Kur aktakuzat selektive ngritin sfida historike dhe sprovë të integritetit global të ligjit

Prof. Dr. Fejzulla Berisha

Proceset gjyqësore të Dhomave të Specializuara në Hagë ndaj ish-pjesëtarëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) përfaqësojnë jo thjesht një sfidë juridike, por një provë të jashtëzakonshme të drejtësisë ndërkombëtare dhe integritetit të saj global. Aktakuzat dhe interpretimet selektive të Prokurorisë rrezikojnë të politizojnë drejtësinë, të deformojnë historinë e luftës çlirimtare dhe të cenojnë besimin ndërkombëtar tek institucionet gjyqësore.
Kjo analizë synon të nxjerrë në pah këto çështje duke u bazuar mbi parimet universale të së drejtës ndërkombëtare, precedentët juridikë globalë dhe kontekstin historik unik të Kosovës.

1. Lufta e Kosovës dhe e drejta për rezistencë

Lufta e Kosovës (1998- 1999) ishte rezistencë popullore kundër një regjimi shtypës dhe genocidial, i cili shkatërroi sistematikisht jetën civile, institucionet dhe kulturën shqiptare. Raporte ndërkombëtare nga OKB, UNMIK dhe Human Rights Watch dokumentojnë masakrat, dëbimet dhe shkatërrimin e fshatrave dhe qyteteve shqiptare. UÇK-ja veproi si një forcë çlirimtare e njohur ndërkombëtarisht, duke mbrojtur popullsinë civile. Precedentët ndërkombëtarë e njohin këtë të drejtë: Tribunali i Nurembergut (1945): rezistenca kundër regjimeve agresive është e ligjshme. ICTY dhe ICTR: luftëtarët e lëvizjeve çlirimtare nuk trajtohen si agresorë, por veprimet e tyre vlerësohen brenda kontekstit të shtypjes dhe krimeve të palës kundërshtare.
Legjitimiteti historik dhe ndërkombëtar i UÇK-së është i dokumentuar qartë; çdo interpretim që injoron këtë kontekst bie nën kategorinë e drejtësisë selektive.

2. Interpretimet selektive dhe rreziku i politizimit

Aktakuzat e Dhomave të Specializuara shpesh fokusohen tek veprime të izoluar të ish-pjesëtarëve të UÇK-së, duke injoruar kontekstin e luftës dhe krimet sistematike të regjimit serb. Kjo sjell: Deformim historik – veprimet e UÇK-së nuk vlerësohen brenda genocidit, duke paraqitur një histori të pjesshme. Drejtësi selektive – masakrat e regjimit serb, si Reçaku (1999), nuk trajtohen proporcionalisht. Instrument politik – procesi gjyqësor perceptohet si mjet për rishkrimin e historisë.
Ky fenomen ka precedentë në jurisprudencën ndërkombëtare, ku balanca mes drejtësisë dhe politikës është gjithmonë e brishtë, por vendimtare për legjitimitetin e vendimeve.

3. Krahasime ndërkombëtare

Lëvizjet çlirimtare në shekullin XX dhe XXI kanë hasur sfida të ngjashme: ANC, Afrika e Jugut – pjesëtarët u ndoqën për veprime të armatosura kundër regjimit apartheid, por konteksti i shtypjes raciale i dha legjitimitet ndërkombëtar. Timor Lindor – luftëtarët e rezistencës u akuzuan nga autoritetet indoneziane, por tribunali ndërkombëtar dhe UNMISET njohën veprimin si mbrojtje kundër shtypjes. Ballkani (Kroaci, Bosnjë) – ICTY ka trajtuar luftëtarët që mbronin popullsinë si aktorë të ligjshëm në konflikt.
Ky precedent tregon se veprimet e UÇK-së nuk mund të gjykohen jashtë kontekstit të shtypjes dhe krimeve serbe; çdo interpretim selektiv bie nën kritikën e drejtësisë selektive.

4. Standardet ndërkombëtare

Sipas Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (CEDNJ) dhe së drejtës humanitare ndërkombëtare: Çdo i akuzuar ka të drejtë për gjykim të drejtë dhe të barabartë.T rajtimi selektiv cenon parimet e barazisë dhe proporcionalitetit. Ignorimi i kontekstit historik cenon legjitimitetin e procesit.
Në Dhomat e Specializuara, fokusi ekskluziv mbi ish-pjesëtarët e UÇK-së, pa ndjekur krimet e forcave serbe, përbën shkelje të frymës së drejtësisë ndërkombëtare.

5. Pasojat e procesit të politizuar

Proceset selektive sjellin pasoja të rënda: Tensione rajonale – narrativat e padrejta krijojnë përçarje ndërkombëtare. Dobësim i besimit ndërkombëtar – institucionet humbasin kredibilitet kur perceptohen si selektive. Rrezik për deformim historik – gjykimet pa kontekst mund të rishkruajnë historinë e luftës.

6. Konteksti i konfliktit dhe dokumentimi i krimeve serbe

Konflikti i Kosovës ishte luftë e armatosur e brendshme, ku forcat serbe kryen shkelje serioze të së drejtës humanitare: ekzekutime jashtëgjyqësore, shkatërrim të pronës civile, përdorim të tepruar force dhe dëbime masive.
Raportet e Human Rights Watch dhe OKB-së tregojnë qartë se Serbia ishte palë agresive dhe genocidiale, duke krijuar kontekstin për rezistencën e ligjshme të popullit shqiptar sipas së drejtës ndërkombëtare.

7. Gjendja juridike e Dhomave të Specializuara

Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë, të krijuara në vitin 2016, kanë mandat vetëm ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së. Krimet e forcave serbe nuk trajtohen në të njëjtin tribunal, duke krijuar imbalancë strukturore dhe duke ngritur dilema për legjitimitetin dhe proporcionalitetin.

8. Përgjegjësia individuale dhe konteksti i luftës

Në ligjin ndërkombëtar, përgjegjësia individuale vlerësohet brenda kontekstit të konfliktit, jo vetëm mbi veprime të izoluar. Dhomat e Specializuara duhet të zbatojnë këtë parim për të gjithë aktorët e konfliktit, duke ruajtur integritetin e drejtësisë ndërkombëtare.

9. Perceptimi publik dhe sfida e balancës së drejtësisë

Në Kosovë, opinionet shprehin shqetësim se gjykimi njëanshëm perceptohet si rishkrim i historisë dhe nderit të UÇK-së. Kjo nuk është thjesht shqetësim emocional, por një çështje ligjore dhe historike, që lidhet me barazinë përpara ligjit dhe besimin në drejtësinë ndërkombëtare.

10. Parimet kyçe të drejtësisë ndërkombëtare

Për rivendosjen e besimit dhe legjitimitetit: Barazia përpara ligjit – trajtim i njëjtë për të gjitha palët në konflikt. Proporcionaliteti – ndjekje e krimeve në përputhje me shkallën e tyre të dokumentuar. Konteksti historik – analiza e veprimeve brenda shtypjes sistematike dhe konfliktit. Çlirimtarët e Kosovës në Hagë përfaqësojnë një provë për drejtësinë ndërkombëtare. Drejtësia duhet të jetë: E paanshme dhe e balancuar, e bazuar mbi precedentë ndërkombëtarë dhe dokumente të verifikuara, në respekt të parimeve universale të së drejtës humanitare. Çdo devijim nga këto parime rrezikon të dëmtojë jo vetëm individët, por edhe legjitimitetin global të drejtësisë ndërkombëtare dhe besimin e popujve tek institucionet ndërkombëtare.