Prof. as. dr. Ardit Bido

Ka libra që lexohen si analiza akademike dhe libra që lexohen si dokument i kohës në të cilën shkruhen. Libri që përurojmë sot iu përket të dyjave njëkohësisht. Ai nuk është thjesht një tekst juridik apo publicistik, por një ndërhyrje në një çast historik konkret, në një kohë kur drejtësia ndërkombëtare po zhvillohet para syve tanë dhe po formëson jo vetëm fatet e individëve, por edhe kujtesën kolektive të një shoqërie të tërë.

Në kohën kur kjo vepër po botohet, proceset në Hagë ndaj ish-drejtuesve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, Hashim Thaçit, Jakup Krasniqit, Rexhep Selimit dhe Kadri Veselit, janë ndër ngjarjet më të rëndësishme juridike dhe politike që prekin hapësirën shqiptare pas përfundimit të luftës në Kosovë. Kohëzgjatja e jashtëzakonshme e paraburgimit, natyra e proceseve dhe debati i gjerë publik që i shoqëron, e bëjnë të pamundur leximin e këtij libri jashtë këtij konteksti aktual.

Si redaktor e ndiej të domosdoshme të theksoj se vlera e këtij libri qëndron pikërisht në përpjekjen për ta zhvendosur diskutimin nga emocionet e çastit drejt analizës së parimeve. Ky tekst nuk synon të gjykojë fajësinë apo pafajësinë e askujt – këtë e bëjnë gjykatat – por të shtrojë pyetjen nëse mekanizmi i drejtësisë që po funksionon sot përmbush standardet që vetë drejtësia ndërkombëtare ka ndërtuar ndër dekada.

Në debatet publike vitet e fundit është bërë gjithnjë e më e dukshme një ndjenjë e përhapur shqetësimi: a po shndërrohet paraburgimi shumëvjeçar në dënim paraprak? A po normalizohet procedura që në çdo sistem tjetër do të konsiderohej përjashtim? A po krijohet perceptimi i një drejtësie selektive që rrezikon ta dëmtojë besimin publik në vetë idenë e drejtësisë ndërkombëtare?

Këto janë pyetje që nuk lindin vetëm në medie apo në diskursin politik; ato lindin edhe në qarqet akademike, juridike dhe të të drejtave të njeriut. Dhe pikërisht këtu qëndron rëndësia e librit të Ibish Nezirit: ai përpiqet t’i trajtojë këto dilema me gjuhën e së drejtës dhe me instrumentet e analizës juridike.

Në historinë e drejtësisë ndërkombëtare ka pasur gjithmonë një tension të brendshëm midis idealit të drejtësisë universale dhe realitetit të proceseve konkrete. Sa herë që ky tension bëhet i dukshëm, lind nevoja për reflektim kritik. Ky libër është pjesë e këtij reflektimi.

Proceset në Hagë nuk janë vetëm procese gjyqësore; ato janë edhe procese historike. Ato do të ndikojnë mënyrën se si do të shkruhet historia e luftës në Kosovë, mënyrën se si do të kujtohet ajo dhe mënyrën se si brezat e ardhshëm do ta kuptojnë drejtësinë ndërkombëtare. Për këtë arsye, çdo analizë serioze mbi funksionimin e këtyre mekanizmave është jo vetëm e ligjshme, por e domosdoshme.

Libri i Ibish Nezirit është një përpjekje për ta bërë pikërisht këtë: për të kërkuar që drejtësia të jetë jo vetëm formale, por edhe e perceptuar si e drejtë; jo vetëm e zbatuar, por edhe e besueshme; jo vetëm e fortë, por edhe e barabartë.

Si redaktor, e konsideroj këtë vepër një kontribut të rëndësishëm në debatin publik dhe juridik të kohës sonë. Ajo nuk kërkon pajtim të menjëhershëm me çdo tezë që paraqet, por kërkon diçka më të rëndësishme: që pyetjet e vështira të mos mbeten pa u bërë.

Sepse drejtësia që nuk pranon pyetje, rrezikon të humbasë besimin. Dhe drejtësia që humb besimin, humb edhe forcën e saj morale.

Ky libër është, në thelb, një ftesë për reflektim. Dhe pikërisht për këtë arsye, ai vjen në kohën e duhur.