Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA / Profesor i së Drejtës Publike dhe Ndërkombëtare
I. BONDSTEEL – PËRTEJ NJË BAZE USHTARAKE
Kampi ushtarak amerikan Bondsteel, i vendosur në afërsi të Ferizajt, përfaqëson shumë më tepër sesa një instalim ushtarak në territorin e Republikës së Kosovës. Ai është një simbol i rëndësishëm i pranisë amerikane në rajon, i angazhimit të Shteteve të Bashkuara për stabilitetin e Ballkanit Perëndimor dhe i marrëdhënies strategjike që u krijua në periudhën vendimtare të çlirimit të Kosovës.
Pas ndërhyrjes së NATO-s në vitin 1999 dhe përfundimit të luftës, prania ndërkombëtare e sigurisë u bë një element thelbësor për mbrojtjen e popullsisë, parandalimin e rikthimit të konfliktit dhe krijimin e kushteve për ndërtimin e institucioneve demokratike. Në këtë kontekst, Bondsteel u shndërrua në një pikë të rëndësishme të pranisë ushtarake amerikane dhe të angazhimit të saj në kuadër të misionit të KFOR-it.
Rëndësia e kësaj baze nuk duhet parë vetëm përmes kapaciteteve të saj ushtarake, por edhe përmes mesazhit politik dhe strategjik që ajo përcjell. Në një rajon ku historia e konflikteve, mosmarrëveshjet ndërmjet shteteve dhe rivalitetet gjeopolitike vazhdojnë të ndikojnë në sigurinë kolektive, prania amerikane mbetet faktor me peshë të veçantë.
Megjithatë, siguria e Kosovës nuk mund të mbështetet vetëm në praninë e një force ndërkombëtare. Ajo kërkon institucione funksionale, diplomaci aktive, kapacitete të qëndrueshme mbrojtëse dhe një orientim të qartë drejt integrimit euroatlantik.
Pikërisht këtu qëndron sfida e sotme: si të shndërrohet partneriteti strategjik me Shtetet e Bashkuara në një politikë afatgjatë, të planifikuar dhe të mbështetur në interesa të përbashkëta.
II. BONDSTEEL DHE RËNDËSIA GJEOPOLITIKE E KOSOVËS
Pozita gjeografike e Kosovës e vendos atë në një hapësirë me rëndësi të veçantë për stabilitetin e Evropës Juglindore. Ballkani Perëndimor mbetet një rajon ku ndërthuren interesat e Bashkimit Evropian, Shteteve të Bashkuara dhe aktorëve të tjerë ndërkombëtarë, të cilët përpiqen të zgjerojnë ndikimin e tyre politik, ekonomik dhe të sigurisë.
Në këtë realitet, Bondsteel përfaqëson një element të rëndësishëm të arkitekturës së sigurisë, por nuk duhet interpretuar si garanci e vetme dhe e pakushtëzuar për të ardhmen e Kosovës. Siguria është rezultat i një sistemi të tërë marrëdhëniesh politike, ushtarake, juridike dhe diplomatike.
Shtetet e Bashkuara kanë luajtur rol vendimtar në çlirimin e Kosovës, në mbështetjen e shtetndërtimit dhe në forcimin e subjektivitetit të saj ndërkombëtar. Ky kontribut historik krijon një bazë të fuqishme për partneritet, por marrëdhëniet ndërmjet shteteve nuk mund të mbështeten vetëm në mirënjohjen historike. Ato kërkojnë mirëkuptim të vazhdueshëm, përgjegjësi institucionale dhe përputhje të interesave strategjike.
Kosova duhet ta kuptojë se partneriteti me Uashingtonin nuk është një proces pasiv, në të cilin Prishtina pret vendime të gatshme nga aleati i saj. Përkundrazi, ai duhet të ndërtohet përmes propozimeve konkrete, koordinimit të vazhdueshëm dhe aftësisë për të dëshmuar se Kosova është faktor i besueshëm i stabilitetit rajonal.
Nëse Kosova synon të ruajë dhe të thellojë rëndësinë e saj strategjike, ajo duhet të investojë në diplomaci profesionale, në institucione të qëndrueshme dhe në një politikë të jashtme që i paraprin zhvillimeve, në vend që të reagojë vetëm pasi krizat të jenë krijuar.
III. SIGURIA, SOVRANITETI DHE PËRGJEGJËSIA E INSTITUCIONEVE
Nga këndvështrimi i së drejtës ndërkombëtare dhe i së drejtës kushtetuese, siguria e Republikës së Kosovës lidhet ngushtë me ushtrimin efektiv të sovranitetit, funksionimin e institucioneve dhe respektimin e rendit juridik.
Prania e KFOR-it mbështetet në Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara dhe në kuadrin ndërkombëtar të sigurisë të vendosur pas konfliktit të vitit 1999. Në praktikë, KFOR-i ka një rol të rëndësishëm në ruajtjen e një mjedisi të sigurt dhe të lirisë së lëvizjes, në përputhje me mandatin e tij.
Megjithatë, përgjegjësia për zhvillimin e shtetit, funksionimin e institucioneve demokratike, sundimin e ligjit dhe përfaqësimin ndërkombëtar u takon institucioneve të Republikës së Kosovës, sipas Kushtetutës dhe ligjeve në fuqi.
Këto dy dimensione nuk janë në kundërshtim me njëri-tjetrin. Përkundrazi, një partneritet i qëndrueshëm ndërmjet Kosovës dhe Shteteve të Bashkuara duhet të forcojë njëkohësisht sigurinë dhe aftësinë e Kosovës për të vepruar si shtet demokratik, funksional dhe i përgjegjshëm.
Kosova duhet të ndërtojë kapacitete profesionale në fushën e mbrojtjes, inteligjencës, sigurisë kibernetike, menaxhimit të krizave dhe mbrojtjes civile. Këto kapacitete duhet të zhvillohen në bashkëpunim me aleatët, duke respektuar rendin kushtetues, kontrollin demokratik dhe detyrimet ndërkombëtare.
Në të njëjtën kohë, institucionet duhet të shmangin politizimin e çështjeve të sigurisë. Mbrojtja e vendit nuk mund të jetë çështje e një partie politike apo e një mandati qeverisës. Ajo është interes shtetëror që kërkon konsensus të gjerë ndërmjet institucioneve, forcave politike dhe shoqërisë.
Një Kosovë me institucione të qëndrueshme, administratë profesionale dhe politikë të jashtme të koordinuar është partner më i besueshëm për Uashingtonin dhe për të gjithë aleatët euroatlantikë.
IV. SFIDAT E REJA DHE DOMOSDOSHMËRIA E DIPLOMACISË AKTIVE
Mjedisi i sotëm ndërkombëtar karakterizohet nga konkurrenca gjeopolitike, luftërat hibride, dezinformimi, sulmet kibernetike dhe përpjekjet e aktorëve të ndryshëm për të zgjeruar ndikimin e tyre në rajone strategjike.
Ballkani Perëndimor nuk është i përjashtuar nga këto zhvillime. Mosmarrëveshjet e pazgjidhura, tensionet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë dhe fushatat kundër njohjes ndërkombëtare të Kosovës e bëjnë të domosdoshëm një angazhim diplomatik më të organizuar.
Përballë kësaj situate, Kosova duhet të kalojë nga diplomacia kryesisht reaktive në diplomaci aktive, të planifikuar dhe të orientuar drejt rezultateve. Nuk mjafton të shprehen deklarata për rëndësinë e miqësisë me Shtetet e Bashkuara. Duhet të ekzistojë një program i qartë bashkëpunimi që përfshin sigurinë, ekonominë, arsimin, teknologjinë, energjinë dhe integrimin euroatlantik.
Prishtina duhet të zhvillojë konsultime të rregullta me Uashingtonin, me strukturat e NATO-s dhe me partnerët evropianë. Këto konsultime duhet të përqendrohen në objektiva të matshme dhe në çështje konkrete, jo vetëm në takime protokollare.
Njëkohësisht, Kosova duhet të ruajë marrëdhënie të koordinuara me Shqipërinë. Të dyja shtetet janë sovrane dhe kanë institucionet e tyre kushtetuese, por ndajnë interesa të rëndësishme strategjike në sigurinë rajonale, integrimin evropian, bashkëpunimin ekonomik dhe forcimin e lidhjeve me Shtetet e Bashkuara.
Koordinimi ndërmjet Prishtinës dhe Tiranës duhet të respektojë sovranitetin e secilit shtet, duke krijuar mekanizma të përbashkët për konsultime diplomatike, shkëmbim informacioni dhe përfaqësim të interesave të përbashkëta në forumet ndërkombëtare.
Bondsteel mund të jetë një simbol i fuqishëm i partneritetit strategjik, por përmasat e vërteta të këtij partneriteti përcaktohen nga aftësia e Kosovës për të vepruar me përgjegjësi, për të ndërtuar besim dhe për të kontribuar në sigurinë e përbashkët.
V. NJË PLAN KONKRET PËR KOSOVËN DHE PARTNERITETIN STRATEGJIK ME SHBA-në
Për ta bërë partneritetin me Shtetet e Bashkuara më të qëndrueshëm, Kosova ka nevojë për një plan praktik, me përgjegjësi institucionale, afate të përcaktuara dhe rezultate të vlerësueshme.
Së pari: brenda tre muajve, institucionet përgjegjëse duhet të krijojnë një mekanizëm të përhershëm koordinimi për marrëdhëniet strategjike me SHBA-në. Në të duhet të përfshihen përfaqësues të Presidencës, Qeverisë, Ministrisë së Punëve të Jashtme dhe Diasporës, Ministrisë së Mbrojtjes dhe institucioneve të tjera relevante. Qëllimi duhet të jetë hartimi i një agjende të përbashkët, me prioritete të qarta në diplomaci, siguri dhe zhvillim ekonomik.
Së dyti: brenda gjashtë muajve, Kosova duhet të propozojë një dialog të strukturuar strategjik me Shtetet e Bashkuara, duke kërkuar që konsultimet të zhvillohen rregullisht dhe të përfundojnë me objektiva konkrete. Prioritet duhet të jenë forcimi i bashkëpunimit të sigurisë, zhvillimi i kapaciteteve mbrojtëse, siguria kibernetike, luftimi i dezinformimit dhe përgatitja për krizat e mundshme.
Së treti: brenda dymbëdhjetë muajve, institucionet duhet të hartojnë një program shumëvjeçar për ngritjen e kapaciteteve vendore në fushën e mbrojtjes dhe të sigurisë. Programi duhet të përfshijë trajnime profesionale, ndërveprueshmëri me standardet e NATO-s, mbrojtje civile dhe menaxhim të emergjencave. Çdo masë duhet të zbatohet në përputhje me Kushtetutën, ligjet e Kosovës dhe detyrimet ndërkombëtare.
Së katërti: gjatë vitit të parë, Kosova dhe Shqipëria duhet të institucionalizojnë konsultimet e rregullta për çështjet e sigurisë dhe të diplomacisë euroatlantike. Mund të organizohen takime të përbashkëta të ministrive përkatëse, shkëmbime ekspertësh dhe iniciativa diplomatike të koordinuara në Uashington, Bruksel dhe në forumet ndërkombëtare. Bashkëpunimi duhet të prodhojë rezultate konkrete, pa cenuar sovranitetin dhe kompetencat kushtetuese të asnjërit shtet.
Së pesti: çdo gjashtë muaj, institucionet duhet të paraqesin një vlerësim të progresit të partneritetit strategjik. Raporti duhet të përmbajë masat e realizuara, pengesat, objektivat e ardhshme dhe rekomandimet për përmirësim. Transparenca institucionale dhe llogaridhënia do ta bënin politikën e sigurisë më të qëndrueshme dhe më pak të varur nga ndryshimet e pushtetit.
Ky plan nuk synon të zëvendësojë rolin e aleatëve, por të forcojë aftësinë e Kosovës për të kontribuar si partnere e përgjegjshme. Një aleancë e qëndrueshme ndërtohet kur mbështetja ndërkombëtare shoqërohet me seriozitet institucional, planifikim afatgjatë dhe rezultate të prekshme.
VI. BONDSTEEL DHE E ARDHMJA EUROATLANTIKE E KOSOVËS
E ardhmja strategjike e Kosovës nuk duhet të reduktohet në praninë e një baze ushtarake, sado e rëndësishme të jetë ajo. Bondsteel është një element i rëndësishëm i arkitekturës së sigurisë, por orientimi afatgjatë i vendit duhet të mbështetet në konsolidimin e shtetit, në partneritetin me Shtetet e Bashkuara dhe në integrimin në strukturat euroatlantike.
Anëtarësimi në NATO mbetet objektiv strategjik i Kosovës. Përparimi drejt këtij qëllimi kërkon zhvillim të kapaciteteve institucionale dhe mbrojtëse, marrëdhënie të qëndrueshme me vendet anëtare, diplomaci aktive dhe përmbushje të standardeve përkatëse. Ai kërkon gjithashtu koordinim të ngushtë me partnerët ndërkombëtarë dhe përpjekje të vazhdueshme për të forcuar subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës.
Në këtë proces, Kosova duhet të dëshmojë se është faktor i stabilitetit, jo burim i pasigurisë; partner i besueshëm, jo vetëm përfitues i mbështetjes; dhe shtet që i ndërton marrëdhëniet ndërkombëtare mbi parimet e së drejtës, demokracisë dhe respektimit të detyrimeve ndërkombëtare.
Marrëdhënia me Shtetet e Bashkuara duhet të mbetet një nga shtyllat kryesore të politikës së jashtme të Kosovës. Por për ta ruajtur këtë marrëdhënie në nivel strategjik, Prishtina duhet të investojë në dialog të vazhdueshëm, të shmangë vendimet e njëanshme që mund të dëmtojnë besimin me aleatët dhe të forcojë bashkëpunimin me institucionet euroatlantike.
Në të njëjtën kohë, partneriteti me SHBA-në duhet të shoqërohet me marrëdhënie të fuqishme me Bashkimin Evropian dhe me vendet demokratike që mbështesin paqen dhe stabilitetin në rajon. Siguria e Kosovës forcohet kur diplomacia, zhvillimi ekonomik, sundimi i ligjit dhe mbrojtja veprojnë si pjesë të së njëjtës strategji shtetërore.
Bondsteel është një simbol i rëndësishëm i angazhimit amerikan në Kosovë dhe i rolit që Shtetet e Bashkuara kanë luajtur në sigurinë dhe shtetndërtimin e vendit. Por simbolika historike duhet të shndërrohet në një vizion të qartë për të ardhmen.
Kosova nuk duhet të mbështetet vetëm te garancitë e jashtme, por duhet të forcojë institucionet, të zhvillojë kapacitetet e veta dhe të ndërtojë një diplomaci që vepron me strategji, profesionalizëm dhe përgjegjësi. Partneriteti me Uashingtonin duhet të mbetet i fuqishëm, ndërsa bashkëpunimi me Shqipërinë dhe koordinimi me NATO-n e Bashkimin Evropian duhet të shërbejnë si shtylla plotësuese të orientimit euroatlantik.
Në fund, rëndësia e Kosovës nuk përcaktohet vetëm nga pozita gjeografike apo prania e një baze ushtarake. Ajo përcaktohet nga aftësia e saj për të qenë shtet funksional, partner i besueshëm dhe kontribuues aktiv në paqen dhe sigurinë rajonale.
Bondsteel mund të jetë një pikë e rëndësishme e sigurisë së Kosovës, por garancia më e qëndrueshme për të ardhmen e saj është bashkimi i partneritetit strategjik me Shtetet e Bashkuara, institucioneve të forta demokratike dhe një strategjie të qartë euroatlantike.
