Shkruan: Safet Gërxhaliu

Deklaratat e politikanëve se lufta do të “përfundojë”, ndërsa bombardimet dhe sulmet do të vazhdojnë, po sjellin frikë dhe pasiguri në funksionimin e tregut të naftës.

Problemi është se tregu nuk po reagon ndaj kësaj qasjeje ashtu siç mendojnë politikanët. Nuk ka rëndësi ajo që thuhet se po largohet. Ajo që ka rëndësi është ajo që lihet pas.

A do të jetë i sigurt Hormuzi apo jo? A do të kalojnë normalisht tankerët, apo çdo kush tjetër do të presë për siguri dhe shoqërim? A do të mbeten të paprekura rafineritë dhe terminalet në Gjirin Persik, apo do të digjen çdo ditë disa prej tyre?

Nëse amerikanët tërhiqen vërtet dhe situata qetësohet, çmimet do të bien, sepse sot ato kanë një premium serioz lufte të integruar në to.

Por nëse tërhiqen zyrtarisht duke lënë pas kaos — një ngushticë të pasigurt, infrastrukturë të dëmtuar dhe rrezikun e vazhdueshëm të sulmeve të reja — çmimet nuk do të bien aq shpejt sa shpresojnë të gjithë.

Nuk mjafton të shohim vetëm çmimin nominal të një bareli. Një krizë energjetike nuk ndodh kur nafta është “e shtrenjtë” në vetvete, por kur tregu është strukturalisht i prekshëm: kur ka luftë, sanksione, mbyllje ose kërcënim të rrugëve kryesore, mungesë të kapacitetit të rafinerive, sigurim më të shtrenjtë të anijeve, rrezik financiar më të lartë dhe një ndjenjë të përgjithshme se furnizimi i nesërm mund të mos jetë i sigurt.

Sot, tregu global është më i fragmentuar se në vitin 2008 ose në fillim të viteve 2010. Atëherë, një fuçi ishte më e shtrenjtë, por sistemi ishte më pak i ngarkuar nga sanksionet, primet e sigurisë dhe fragmentimi gjeopolitik.

Me fjalë të tjera: 110 dollarë në rrethana normale nuk janë të njëjta me 110 dollarë në një botë lufte, sanksionesh dhe rrugësh detare të kërcënuara.

Sot, çmimi i energjisë mbart edhe koston e pasigurisë. Kjo është arsyeja pse inflacioni dhe stresi energjetik ndihen më fort sesa do të rezultonte vetëm duke parë grafikun historik të çmimeve të naftës.

Ky ndikim nuk është i menjëhershëm dhe nuk ndodh kudo me të njëjtën shpejtësi. Për karburantin e përdorur në transport, efekti është pothuajse i menjëhershëm: transporti, logjistika, shpërndarja, ruajtja dhe gjithçka që varet nga nafta bëhen më të shtrenjta.

Për gazin, efekti ndikon në energjinë për industrinë, tharëset, plehrat, serrat dhe përpunimin e ushqimit. Në bujqësi, kemi dy nivele: njëri është i menjëhershëm, përmes transportit, ruajtjes, paketimit dhe tregtisë më të shtrenjtë; tjetri është i vonuar, përmes mbjelljes, plehrave dhe përpunimit më të shtrenjtë, i cili bëhet i dukshëm vetëm pas disa muajsh.

Prandaj nuk është çudi që çmimet e ushqimeve po rriten edhe para korrjes së re, por problemi është se kjo gjithnjë e më shumë nuk ka të bëjë fare me kostot reale.

Zinxhirët e shitjes me pakicë, si dhe pjesë të industrisë ushqimore, përdorin çdo njoftim për rritje çmimesh për karburantin, plehrat ose transportin si justifikim për të rritur çmimet paraprakisht.

Me fjalë të tjera, nuk bëhet fjalë vetëm për ligjet e tregut, por edhe për lakmi të pastër.

Dhe kjo është e papranueshme.

Nëse një praktikë e tillë vazhdon, shteti do të duhet të reagojë – dhe me taksa.

Një situatë në të cilën fitimet ndërtohen mbi rritje të tepërta dhe të pabazuara të çmimeve, në dëm të qytetarëve, nuk mund të tolerohet në planin afatgjatë.