nga merita, por nga afërsia me qendrën e pushtetit. Politika, kur reduktohet në interes të ngushtë, e humb horizontin moral, sepse shteti nuk ndërtohet me pazare, por me ide, me program dhe me vizion.

Reformat duhet të jenë të thella dhe të orientuara drejt ndërtimit të një arkitekture institucionale brenda partive. Ato nuk duhet të reduktohen në spastrime emocionale apo konflikt brezash, por të mbështeten në parimin e vazhdimësisë së matur. Përvoja duhet të trajtohet si kapital politik, jo si monopol, ndërsa rinisë duhet t’i hapet hapësirë reale për përfaqësim dhe vendimmarrje. Një parti e pjekur nuk e mohon trashëgiminë e saj, por nuk lejon as që e kaluara të bëhet pengesë për të ardhmen. Përvoja është kujtesë institucionale, rinia është horizont, ndërsa politika e mençur i bashkon të dyja.

Përfshirja e gjeneratave të reja është domosdoshmëri strategjike për rikthimin e garës meritore dhe për ripërtëritjen e mendimit politik. Demokracia nuk matet me numrin e partive, por me cilësinë e tyre, jo me retorikë elektorale, por me seriozitetin e programeve. Demokracia është disiplinë e mendjes dhe moral i institucioneve, jo vetëm procedurë votimi.

Përvoja evropiane ofron modele të qarta ku partia është institucion, ndërsa lideri mbetet funksion. Shembulli më ilustrues është Gjermania, ku CDU/CSU dhe SPD funksionojnë mbi baza statutare të forta, me kongrese reale, organe vendimmarrëse funksionale dhe disiplinë organizative. Edhe kur liderët kanë qenë figura të fuqishme, partitë u kanë mbijetuar ndryshimeve pa tronditje thelbësore, sepse sistemi është më i fortë se individi. Po ashtu, Britania e Madhe dëshmon se Labour Party dhe Conservative Party i ndërrojnë liderët përmes procedurave të brendshme demokratike pa e cenuar funksionimin institucional të partisë, duke treguar se lidershipi është i zëvendësueshëm, ndërsa partia është e qëndrueshme.

Në vendet skandinave, partitë mbështeten në meritokraci, etikë publike dhe kulturë institucionale, ku vendimmarrja ndërtohet mbi programe dhe parime, jo mbi klientelë. Holanda shfaq një disiplinë të fortë programore dhe përgjegjësi politike, ndërsa Zvicra përfaqëson një model të lidershipit kolektiv dhe vendimmarrjes së decentralizuar, duke e bërë pothuajse të pamundur reduktimin e politikës në vullnetin e një figure të vetme.

Këto modele evropiane e vërtetojnë një parim thelbësor të filozofisë politike, liderët janë të rëndësishëm, por institucionet janë shpëtimtare. Individi është i përkohshëm, ndërsa institucioni është kujtesë dhe garanci e vazhdimësisë. Vetëm institucionet e mbrojnë shoqërinë nga rrëshqitja në arbitraritet.

Prandaj, partitë politike në Kosovë duhet të institucionalizohen realisht, të ndërtojnë statut të fortë, organe funksionale, transparencë vendimmarrjeje, llogaridhënie dhe garë të brendshme meritore. Në vend të personalizimit, duhet të ngrihet kultura e përgjegjësisë kolektive; në vend të klientelizmit, duhet të vendoset meritokracia; në vend të improvizimit, duhet të ketë program dhe vizion. Vetëm kështu mund të rikthehet mendimi politik, të rritet cilësia e përfaqësimit dhe të krijohet një qeverisje me përmbajtje.

Po ashtu, partitë duhet të krijojnë këshilla të përhershme me figura që kanë kontribuar në jetën politike dhe shtetformuese, jo për simbolikë, por për të ruajtur përvojën dhe kontinuitetin politik. Një parti pa kujtesë është e dënuar të përsërisë gabimet, ndërsa një parti me mendim është e aftë të projektojë të ardhmen.

Në fund, mbetet një e vërtetë themelore, shteti ndërtohet mbi institucione, jo mbi individë; mbi rregull, jo mbi rastësi; mbi vizion, jo mbi improvizim. Reformimi i partive nuk është çështje e brendshme organizative, është çështje e interesit kombëtar dhe e vetë rrugës së Republikës drejt pjekurisë politike.