Berat Armagedoni

Libri ‘Drejtësia pa llogaridhënie : Raporti Marty, Dhomat e Specializuara dhe deformimi i drejtësisë’ i Ibish Nezirit është një analizë kritike, e strukturuar dhe juridikisht e argumentuar mbi një nga çështjet më të ndjeshme të pasluftës në Kosovë: funksionimin dhe legjitimitetin e Dhomave të Specializuara në Hagë. Autori nuk ndalet në trajtimin sipërfaqësor të debatit publik, por e vendos temën në një kornizë më të gjerë normative, institucionale dhe morale, duke e ballafaquar praktikën konkrete të kësaj gjykate me standardet e së drejtës evropiane dhe ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.

Neziri argumenton se Dhomat e Specializuara janë produkt i një procesi politik të nisur nga Raporti i Dick Martyt dhe se juridiksioni i tyre selektiv ka prodhuar një drejtësi asimetrike, e cila rrezikon të deformojë jo vetëm parimet themelore të drejtësisë penale, por edhe kujtesën historike të luftës së Kosovës. Në qendër të kritikës së autorit qëndron mungesa e llogaridhënies institucionale, paraburgimi i tejzgjatur shumëvjeçar, refuzimi i mbikëqyrjes së jashtme dhe shkelja e standardeve të Nenit 5 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Këto fenomene trajtohen jo si raste të izoluara, por si pasojë e një vendimi institucional ndërkombëtar, i cili ka normalizuar përjashtimin procedural dhe ka relativizuar të drejtat themelore të njeriut.

Vlera e veçantë e librit qëndron në qasjen e tij të matur dhe të përgjegjshme: autori nuk synon të mohojë krime individuale, as të ndërhyjë në procese gjyqësore konkrete, por kërkon barazi normative, proporcionalitet dhe koherencë morale në zbatimin e drejtësisë. Duke kombinuar përvojën personale të jetës në sisteme të ndryshme politike me përvojën profesionale si gazetar dhe redaktor në medie perëndimore, Neziri arrin të ndërtojë një diskurs kritik që është njëkohësisht racional, juridik dhe qytetar.

Që në titull autori shpall tezën themelore të librit: drejtësia, kur shkëputet nga llogaridhënia, rrezikon të shndërrohet në deformim institucional dhe historik. Ky libër nuk është as aktakuzë politike, as mbrojtje emocionale e individëve të caktuar, por një përpjekje serioze për ta analizuar drejtësinë si sistem, si praktikë dhe si përvojë njerëzore.

Në Parathënie dhe në Hyrje autori e sqaron qartë qëllimin e librit: ai nuk synon të ndikojë në procese konkrete gjyqësore dhe as të mohojë krime lufte, por të problematizojë një drejtësi selektive, asimetrike dhe të shkëputur nga standardet evropiane të të drejtave të njeriut. Këtu vendoset edhe pozicioni metodologjik i autorit: një qasje juridike-kritike, e mbështetur në Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut, në jurisprudencën e Gjykatës Evropiane dhe në parimet e së drejtës penale ndërkombëtare.

Hyrja e librit ka një peshë të veçantë, sepse e vendos debatin përtej emocioneve të momentit dhe e kthen atë në debat parimor: çfarë ndodh kur përjashtimi shndërrohet në rregull dhe kur drejtësia formale shkëputet nga drejtësia reale?

Në kapitullin “Drejtësi apo autoritarizëm procedural?”, Neziri analizon mënyrën se si Dhomat e Specializuara, ndonëse formalisht pjesë e sistemit juridik të Kosovës, funksionojnë si një entitet i shkëputur nga çdo mbikëqyrje reale kushtetuese. Autori ndalet veçanërisht te përjashtimi i institucioneve të Kosovës, përfshirë Avokatin e Popullit, nga kontrolli i kushteve të paraburgimit, duke e cilësuar këtë si shkelje të parimit themelor juridik.

Ky kapitull shtron një tezë të fortë: kur një gjykatë bëhet njëkohësisht gjykatës, rregullbërës dhe mbikëqyrës i vetvetes, ajo rrezikon të kalojë nga drejtësia në autoritarizëm procedural.

Një nga shtyllat më të forta të librit është kapitulli mbi paraburgimin e tejzgjatur, ku autori argumenton se praktika shumëvjeçare e paraburgimit pa aktgjykim përfundimtar bie ndesh drejtpërdrejt me nenin 5 të KEDNj-së dhe me jurisprudencën e konsoliduar evropiane. Me analiza të sakta, ai tregon se paraburgimi, në vend se të mbetet masë e përkohshme sigurie, është shndërruar në dënim de facto. Në këtë kontekst, Neziri sjell edhe krahasime me praktikat e Tribunalit Penal për ish-Jugosllavinë dhe të Gjykatës Penale Ndërkombëtare, duke treguar se standardet e aplikuara ndaj të akuzuarve në Dhomat e Specializuara janë dukshëm më restriktive dhe më përjashtuese.

Një pjesë veçanërisht e ndjeshme e librit trajton diskriminimin strukturor, i cili manifestohet përmes refuzimit pothuajse sistematik të lejeve humanitare: pjesëmarrja në varrime, vizitat në raste sëmundjesh të rënda dhe kontaktet familjare. Autori argumenton se këto nuk janë vendime të izoluara, por pjesë e një politike institucionale përjashtuese, që e cenon drejtpërdrejt dinjitetin njerëzor dhe prezumimin e pafajësisë.

Këtu libri merr edhe një dimension të fortë etik: drejtësia matet jo vetëm me aktgjykime, por me mënyrën se si e trajton njeriun para se ta shpallë fajtor.

Në kapitullin “Raporti që e stigmatizoi Kosovën”, Neziri kthehet te burimi politik dhe narrativ i gjithë këtij mekanizmi: te Raporti i Dick Martyt. Ai e analizon atë si dokument që prodhoi më shumë stigmë sesa drejtësi, duke ngritur akuza të rënda pa prova materiale dhe duke ndikuar drejtpërdrejt në krijimin e Dhomave të Specializuara.

Autori shtron pyetje thelbësore: pse u hetua me ngulm një pretendim i pabazuar për trafik organesh, ndërsa u hesht për varrezat masive dhe krimet e dokumentuara të kryera nga forcat serbe? Kjo pyetje mbetet një nga boshtet morale të librit.

Në tërësi, “Drejtësia pa llogaridhënie” është libër që përmban guxim intelektual. Ai nuk kërkon pajtim të verbër me tezën e autorit, por kërkon që pyetjet e vështira të mos mbeten të pashtruara. Është një libër që u drejtohet juristëve, studiuesve, studentëve, por edhe çdo qytetari që beson se drejtësia nuk mund të ekzistojë pa transparencë, pa mbikëqyrje dhe pa respekt për dinjitetin njerëzor.

Ky libër është, në fund të fundit, një akt i ndërgjegjes qytetare dhe juridike, po ashtu një thirrje që drejtësia të mos jetë vetëm formale, por edhe reale, e barabartë dhe e përgjegjshme.