“Në kujtim të babait tim të ndjerë”
(16.12.1929 – 06.03.2004) me rastin 22 – vjetorit të vdekjes.

Në fshatin T binte dëborë, e përzier me një erë që ta priste frymën. Brenda, rreth mangallit, ishim mbledhur ne fëmijët, të ngjeshur pranë njëri-tjetrit, dhe e dëgjonim babanë me një vëmendje që i ngjante lutjes. Çdo fjalë që dilte nga goja e tij dukej sikur ngrihej nga hiri që ai trazonte ngadalë me mashë. Pas çdo lëvizjeje, një ofshamë e thellë i shpëtonte nga kraharori dhe shikimi i humbiste larg, në kujtime që digjnin më fort se zjarri. He, babi, a do ta vazhdosh tregimin? Mua më vinte keq që ia ndërpreva mendimet. Ndoshta po mendonte për dajën e tij, nga fshati Busavatë, dajë Rexhepin, të cilin serbët e kishin masakruar dhe, në fund e kishin hedhur në një pus. Kjo ngjarje i ishte ngulur thellë në shpirt. Babai nuk kishte gjetur kurrë përgjigje pse ishte kryer një akt kaq çnjerëzor. Ajo plagë nuk ishte mbyllur asnjëherë. Sa herë që nëna e babait, gjyshja jonë, bënte be duke thënë: “Pasha bacën Rexhep”, e dinim se fjala e saj nuk luante më. Dhimbja e saj kishte rritur brenda babait një burrëri të heshtur dhe një urrejtje për pushtuesin serb. Babai fërkoi sytë me dorën e djathtë, sikur donte t’i lexonte më qartë mendimet e veta, dhe nisi: He, more çunat e babait…
“Ishte një ditë si kjo e sotmja, veçse edhe më e ftohtë. Unë isha ende i ri, por isha rritur. Rritja ime  e frikësonte nënën time; ajo kishte frikë se mos më merrnin edhe mua, ashtu siç ia kishin marrë vëllain. Por unë u rrita pa iu trembur askujt. Trimërinë time e vunë re pushtuesit serbë. Një ditë, të gjithë fshatarët u thirrën në një tubim në oborrin e shkollës.  Shtëpi më shtëpi, njerëzit dilnin në heshtje. Askush nuk fliste. Vetëm ecja e ngadaltë formonte një varg të gjatë trupash, një kolonë heshtjeje. Sa më shumë ecnim, aq më shumë rritej kolona. Kur arritëm në oborrin e shkollës, mezi na zinte vendi. Ata ishin pak, por të armatosur. Ne ishim shumë, por duarbosh. Edhe pse acari ishte i madh, ne nuk ndienim të ftohtë. Ata, atje lart në shkallë, dridheshin. Lëviznin pa pushim, për të mposhtur të ftohtin dhe për të na frikësuar. Vetëm ata flisnin. Ne kishim të drejtë vetëm të heshtnim. Lexuan ultimatumet. Lexuan emra. Midis tyre u dëgjua edhe emri im. Unë nuk u trondita, por nëna, sapo e dëgjoi, u zbeh. Sytë iu errësuan, sikur të thoshte: “Edhe këtë po donë me ma marrë.” U frikësova për nënën. Unë duhej të qëndroja i fortë, t’u jepja zemër nënës, vëllezërve dhe bashkëfshatarëve. Kur lexoheshin emrat, ata heshtnin si gurë. Heshtja u kthye në lot nënash. Lot vëllezërish. Pushtuesi nuk njeh ndjenja. Qëllimi i tyre ishte i qartë: të na zvogëlonin, të na shuanin. Oborri i shkollës ishte plot. Kjo i tmerronte. Edhe përkundër dhunës, ne shtoheshim. Ata kishin armë. Ne kishim vetëm trupat tanë. E megjithatë, ata kishin frikë. Ata që u lexuan emrat e tyre, duhej të mbeteshin. Të tjerët të ktheheshin. Vura re shqetësimin e nënës, babait dhe vëllezërve, por u dhashë kurajë të largoheshin. Ishte ftohtë, bora dhe era të ngrinte. Upërshëndetëm. Mbetëm vetëm ne që na kishin lexuar emrat. U formua sërish një kolonë. Lotët binin mbi dëborë dhe ngrinin bashkë me të. Ashtu si dhimbja. Pash nënën në çastin e ndarjes. Një lot i saj ra mbi borën që binte. Pashë edhe vëllain tim, që ecte mbrapa duke më vështruar. Ajo ecje më shpoi zemrën si thikë. Mora guximin dhe i bëra shenjë të kthehej. I thashë se do të vija pas disa orësh. Në oborrin e shkollës mbetëm vetëm ne dhe ata. Na thërrisnin një nga një në dhomën e hetuesisë. Aty fillonin torturat. Britmat ngjiteshin drejt qiellit. Bora dukej sikur shkrihej pa rënë në tokë nga britmat . Të gjakosur, na nxirrnin sërish jashtë, duke na dhënë ultimatum: të nesërmen duhej të sillnim atë që kërkonin, armën, përndryshe do të na zhduknin nga faqja e dheut. Pastaj më erdhi radha mua. Duhet të na sjellësh armën që ke, më thanë.
U përpoqa t’u shpjegoja se në shtëpinë time nuk kishte pasur kurrë armë. Nuk arrita ta mbaroja fjalinë. Filluan të më rrahin. Fillimisht këmbëve, pastaj në gjithë trupin. Errësira më mbuloi.Kur u përmenda, isha në oborrin e shkollës. Një bashkëfshatar më hidhte ujë me kovë. Atëherë e kuptova se më kishte rënë të fikët. “
Çfarë ndodhi pastaj, babi?  e pyeta. “U ngrita në këmbë, sikur të mos kishte ndodhur asgjë. Nuk doja të ligështohesha para atyre që donin të na shuanin. U nisa për në shtëpi, me trupin e gjakosur. Kur u ktheva, ishte errësirë. Qeni lehu fort dhe u dha lajmin familjarëve se isha gjallë. Sofra ishte shtruar, por askush nuk e kishte prekur bukën. Uria ishte mposhtur nga frika. Isha i mbuluar me gjak, këmbët e ënjtura, koka e çarë, trupi i mavijosur. Falë forcës së trupit mbijetova. Nëna mi pastroi plagët dhe më mbuloi me jorgan. Vëllezërit dhe motrat u ulën rreth meje, në heshtje, me një urrejtje ndaj armikut që po rritej bashkë me ta .Nënë, më kërkojnë një revole- i thashë . Afati është nesër. Nuk kishim armë, por duhej ta gjenim. Atë natë, në atë gjendje, u nisa në këmbë për në fshatin Letovicë , disa orë larg te nipat e mi ndoshta do të më ndihmonin.”
– Si ishte e mundur, babi, të niseshe ashtu?  e pyeta.
“Shpirti nuk del lehtë, biri im. Të nesërmen u ktheva me revolen. E bleva, nuk kisha rrugëdalje tjetër. Sërish u nisëm drejt oborrit të shkollës. Këtë herë dhimbja ishte edhe më e rëndë. Axha Azizi nuk i kishte përballuar torturat dhe kishte zgjedhur të largohej nga kjo botë. Kolona ecte më e heshtur se kurrë. Rrugës pamë trupin e tij, të lënë aty për të na frikësuar. Që të iknim. Por ne nuk ikëm.
Dhimbja ishte e madhe, por dëshira e armikut për të na shfarosur nuk u përmbush. Sot emrin e Azizit e mban nipi i tij.”
Babai heshti për një kohë të gjatë, sikur fjalët t’i kishte varrosur thellë dhe tani po kërkonte guximin t’i nxirrte. Sapo përmendte emrin e axha Azizit, babai zhytej në mendime. Heshtja e tij fliste më shumë se çdo rrëfim. E kuptova se nuk donte të na ngarkonte neve, fëmijëve që ishim ende të vegjël, me peshën e asaj dhimbjeje në detaje. Por disa histori nuk kërkojnë të tregohen nga baballarët, ato rrjedhin vetë, nga goja e të tjerëve.
Ngjarjen e kisha dëgjuar shumë herë, nga axha Selimi, nga të tjerë, por rrëfimi që më është ngulitur më thellë në mendje është ai i axha Astritit. Ai tregonte se atë mëngjes u zgjuam  nga një ftohtë i egër, një ftohtë që të ngrinte deri në palcë. Ishte ai ftohtë që nuk të ngrin vetëm trupin, por edhe shpirtin. Lajmi se axha Azizi kishte varë veten, u përhap më shpejt se era. Ai nuk kishte mundur t’u përballonte torturave dhe kishte zgjedhur një fund që askush nuk do ta dëshironte, por që atij iu duk shpëtimi i fundit. Ne, të rriturit, vrapuam drejt vendit ku kishte ndodhur akti i rëndë. Atje pamë trupin e Azizit, bashkëfshatarit tonë, të varur mes të një shtëpize të improvizuar ku bashkëfshatarët i mbathnin kafshët. Askush nuk guxonte të fliste. Nuk guxonim as të qanim me zë. Gjithçka që mundëm të bënim ishte ta shtrëngonim më fort urrejtjen që tashmë e ndjenim ndaj pushtuesit serb. Më vonë u tubuam në oborrin e shkollës. Aty na pritën ata të mallkuarit me një pamje  të ftohtë dhe të pamëshirshme. Nuk thanë asnjë fjalë ngushëllimi, asnjë shenjë njerëzore. Përkundrazi, na kërcënuan hapur: “Nëse doni, të gjithë mund të përfundoni si bashkëfshatari juaj.” Fjalët e tyre ranë mbi ne si gurë. E kuptuam se qëllimi i tyre nuk ishte drejtësia, por frika, terrori i heshtur që duhej të na mbante të përkulur. Pastaj edhe rasti i axha Vehbiut. Ai Ishte rrahur aq egërsisht, sa familjarët, për ta shpëtuar nga vdekja, e futën për një javë të tërë në lëkurë deleje. Vetëm shumë më vonë e kuptova pse trupat e rrahur deri në shkatërrim mbështilleshin me lëkurë deleje, për të kthyer ngadalë ngrohtësinë, në trup. I njëjti fat kishte goditur edhe kushëririn e gjyshit tim nga ana e nënës, nga fshati Koretin.Babai nuk na i tregoi kurrë këto ngjarje, edhe pse i dinte mirë. Ai e dinte se fëmijëria nuk duhet të ushqehet me mizori. Prandaj heshti. Por heshtja e tij ishte një formë tjetër rrëfimi, sepse dhimbjet e krijuara nga pushtuesi serb nuk zhdukeshin me mosrrëfim, ato mbeteshin në kujtesë, në emra që përmendeshin me zë të ulët. Dhe kështu, edhe pa na i treguar, ne i mësuam. Pastaj babai vazhdoi të fliste, me zë të ulët, por të rëndë.
“Vitet kaluan njësoj si plagët që nuk mbyllen kurrë. Torturat vazhduan, të pandërprera, por ne nuk u shpërngulëm. Qëndruam aty. Punonim tokën ditë e natë, me duar të çara e trup të lodhur, sikur donim ta bindnim dheun se ende ishim gjallë, se ende i përkisnim asaj cope toke që po na mohohej. Një ditë erdhi fqinji serb. U ulëm përballë njëri tjetrit. Ai më tha: “Tokën ua morëm falas, na u premtua se xhamia juaj do të bëhej kishë. Por kjo nuk po ndodh. Nëse e doni, blijeni tokën.” E bleva atë copë dheu që kishte qenë e jona, që u bë e tyre me dhunë. U bë sërish e jona.Mbi atë arë sot ngrihet shtëpia jonë. Muret e saj mbajnë kujtesë,ndërsa themelet flasin shqip. Vitet kaluan një nga një, ata u larguan si hije kur zbardh dita dhe drita nuk lë më vend për errësirën. Të mallkuarit!!!.

Prof. Gani Shala

16.12.25 Abtwil Ch