Autor: Baton Begolli, Ekspert i Ujërave

Rrëfimi i ujit në Kosovë shpesh tregohet përmes infrastrukturës: një rezervuar i ri, një rrjet i ri, një impiant i ri i trajtimit të ujërave të ndotura. Por pyetja strategjike është më e gjerë dhe më e vështirë: si e qeveris një vend i vogël dhe me mungesë uji një resurs që përcakton zhvillimin ekonomik, shëndetin publik, qëndrueshmërinë ndaj ndryshimeve klimatike dhe rrugën drejt integrimit në BE?

Urgjenca është reale. Kosova nuk është e pasur me ujë; ajo është strukturalisht e ekspozuar. Pjesa më e madhe e ujit të saj buron brenda territorit dhe varet nga reshjet, ndërsa vetëm një pjesë e kufizuar vjen nga jashtë territorit. Krahasuar me rajonin, reshjet janë më të ulëta, disponueshmëria e ujit të ripërtëritshëm për banor është ndër më të ulëtat dhe kapaciteti i akumulimit për person mbetet dukshëm nën mesataren rajonale. Parashikimet klimatike tregojnë periudha më të gjata thatësire, përmbytje më të forta dhe rritje të stresit ujor në pellgjet lumore. Për një vend me rreth 1.8 milion banorë që varen nga një numër i kufizuar akumulacionesh dhe lumenjsh, një sezon i vetëm i thatë mund t’i detyrojë komunat të vendosin kufizime për amvisëritë, të rrisë presionin mbi fermerët dhe të shkaktoj dëme ekologjike.

Ky realitet e ndryshon ekuacionin e politikave. Kur uji është i pakët, dështimet në qeverisje nuk janë abstrakte, ato shfaqen si kufizime gjatë thatësirave, ngarkesa ndotëse që përqendrohen në prurje të ulëta, kërkesa konkurruese midis qyteteve dhe bujqësisë, si dhe konflikte rreth korridoreve lumore dhe zonave të mbrojtura. Në një kontekst të tillë, Menaxhimi i Integruar i Resurseve Ujore (MIRU) nuk është slogan; është disiplina për t’i bërë kompromiset transparente, të ligjshme dhe të zbatueshme.

Kosova ka bërë përparim të matshëm në përvetësimin e parimeve bazë të MIRU-së. Planifikimi sipas pellgjeve po rivendoset si boshti i vendimmarrjes, pas vitesh kur kërkesat ligjore mbetën të pazbatuara. Janë forcuar sistemet e monitorimit dhe të njohurive, përfshirë shërbime më të mira hidrometeorologjike dhe vlerësim më sistematik i resurseve ujore dhe bilanceve ujore në pellgje. Ky është pikërisht lloji i reformës “së heshtur” që rrallë bën bujë, por përcakton nëse politikat bëhen funksionale.

Koordinimi është përmirësuar gjithashtu. Qeverisja e ujit prek mjedisin, planifikimin hapësinor, bujqësinë, ekonominë, energjinë dhe qeverisjen lokale. Pa bashkëpunim, edhe ligjet më të forta shndërrohen në mandate të shkëputura nga njëra-tjetra. Përvoja tregon se koordinimi duhet të jetë i vazhdueshëm dhe i ankoruar politikisht, jo sporadik. Por, edhe nëse drejtimi është pozitiv, nyja kryesore tani është tjetërkund. Sfida kryesore sot nuk është më konceptimi i politikave. Është zbatimi dhe fuqizimi i tyre.

Boshllëqet janë të njohura, dhe të kushtueshme. Zonat e mbrojtura ujore janë të përcaktuara, por ndërtimet pa leje dhe aktivitetet e dëmshme vazhdojnë brenda dhe rreth tyre, shpesh të toleruara për shkak të inspektimeve të dobëta dhe mungesës së ndjekjes. Përparimet në kontrollin e ndotjes nga ujërat e ndotura urbane janë reale, por ndotja industriale mbetet një presion i vazhdueshëm, sepse zbatimi i ligjit dhe detyrimet për paratrajtim nuk janë të njëjta kudo. Vendimet për leje nuk e kanë reflektuar gjithmonë logjikën e plotë të interesit publik për ujin si pasuri shtetërore, sidomos kur prurjet ekologjike, zonat e mbrojtura dhe ndikimet kumulative trajtohen si çështje dytësore, e jo si kërkesa ligjore. Dhe, mbi të gjitha, fuqizimi i ligjit nuk është detyrë e një institucioni të vetëm, por varet nga inspektoratet, komunat, policia, prokuroria dhe gjykatat që të lëvizin në të njëjtin drejtim, me qartësi për rolet dhe pasojat. Thënë thjesht: të kesh rregulla nuk është e njëjta gjë si t’i zbatosh ato, dhe hendeku mes këtyre të dyjave është vendi ku lumenjtë degradojnë dhe besimi publik gërryhet.

Kapaciteti është një tjetër kufizim strukturor. MIRU zbatohet nga njerëz dhe sisteme: njësi të pellgjeve që mund të planifikojnë dhe t’i përditësojnë masat, institucione monitorimi që mund të prodhojnë të dhëna të besueshme, dhe funksione rregullatore që mund të sigurojnë pajtueshmëri. Kur stafi është i pamjaftueshëm, mandatet bëhen aspirata. Kur të dhënat janë të fragmentuara, vendimet kthehen në zgjidhje afatshkurtra. Kur llogaridhënia është e paqartë, shkeljet normalizohen. Edhe përmirësime modeste të performancës, si shkurtimi i kohës nga inspektimi te sanksioni, ose sigurimi që shumica e lejeve kontrollohen rregullisht për pajtueshmëri, mund të ndryshojnë incentivat në tërë sistemin. Këtu ka rëndësi mbështetja afatgjate dhe sistemike e donatorëve, jo si zëvendësim i institucioneve, por si katalizator për ndërtimin e tyre. Zvicra, përmes Agjencisë Zvicerane për Zhvillim dhe Bashkëpunim (SDC), ka qenë partner kyç në reformat e MIRU-së në Kosovë. Vlera ka qenë te vazhdimësia dhe fokusi në qeverisje: mbështetja e institucioneve, forcimi i kapaciteteve të monitorimit dhe analizës, zgjerimi i përfshirjes së palëve të interesit, dhe përforcimi i idesë se qeverisja e ujit është çështje e gjithë shoqërisë, jo një fushë e ngushtë teknike. Programi IWRM-K duhet kuptuar në këtë prizëm: një përpjekje afatgjatë për reformë të qeverisjes, që e ndihmon Kosovën të ndërtojë sistemet e nevojshme për të planifikuar, zbatuar dhe korrigjuar kursin me kalimin e kohës.

Në terma praktikë, IWRM-K, duke punuar me institucionet kombëtare dhe hisedarët e sektorit, tashmë po jep rezultate konkrete. Të katër pellgjet lumore janë tashmë të mbuluara nga procese të përditësuara të Planifikimit të Menaxhimit të Pellgjeve Lumore (PMPL). Programi kombëtar i monitorimit është operacional, i mbështetur nga një rrjet i modernizuar me më shumë se dyzet stacione hidrometeorologjike dhe të cilësisë së ujit që ofrojnë të dhëna në kohë reale për menaxhimin e thatësirave, paralajmërimin e përmbytjeve dhe kontrollin e ndotjes. Institucionet qendrore dhe komunale kanë forcuar kapacitetet e tyre teknike dhe rregullatore. Përmes granteve të fokusuara dhe partneriteteve, organizatat e shoqërisë civile, fermerët dhe grupet profesionale po zbatojnë masa lokale për uljen e ndotjes dhe rritjen e vetëdijes. Po vendosen sisteme digjitale për leje dhe sisteme informative për ujin për të rritur transparencën dhe pajtueshmërinë. Këto mund të duken hapa të vegjël, por janë pikërisht blloqe ndërtuese që e bëjnë qeverisjen të funksionojë nga dita në ditë

Pra, çfarë kërkon tani kalimi nga konceptimi i reformës te zbatimi në praktikë?

• Së pari, zbatimi i ligjit duhet trajtuar si prioritet politik, jo si detyrë administrative dytësore. Pra, rrugë të qarta të pajtueshmërisë, sanksione të parashikueshme dhe veprim të koordinuar ndërmjet inspektorateve, komunave dhe institucioneve të drejtësisë, veçanërisht në zonat e mbrojtura dhe në kontrollin e ndotjes.
• Së dyti, planifikimi sipas pellgjeve duhet të lidhet me buxhet. PMPL nuk mund të mbeten dokumente në rafte; ato duhet të shndërrohen në programe të financuara me objektiva të matshme dhe raportim vjetor.
• Së treti, sistemi i informacionit për ujërat duhet modernizuar si aset kombëtar. Monitorimi, modelimi dhe të dhënat publike nuk janë “luks”; ato janë shtylla të planifikimit për thatësira, menaxhimit të rrezikut nga përmbytjet, dhënies së lejeve dhe investimeve të mençura.
• Së katërti, zhvillimi ekonomik duhet të harmonizohet me limitet e resurseve ujore. Rritja industriale dhe infrastruktura duhet të respektojnë prurjet ekologjike dhe standardet e cilësisë së ujit.
• Së pesti, përfshirja duhet thelluar. Shoqëria civile, komunat, fermerët dhe profesionistët e rinj nuk janë dytësore. Pjesëmarrja rrit legjitimitetin dhe pajtueshmërinë, sidomos kur kompromiset e vështira janë të pashmangshme.

Kosova ka bërë pjesën më të madhe të punës së vështirë konceptuale. Arkitektura e reformës po konsolidohet: logjika e pellgjeve, planifikimi i përafruar me BE-në, monitorim më i fortë dhe strukturat e koordinimit. Testi vendimtar është nëse vendi tani mund të ndërtojë një kulturë zbatimi, ku ligjet zbatohen, planet financohen, institucionet kanë staf të mjaftueshëm dhe të dhënat e udhëheqin vendimmarrjen. Ky moment përfaqëson një mundësi të rrallë që vendi nuk mund ta humbasë. Zgjedhja është e qartë: ta shfrytëzojë mundësinë tani ose të paguajë më vonë.

Qëndrimet e shprehura në këtë Op-Ed janë të autorit dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht qëndrimet e Programit për Menaxhimin e Integruar të Resurseve Ujore në Kosovë (IWRM-K) – Program i Agjencisë Zvicerane për Zhvillim dhe Bashkëpunim (SDC) dhe i Qeverisë së Kosovës.

___________________________________________________________________________________________________________________________

Integrated Water Resources Management in Kosova: From Reform Design to Delivery

Author: Baton Begolli, Water Expert

Kosova’s water story is often told through infrastructure: a new reservoir, a new pipeline, a new wastewater plant. But the strategic question is broader and harder: how does a small, water-stressed country govern a resource that underpins economic development, public health, climate resilience, and its pathway toward EU integration?

The urgency is real. Kosova is not water-rich; it is structurally exposed. Most of its water originates domestically and depends on precipitation, with only a limited share coming from outside the territory. Compared to the region, precipitation is lower, per-capita renewable water availability is among the lowest and storage capacity per person remains well below the regional average Climate projections point to longer dry spells, stronger floods, and rising water stress across key basins. For a country of roughly 1.8 million people relying on a limited number of reservoirs and rivers, one dry season can push municipalities into restrictions for households, pressure on farmers, and ecological damage.

That reality changes the policy equation. When water is scarce, governance failures are not abstract, they show up as drought restrictions, pollution loads that concentrate in low flows, competing demands between cities and agriculture, and conflicts around river corridors and protected zones. In such a context, Integrated Water Resources Management (IWRM) is not a slogan; it is the discipline of making trade-offs transparent, lawful, and enforceable.

Kosova has made measurable progress in adopting core IWRM principles. Basin-based planning is being re-established as the center of gravity for decision-making, after years when legal requirements were left under-implemented. Monitoring and knowledge systems have strengthened, including better hydrometeorological services and more systematic assessment of water resources and balances across basins. This is exactly the kind of “quiet” reform that rarely makes headlines but determines whether policies become operational.

Coordination has also improved. Water governance cuts across environment, spatial planning, agriculture, economy, energy, and municipalities. Without cooperation, even strong laws turn into disconnected mandates. Experience shows that coordination must be continuous and politically anchored, not occasional. But if the direction of travel is positive, the binding constraint has shifted. The primary challenge today is no longer policy design. It is implementation and enforcement.

The gaps are familiar, and costly. Water protection zones are defined, but illegal construction and harmful activities continue in and around sensitive areas, often tolerated through weak inspections and inconsistent follow-up. Pollution control advances in urban wastewater are real, yet industrial pollution remains a persistent pressure where enforcement and pre-treatment obligations are uneven. Permitting decisions have not always reflected the full public-interest logic of water as a state resource, especially when ecological flows, protected areas, and cumulative impacts are treated as secondary considerations rather than legal requirements. And critically, enforcement is not the job of one institution alone, but depends on inspectorates, municipalities, police, prosecution, and courts moving in the same direction, with clarity on roles and consequences. Put simply: having rules is not the same as applying them, and the gap between the two is where rivers degrade and public trust erodes.

Capacity is another structural constraint. IWRM is delivered by people and systems: river basin units that can plan and update measures, monitoring institutions that can produce reliable data, and regulatory functions that can enforce compliance. Where staffing is thin, mandates become aspirational. Where data is fragmented, decisions default to short-term fixes. Where accountability is unclear, violations become normalized. Even modest performance gains, such as shortening the time from inspection to sanction, or ensuring that most permits are routinely checked for compliance, can shift incentives across the system. This is where long-term, systemic donor support matters, not as a substitute for institutions, but as a catalyst for building them. Switzerland, through the Swiss Agency for Development and Cooperation (SDC), has been a key partner in Kosova’s IWRM reforms. The value has been in continuity and governance focus: supporting institutions, strengthening monitoring and analytical capacities, broadening stakeholder inclusion, and reinforcing the idea that water governance is a whole-of-society issue, not a narrow technical domain. The Integrated Water Resource Management in Kosovo (IWRM-K) Program should be understood in that light: a long-term governance reform effort that helps Kosova build the systems needed to plan, implement, and course-correct over time.

In practical terms, IWRM-K, working with national institutions and sector stakeholders, is already delivering concrete results. All four river basins are now covered by updated River Basin Management Planning (RBMPs) processes. A national monitoring program is operational, supported by a modernized network of more than forty hydrometeorological and water-quality stations that provide real-time data for drought management, flood warning, and pollution control. Central and municipal institutions have strengthened their technical and regulatory capacities. Through targeted grants and partnerships, civil society organizations, farmers, and professional groups are implementing local pollution-reduction and awareness measures. Digital permitting and water information systems are being rolled out to improve transparency and compliance. These may seem incremental, but they are precisely the building blocks that make governance function day-to-day.

So what does the shift from reform design to delivery require now, in practice?

• First, treat enforcement as a policy priority, not an administrative afterthought. Clear compliance pathways, predictable sanctions, and coordinated action across inspectorates, municipalities, and justice institutions, particularly in protection zones and pollution control.
• Second, link basin plans to budgets. RBMPs cannot remain documents on shelves; they must become funded programs with measurable targets and annual reporting.
• Third, modernize water information as a national asset. Monitoring, modelling, and open data are not optional extras; they underpin drought planning, flood risk management, permitting and smart investment.
• Fourth, align development with water limits. Industrial growth and infrastructure must respect ecological flows and water quality standards.
• Fifth, deepen inclusion. Civil society, municipalities, farmers, and young professionals are not add-ons. Participation strengthens legitimacy and compliance, especially when difficult trade-offs are unavoidable.

Kosova has done much of the hard conceptual work. The reform architecture is increasingly in place: basin logic, EU-aligned planning, stronger monitoring, and coordination structures. The decisive test is whether the country can now build a culture of implementation, where laws are enforced, plans are financed, institutions are staffed, and data informs decisions. This moment represents a rare opportunity that the country cannot afford to miss. The choice is clear: seize the opportunity now or pay later.

The views in this Op-Ed are those of the author(s) and do not necessarily reflect the views of the Integrated Water Resources Management in Kosovo (IWRM-K) – a Swiss Agency for Development and Cooperation (SDC) and the Government of Kosovo Progra