Shkruan: Berat Armagedoni

Libri “Nga burgjet e errëta në dritën e shpresës” i Hysen R. Kryeziut është më shumë se një rrëfim autobiografik. Ai është një dokument i ndërgjegjes historike, një dëshmi e gjallë e vuajtjes njerëzore dhe një akt i qëndresës morale kundër harresës. Nëpërmjet një gjuhe të drejtpërdrejtë, të sinqertë dhe shpeshherë tronditëse, autori na udhëheq nëpër shtigjet më të errëta të përvojës së burgut politik, njëkohësisht edhe drejt dritës së shpresës që nuk u shua as në kushtet më çnjerëzore.

Rrëfimi i Kryeziut ndërtohet mbi përjetime personale, por në thelb ai flet për fatin kolektiv të një brezi të tërë shqiptarësh të Kosovës, të cilët u rritën dhe u formuan nën një regjim shtypës, ku fjala e lirë ndëshkohej, ndërgjegjja përgjohej dhe dashuria për atdheun trajtohej si krim. Në këtë kuptim, libri tejkalon kufijtë e një historie individuale dhe shndërrohet në pasqyrë të një epoke të dhimbshme, ku burgjet nuk ishin vetëm hapësira fizike, por gjendje e përhershme e shoqërisë.

Një nga vlerat më të mëdha të këtij libri është autenticiteti. Autori nuk kërkon ta zbukurojë vuajtjen, as ta mitizojë veten. Ai rrëfen me qetësi dhe dinjitet, duke i lënë faktet, dhimbjen dhe heshtjen të flasin vetë. Torturat, izolimi, frika e përditshme, tradhtia dhe presioni psikologjik përshkruhen pa patetizëm, që e bën rrëfimin edhe më të besueshëm dhe më të rëndë për lexuesin. Pikërisht kjo përmbajtje e matur e emocionit e forcon mesazhin moral të veprës.

Një nga shtyllat kryesore të këtij libri është kujtesa familjare. Historia e familjes së autorit shpaloset si një mikrokozmos i fatit të shqiptarëve nën pushtimin serbo-sllav. Përndjekjet, burgosjet, varfëria e skajshme dhe mohimi i të drejtave elementare nuk janë thjesht episode të izoluara, por realitet i vazhdueshëm që formëson karakterin e brezave. Në këtë kontekst, familja shndërrohet në bastion të qëndresës, ku vlerat e dinjitetit, nderit dhe dashurisë për atdheun trashëgohen si amanete ndër breza.

Një dimension tjetër i rëndësishëm i veprës është përshkrimi i jetës së përditshme, sidomos në fëmijëri dhe rini. Autori sjell me një ndjeshmëri të veçantë kontrastin midis dëshirës për shkollim dhe realitetit të vështirë ekonomik. Jeta mes librave dhe bagëtive, mes dijes dhe mbijetesës, paraqitet si një përpjekje e vazhdueshme për të dalë nga rrethi i kufizimeve. Kjo pjesë e librit i jep veprës një dimension të fortë human, duke e bërë lexuesin të ndiejë jo vetëm dhimbjen, por edhe shpresën që lind nga përpjekja.

Kulmi narrativ i librit arrihet me përshkrimin e demonstratave të vitit 1981 dhe aktivitetet ilegale. Këto faqe janë ndër më të fuqishmet, pasi përshkruajnë një moment historik kyç, kur një brez i tërë vendosi të mos heshtë më. Autori e sjell këtë periudhë jo vetëm si një zhvillim politik, por si një zgjim shpirtëror. Brohoritjet për Republikë, përballja me dhunën e policisë, organizimi i fshehtë dhe aksionet simbolike, këto krijojnë një atmosferë tensioni, guximi dhe sakrifice.

Veçanërisht domethënës është fakti se autori nuk e idealizon realitetin. Ai nuk fsheh frikën, rrezikun, tradhtinë dhe pasigurinë që e shoqëronin në çdo hap të veprimtarisë ilegale. Kjo e bën rrëfimin më të besueshëm dhe më njerëzor. Heroizmi këtu nuk është i zbukuruar, por i lindur nga nevoja për të mbijetuar me dinjitet.

Në qendër të librit qëndron dinjiteti njerëzor. Edhe kur gjithçka synon ta thyejë njeriun, autori dëshmon se ekziston një bërthamë e brendshme që nuk mund të burgoset: besimi në të drejtën, në lirinë dhe në njeriun. Komunikimi i fshehtë mes të burgosurve, solidariteti i heshtur, trokitjet në mure dhe shikimet e shkurtra janë shenja të një rezistence shpirtërore që e bën këtë libër jo vetëm rrëfim vuajtjeje, por edhe himn të qëndresës.

Libri ka, gjithashtu, një vlerë të veçantë historike dhe edukative. Ai u shërben brezave të rinj si dëshmi konkrete e çmimit të lirisë dhe si kujtesë se ajo që sot merret si e mirëqenë, është ndërtuar mbi sakrifica të rënda dhe jetë të thyera. Në një kohë kur rreziku i relativizimit të së kaluarës është i pranishëm, ky libër qëndron si një kundërpeshë e fortë ndaj harresës dhe indiferencës.

Një vlerë e veçantë e kësaj vepre qëndron në faktin se ajo i jep zë një përvoje kolektive përmes një rrëfimi individual. Historia e autorit është historia e shumë të burgosurve politikë, e familjeve të përndjekura, e rinisë që sakrifikoi për një ideal më të madh.

Më tutje, stili i autorit është i thjeshtë, por i fuqishëm. Gjuha rrjedh natyrshëm, pa zbukurime artificiale, duke ruajtur autenticitetin e të folurit dhe mendimit. Kjo e bën librin të qasshëm për një publik të gjerë, pa ia humbur thellësinë intelektuale dhe emocionale. Rrëfimi i tij nuk imponohet. Ai fton lexuesin të reflektojë, të ndiejë dhe të gjykojë vetë.

Në fund, “Nga burgjet e errëta në dritën e shpresës” është një libër që nuk lexohet vetëm me sy, por me ndërgjegje. Ai na kujton se liria nuk është dhuratë, por fitore; se shpresa mund të mbijetojë edhe aty ku errësira duket absolute; dhe se zëri i atyre që kanë vuajtur nuk duhet të mbetet kurrë në heshtje. Ky libër është një testament moral i një njeriu dhe një brezi që nuk u dorëzua dhe, si i tillë, ai meriton të lexohet, të ruhet dhe të kujtohet.