Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

1. Kur një debat në Harvard bëhet alarm për institucionet shqiptare

Më 29 tetor 2026, në Universitetin e Harvardit, një prej qendrave më të njohura akademike të botës, u zhvillua një debat mbi Dhomat e Specializuara të Kosovës, natyrën e tyre juridike dhe ndikimin e tyre në drejtësinë tranzicionale.

Në këtë diskutim morën pjesë studiueset Anna Di Lellio dhe Kathryn Sikkink, ndërsa u trajtuan çështje që prekin drejtpërdrejt Kosovën: raportin ndërmjet përgjegjësisë penale individuale dhe historisë së luftës çlirimtare, standardet e procesit të rregullt ligjor, besueshmërinë e institucioneve gjyqësore dhe pasojat e interpretimit të historisë së Kosovës në një proces ndërkombëtar.

Debati në Harvard nuk ishte një aktgjykim, as një vendim zyrtar i Universitetit kundër Dhomave të Specializuara. Ishte një hapësirë akademike ku u shtruan pyetje kritike, u paraqitën argumente dhe u sfiduan interpretime të caktuara të procesit në Hagë.

Por pikërisht këtu qëndron domethënia e tij.

Kur një universitet me autoritet botëror hap dyert për diskutimin e një çështjeje kaq të ndjeshme për Kosovën, ndërsa institucionet tona akademike nuk kanë ndërtuar një debat të krahasueshëm, atëherë heshtja e tyre bëhet çështje e përgjegjësisë publike.

A duhet që të tjerët të studiojnë historinë tonë, të analizojnë drejtësinë që zhvillohet në emër të vendit tonë dhe të shtrojnë pyetjet që institucionet tona nuk po i shtrojnë?

Kjo nuk është vetëm çështje e katër ish-drejtuesve të UÇK-së. Është çështje e standardeve të drejtësisë, e besimit në institucionet ndërkombëtare, e kujtesës historike dhe e mënyrës se si Kosova përfaqësohet në botë.

2. Çfarë u vu në pikëpyetje në debatin e Harvardit?

Në debatin e Harvardit, Anna Di Lellio ngriti shqetësime lidhur me mënyrën se si është trajtuar konteksti historik i Kosovës në arsyetimin gjyqësor. Ajo vuri në diskutim interpretimin e historisë së luftës dhe kundërshtoi krahasimet që, sipas saj, nuk marrin parasysh dallimet thelbësore ndërmjet rrethanave historike dhe përgjegjësive konkrete.

Një prej çështjeve më të rëndësishme ishte mënyra se si paraqitet UÇK-ja në raport me historinë e Kosovës. Di Lellio vuri në dukje se nuk mund të shkëputet zhvillimi i luftës çlirimtare nga represioni shtetëror serb, suprimimi i autonomisë më 1989, përjashtimi masiv i shqiptarëve nga institucionet dhe dështimi i përpjekjeve paqësore për të siguruar të drejtat themelore.

Ajo kundërshtoi gjithashtu krahasimin ndërmjet reagimit të shoqërisë kosovare ndaj ish-drejtuesve të UÇK-së dhe pritjes që Serbia i kishte organizuar Ratko Mladiqit…, të dënuarit për krime të rënda, përfshirë gjenocidin në Srebrenicë. Sipas argumentit të saj, këto raste nuk mund të barazohen pa marrë parasysh dallimet historike dhe juridike.

Në diskutim u përmendën edhe formulime të aktgjykimit që, sipas kritikës së paraqitur, mund të krijojnë një perceptim të përgjithësuar për qëllimet dhe veprimtarinë e UÇK-së.

Pyetje u ngritën edhe nga Alex Whiting, profesor në Fakultetin Juridik të Harvardit dhe ish-zyrtar i lartë i Zyrës së Prokurorit të Specializuar. Kjo dëshmon se debati përfshiu këndvështrime të ndryshme dhe nuk ishte një qëndrim i njëanshëm.

Këto vlerësime kërkojnë shqyrtim shkencor. Ato nuk duhet të paraqiten si vendime përfundimtare, por as të shpërfillen. Në një shoqëri demokratike, asnjë institucion gjyqësor nuk mund të jetë jashtë analizës akademike, sidomos kur bëhet fjalë për të drejtat themelore dhe historinë e një populli.

3. Raporti i juristëve britanikë: shqetësime që kërkojnë përgjigje ndërkombëtare

Debati në Harvard duhet parë edhe në kontekstin e raportit të publikuar më 30 prill 2026 nga Bar Human Rights Committee of England and Wales – BHRC, me kërkesë të Institucionit të Avokatit të Popullit të Republikës së Kosovës.

Ky raport paraprak, i përgatitur nga një organizatë e pavarur juridike britanike, shqyrtoi disa aspekte të funksionimit të Dhomave të Specializuara dhe të Zyrës së Prokurorit të Specializuar.

Në të u ngritën shqetësime serioze për:kohëzgjatjen e paraburgimit dhe mundësitë e lirimit të përkohshëm;pavarësinë dhe paanshmërinë gjyqësore; pranueshmërinë, autenticitetin dhe besueshmërinë e provave;zbatimin e parimit të ligjshmërisë në të drejtën penale;transparencën dhe llogaridhënien institucionale.

Një çështje veçanërisht e ndjeshme lidhet me materialet provuese me prejardhje nga Serbia. Çdo provë e tillë duhet t’i nënshtrohet verifikimit të plotë të burimit, autenticitetit, mënyrës së sigurimit dhe mundësisë reale për t’u kundërshtuar nga mbrojtja.

Raporti ngriti gjithashtu pikëpyetje për kufizimet që mund të ndikojnë në përgatitjen efektive të mbrojtjes, qasjen në prova dhe kushtet e paraburgimit.

Në aspektin e parimit të ligjshmërisë, raporti shprehu shqetësime për përdorimin dhe interpretimin e normave juridike, duke kërkuar shqyrtim të kujdesshëm të përputhshmërisë së tyre me kohën e kryerjes së veprave të pretenduara.

Këto nuk janë çështje dytësore. Ato prekin themelet e drejtësisë penale: ligjshmërinë, paanshmërinë, prezumimin e pafajësisë dhe të drejtën për mbrojtje efektive.

Duhet theksuar se raporti është vlerësim paraprak dhe nuk shpall përfundimisht se në një çështje konkrete janë shkelur të drejtat e njeriut. Dhomat e Specializuara, nga ana e tyre, kanë kundërshtuar disa interpretime të raportit, duke theksuar se ai nuk ka konstatuar shkelje konkrete të të drejtave të të akuzuarve në vendimet gjyqësore.

Pikërisht për këtë arsye kërkohet një shqyrtim i pavarur, i plotë dhe profesional. Asnjëra palë nuk duhet të zëvendësojë analizën juridike me deklarata politike. Standardi duhet të jetë ligji, prova dhe garancitë kushtetuese.

4. Një pyetje themelore: a mund të gjykohet individi pa u deformuar historia?

Këtu qëndron një prej çështjeve më të rëndësishme që duhet të trajtohen nga juristët dhe historianët shqiptarë.

Përgjegjësia penale është individuale. Askush nuk duhet të mbrohet nga përgjegjësia nëse provohet se ka kryer krime. Por asnjë individ nuk mund të gjykohet mbi bazën e përkatësisë së tij politike, ushtarake apo kombëtare. Përgjegjësia duhet të provohet për veprime konkrete, në përputhje me ligjin dhe standardet e procesit të rregullt.

Në të njëjtën kohë, përgjegjësia e mundshme penale e individëve nuk mund të shndërrohet në përgjegjësi kolektive të UÇK-së, të popullit shqiptar apo të luftës çlirimtare të Kosovës.

Historia e Kosovës nuk fillon më 1 janar 1998. Ajo duhet të kuptohet në kontekstin e zhvillimeve të mëparshme, veçanërisht pas suprimimit të autonomisë në vitin 1989, represionit shtetëror, përjashtimit masiv të shqiptarëve nga institucionet, dhunës policore dhe dështimit të rezistencës paqësore për të ndalur politikën represive të Beogradit.

Lufta e UÇK-së u zhvillua në këto rrethana historike. Çlirimi i Kosovës në vitin 1999 u bë i mundur nga sakrifica e popullit shqiptar dhe ndërhyrja vendimtare e NATO-s, ndërsa pavarësia u shpall më 17 shkurt 2008.

Asnjëra prej këtyre fakteve historike nuk e përjashton hetimin e krimeve të mundshme. Por asnjë proces penal nuk duhet të prodhojë një interpretim që e shkëput përgjegjësinë individuale nga konteksti historik dhe që rrezikon të krijojë perceptimin e fajësisë kolektive.

Drejtësia duhet të gjykojë veprën e individit, jo të rishkruajë historinë e një populli.

Ky është dallimi që duhet të mbrohet me argumente juridike, dokumente historike dhe studime shkencore.

5. Institucionet tona akademike: heshtja nuk është neutralitet

Në këtë pikë, pyetja drejtohet te institucionet tona më të larta shkencore.

Ku është Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës – ASHAK? Ku është Akademia e Shkencave e Shqipërisë? Ku është Universiteti i Prishtinës? Ku është Universiteti i Tiranës? Ku janë fakultetet juridike, institutet e historisë dhe qendrat kërkimore shqiptare?

Pse nuk është krijuar deri më tani një debat i përbashkët, i strukturuar dhe ndërkombëtar, ku të analizohen me përgjegjësi shkencore çështjet që lidhen me procesin në Hagë?

Kjo pyetje nuk është thirrje për të mbrojtur politikisht ndonjë individ. Nuk është as kërkesë për të ndërhyrë në punën e gjykatës. Është kërkesë që institucionet akademike të kryejnë detyrën e tyre themelore: të hulumtojnë, të analizojnë, të dokumentojnë dhe të mbrojnë standardet e drejtësisë.

ASHAK-u dhe Akademia e Shkencave e Shqipërisë duhet të luajnë rol udhëheqës në këtë proces. Universiteti i Prishtinës dhe Universiteti i Tiranës duhet të aktivizojnë potencialin e tyre shkencor, veçanërisht në fushën e së drejtës kushtetuese, penale dhe ndërkombëtare.

Të njëjtën përgjegjësi e kanë edhe Universiteti i Tetovës, Universiteti i Evropës Juglindore, universitetet e tjera shqiptare në rajon, institutet albanologjike, fakultetet juridike, organizatat profesionale të juristëve dhe studiuesit shqiptarë në diasporë.

Institucionet e Shqipërisë nuk duhet ta trajtojnë këtë si çështje të largët, që i përket vetëm Kosovës. Bëhet fjalë për një çështje të historisë bashkëkohore shqiptare, të së drejtës ndërkombëtare dhe të standardeve universale të të drejtave të njeriut.

Nëse akademikët shqiptarë nuk e analizojnë historinë dhe proceset që lidhen me Kosovën, atëherë hapësira e interpretimit do t’u lihet të tjerëve. Kjo nuk do të thotë se studiuesit e huaj nuk kanë të drejtë të hulumtojnë. Përkundrazi, bashkëpunimi ndërkombëtar është i domosdoshëm. Por ai duhet të zhvillohet edhe me pjesëmarrjen aktive dhe autoritative të institucioneve tona.

Një komb nuk mund ta delegojë përgjithmonë te të tjerët studimin, dokumentimin dhe interpretimin shkencor të historisë së vet.

6. Nga Prishtina në Tiranë: koha për një platformë të përbashkët akademike

Propozoj krijimin e një Platforme të Përbashkët Akademike Shqiptare për Drejtësinë, të Drejtat e Njeriut dhe Historinë e Kosovës.

Kjo platformë duhet të udhëhiqet nga ASHAK-u dhe Akademia e Shkencave e Shqipërisë, në bashkëpunim me Universitetin e Prishtinës, Universitetin e Tiranës dhe institucionet e tjera universitare e kërkimore.

Ajo duhet të ketë karakter të pavarur shkencor, pa ndikime partiake dhe pa ndërhyrje në procedurat gjyqësore.

Agjenda e saj duhet të përfshijë:

1. Konferencë shkencore ndërkombëtare. Të organizohet në Prishtinë dhe Tiranë, me pjesëmarrjen e ekspertëve nga Harvard, universitete evropiane, qendra të të drejtave të njeriut dhe institucione të drejtësisë ndërkombëtare.

2. Komision akademik multidisiplinar. Të përbëhet nga profesorë të së drejtës penale, së drejtës ndërkombëtare, së drejtës kushtetuese, historianë dhe ekspertë të drejtësisë tranzicionale.

3. Shqyrtim juridik i pavarur. Të analizohen raporti i BHRC-së, reagimi i Dhomave të Specializuara, standardet e Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe garancitë kushtetuese.

4. Dokumentim historik. Të përgatitet një studim i dokumentuar mbi represionin në Kosovë, zhvillimet e viteve 1989–1999, rezistencën paqësore, luftën çlirimtare dhe ndërhyrjen e NATO-s.

5. Raport publik ndërkombëtar. Të hartohet një dokument shkencor në gjuhën shqipe dhe angleze, i cili do të përmbajë gjetje, argumente dhe rekomandime të bazuara në dokumente dhe burime të verifikueshme.

6. Dialog i drejtpërdrejtë akademik ndërkombëtar. Të krijohen kontakte me universitetet dhe qendrat kërkimore në SHBA, Mbretërinë e Bashkuar dhe Evropë, për të siguruar që zëri akademik shqiptar të jetë i pranishëm në debatin ndërkombëtar.

Kjo platformë do të ishte një përgjigje institucionale ndaj një nevoje të vërtetë: që Kosova dhe bota akademike shqiptare të mos mbeten vetëm objekt i diskutimeve ndërkombëtare, por të jenë pjesëmarrëse aktive në prodhimin e dijes dhe të argumentit juridik.

7. Mesazhi për bashkësinë ndërkombëtare: partneritet po, standarde të dyfishta jo

Kosova nuk e mohon përgjegjësinë penale individuale. Ajo nuk kërkon imunitet për askënd dhe nuk kërkon që viktimat të harrohen. Përkundrazi, drejtësia për të gjitha viktimat është kusht i paqes së qëndrueshme.

Por bashkësia ndërkombëtare duhet ta kuptojë se besimi në drejtësi nuk ndërtohet vetëm përmes ekzistencës së një gjykate. Ai ndërtohet përmes paanshmërisë, transparencës, barazisë së palëve, respektimit të ligjit dhe mundësisë reale për mbrojtje.

Kosova ka bashkëpunuar me institucionet ndërkombëtare dhe ka pranuar mekanizma të veçantë juridikë në kuadër të rendit të saj kushtetues. Ky bashkëpunim duhet të mbetet në harmoni me parimet e shtetit të së drejtës.

Por partneriteti me aleatët nuk nënkupton heshtje përballë shqetësimeve juridike. Miqësia ndërkombëtare nuk kërkon heqje dorë nga standardet. Përkundrazi, partneriteti i vërtetë forcohet kur institucionet mund të kritikohen me argumente dhe kur shqetësimet shqyrtohen në mënyrë transparente.

Prandaj, institucionet përkatëse të Bashkimit Evropian, Këshillit të Evropës dhe shtetet që mbështesin financiarisht Dhomat e Specializuara duhet t’i kushtojnë vëmendje të veçantë çdo shqetësimi të dokumentuar, duke respektuar pavarësinë e gjykatës dhe duke kërkuar transparencë e llogaridhënie.

Drejtësia ndërkombëtare duhet të jetë e besueshme jo vetëm për institucionet që e krijojnë, por edhe për shoqërinë mbi të cilën ajo ushtron juridiksion.

8.Historia nuk mbrohet me heshtje, drejtësia nuk ndërtohet pa standarde

Debati në Harvard, raporti i BHRC-së dhe reagimi i Dhomave të Specializuara kanë krijuar një moment që kërkon vëmendje serioze nga institucionet e Kosovës dhe të Shqipërisë.

Asnjë nga këto zhvillime nuk duhet të përdoret për të paragjykuar përgjegjësinë penale të individëve apo për të ndërhyrë në proceset gjyqësore. Por asnjëra nuk duhet të shërbejë si arsye për të heshtur përballë pyetjeve që prekin të drejtat themelore, ligjshmërinë dhe interpretimin e historisë.

ASHAK-u, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Universiteti i Prishtinës, Universiteti i Tiranës dhe gjithë institucionet e tjera akademike shqiptare duhet të dalin me një përgjigje të përbashkët shkencore. Jo me deklarata emocionale, por me dokumente, analiza juridike, studime historike dhe argumente të pakontestueshme.

UÇK-ja nuk mund të barazohet me përgjegjësinë eventuale penale të individëve. Historia e Kosovës nuk mund të reduktohet në një proces gjyqësor. Dhe drejtësia nuk mund të jetë e besueshme nëse standardet e saj nuk zbatohen në mënyrë të barabartë.

Kjo është arsyeja pse duhet të flasin universitetet, akademitë, juristët dhe historianët. Jo për të zëvendësuar gjykatën, por për të mbrojtur parimet mbi të cilat duhet të qëndrojë çdo gjykatë.

Kosova nuk kërkon privilegj. Kërkon drejtësi. Nuk kërkon imunitet. Kërkon ligjshmëri. Nuk kërkon të heshtet për krimet. Kërkon që asnjë krim të mos gjykohet me standarde të ndryshme dhe asnjë popull të mos ngarkohet me faj kolektiv.

Nga Harvardi në Prishtinë, nga Prishtina në Tiranë, nga institucionet tona te qendrat akademike të botës: zëri i së drejtës duhet të dëgjohet mbi çdo interes politik.

Sepse një popull që ka sakrifikuar për lirinë nuk kërkon që historia e tij të jetë mbi ligjin. Kërkon që ligji të mos përdoret për ta shtrembëruar historinë e tij.

Dhe kur historia, drejtësia dhe dinjiteti i një populli kërkojnë përgjigje, heshtja, nganjëherë, flet më shumë se fjalët.