Ilir Kushi

Ka libra që të tërheqin nga ngjarja dhe libra që të pushtojnë nga mënyra se si tregohen. Në gjashtëdhjetë faqet e para të romanit Boshi, Besnik Mustafaji dëshmon se i përket kategorisë së dytë. Befasia nuk vjen nga ndonjë zhvillim spektakolar i subjektit, por nga rikthimi i një kënaqësie të rrallë letrare: kënaqësia e rrëfimit.

Teksa lexoja romanin, më rikthehej vazhdimisht ndjesia që kam përjetuar dikur me klasikët rusë. Jo për shkak të ngjashmërive tematike apo të ndonjë ndikimi të drejtpërdrejtë, por për shkak të frymës së rrëfimit.

Besnik Mustafaji e ndërton botën e tij me durim, duke i rezistuar tundimit të letërsisë së shpejtë, asaj që synon të kapë menjëherë vëmendjen e lexuesit me ngjarje të forta dhe ritëm marramendës.

Në këtë aspekt, romani më kujtoi Tolstoin, Çehovin dhe Turgenevin. Jo sepse Mustafaji i imiton ata, por sepse zotëron të njëjtën aftësi për të krijuar atmosferë dhe për t’i dhënë peshë detajit njerëzor. Në Boshi, ashtu si te romanet e mëdhenj evropianë të shekullit XIX, personazhet nuk janë funksione të subjektit. Ata ekzistojnë përpara se të bëhen pjesë e ngjarjes. Kanë zërin, hijen, kujtesën dhe heshtjen e tyre. Autori nuk i shtyn drejt fatit; ai i vëzhgon. Pikërisht ky vështrim i qetë dhe i thellë krijon atmosferën e veçantë të romanit.

Personazhet shfaqen natyrshëm, me historitë, dobësitë dhe misteret e tyre, duke krijuar ndjesinë se lexuesi po jeton mes tyre dhe jo thjesht po ndjek fatin e tyre. Kjo më solli ndër mend qytezat provinciale të letërsisë ruse, me njerëzit e zakonshëm që mbartin drama të heshtura, me figurat femërore të ndërtuara me delikatesë dhe me atë ndjenjë të veçantë të kohës që rrjedh ngadalë, por lë gjurmë të thella.

Në letërsinë shqipe të dekadave të fundit nuk është e zakonshme të hasësh një rrëfim që i beson kaq shumë kohës së vet. Mustafaji nuk ka frikë nga ngadalësia. Përkundrazi, e përdor atë si instrument estetik. Ai e di se personazhi nuk zbulohet në një dialog të vetëm dhe se bota nuk ndërtohet me disa koordinata të shpejta. Prandaj faqet e para të Boshit lexohen si hyrja në një univers që hapet gradualisht para lexuesit.

Ajo që më bëri më shumë përshtypje është se romani arrin të zgjojë një kujtesë letrare që dukej e fjetur. Më ktheu vite pas, te emocionet e leximit të klasikëve rusë, te qytezat e tyre plot jetë, te personazhet që nuk të imponohen, por hyjnë ngadalë në ndërgjegjen e lexuesit dhe mbeten aty gjatë. Është një letërsi që nuk kërkon të impresionojë, por të bindë; nuk kërkon të tronditë, por të depërtojë.

Natyrisht, Boshi mbetet një roman thellësisht shqiptar, i lindur nga përvoja, historia dhe imagjinata e autorit të vet. Megjithatë, në faqet e tij ndihet jehona e një tradite të madhe narrative, asaj tradite që e konsideron romanin jo thjesht si tregim ngjarjesh, por si eksplorim të shpirtit njerëzor.

Nëse faqet e para janë tregues i asaj që vjen më pas, atëherë kemi të bëjmë me një vepër që meriton të lexohet jo vetëm për atë që rrëfen, por mbi të gjitha për mënyrën se si e rrëfen. Dhe kjo, në fund të fundit, mbetet një nga virtytet më të rralla të letërsisë së mirë.