Mësimet e Kosovës për rimëkëmbjen nga shkatërrimi: “Nuk ka rrugë tjetër përveç demokracisë liberale”
Intervistë dhënë revistës së Shoqatës për Politikë të Jashtme Kasumigaseki (KaFSA)
Sh.T. Sabri Kiçmari, Ambasador i Republikës së Kosovës
P1: Me rastin e 15-vjetorit të marrëdhënieve diplomatike ndërmjet Japonisë dhe Kosovës, u tha se Nisma për Bashkëpunim me Ballkanin Perëndimor, e shpallur nga Kryeministri Abe në vitin 2018, synon të kontribuojë në paqe dhe stabilitet në Kosovë dhe në rajon, duke mbështetur pajtimin rajonal dhe reformat socio-ekonomike. Si e vlerësoni gjendjen aktuale të marrëdhënieve ndërmjet Japonisë dhe Kosovës, përfshirë zbatimin e kësaj nisme? Në cilat fusha duhet të bashkëpunojnë më tej dy vendet tona përballë pasigurive globale?
Ambasadori Kiçmari: Iniciativa e ish-Kryeministrit Shinzo Abe, Nisma për Bashkëpunim me Ballkanin Perëndimor, ka rezultuar në veprime konkrete që kanë pasur ndikim pozitiv në paqen dhe stabilitetin në Kosovë dhe në rajon. Si rezultat i kësaj nisme, në Ministrinë e Punëve të Jashtme të Japonisë është emëruar ambasadori përgjegjës për vendet e Ballkanit Perëndimor. Në vitin 2020, Japonia hapi Ambasadën e saj në Kosovë, ndërsa vitin e kaluar u nënshkrua një marrëveshje bilaterale për heqjen e vizave për pasaporta diplomatike dhe zyrtare.
Në nivel politik, bashkëpunimi ndërmjet dy vendeve është intensiv dhe substancial. Kështu, në shtator 2022, Kryeministri Kurti vizitoi Japoninë për të marrë pjesë në ceremoninë shtetërore të varrimit të ish-Kryeministrit Shinzo Abe; në vitin 2023 u mbajtën konsultime politike ndërmjet dy ministrive; ndërsa në vitin 2024, në kuadër të shënimit të 15-vjetorit të vendosjes së marrëdhënieve diplomatike, u realizuan vizita të ndërsjella në nivel ministrash të jashtëm: Zëvendëskryeministrja dhe Ministrja e Punëve të Jashtme Donika Gërvalla Schëarz vizitoi Japoninë në maj 2024, ndërsa Ministrja e Jashtme e Japonisë, Yoko Kamikaëa, vizitoi Kosovën në korrik 2024, që ishte vizita e parë e një ministri të jashtëm japonez në Kosovën e pavarur. Dy vendet tona kanë qëndrime identike për një sërë çështjesh ndërkombëtare dhe përfaqësojnë vlera politike të njëjta. Kosova e konsideron Japoninë një nga miqtë e saj më të afërt në Azi. Kosova është krenare që mbështet vizionin e Japonisë për një Indo-Paqësor të lirë dhe të hapur dhe synon të jetë partneri më i besueshëm i Japonisë në Evropën Juglindore.
P2: Ekspozita Osaka–Kansai 2025 në Japoni mund të jetë një mundësi e shkëlqyer për të lidhur ekonominë japoneze me Kosovën. Çfarë mund t’u ofrojë Kosova industrive japoneze dhe konsumatorëve japonezë?
Ambasadori Kiçmari: Kosova paraqet një mjedis premtues për investitorët dhe sipërmarrësit japonezë të interesuar për të investuar në rajonin me zhvillim të shpejtë të Evropës Juglindore. Pozita e saj gjeografike, klima e favorshme e biznesit dhe fuqia punëtore e re dhe e arsimuar e bëjnë Kosovën një destinacion tërheqës për kompanitë japoneze. Sektori i teknologjisë së informacionit dhe komunikimit (TIK) dhe progresi ekonomik i Kosovës ofrojnë mundësi premtuese bashkëpunimi. Nga projektet infrastrukturore, si autostrada Prishtinë–Durrës, deri te sipërmarrjet teknologjike, ekziston një potencial i madh. Ja një shembull konkret suksesi: Kosova sot është shtëpia e fabrikës më të madhe të kërpudhave shiitake në Evropë, e themeluar nga një kompani japoneze. Shpresojmë që ky të jetë vetëm një nga shumë shembuj të investimeve të suksesshme.
P3: Çfarë roli luan xhudoja në shkëmbimet kulturore ndërmjet Japonisë dhe Kosovës?
Ambasadori Kiçmari: Xhudoja nuk ka qenë një sport i popullarizuar në të kaluarën. Megjithatë, në 20 vitet e fundit ajo është shndërruar në një nga sportet më të njohura në Kosovë. Kjo është rezultat i sukseseve të ekipit kombëtar të xhudos, i cili ka fituar pesë medalje në tri Lojërat e fundit Olimpike, përfshirë dy medalje të arta në Lojërat Olimpike të Tokios në vitin 2021. Ekipi ynë i xhudos viziton shpesh Japoninë dhe zhvillon stërvitje këtu. Ministria e Punëve të Jashtme e Japonisë e ka njohur ekipin kombëtar të Kosovës si një ekip që ka ndikuar në promovimin e njërit prej sporteve tradicionale japoneze.
P4: Një marrëveshje për normalizimin e marrëdhënieve ekonomike ndërmjet Kosovës dhe Serbisë u nënshkrua nën ndërmjetësimin e Presidentit Donald Trump në vitin 2020. Cila është situata aktuale?
Ambasadori Kiçmari: Marrëveshja e nënshkruar në vitin 2020 kishte kryesisht karakter ekonomik, për normalizimin e marrëdhënieve ekonomike ndërmjet Kosovës dhe Serbisë. Ajo u pasua nga një tjetër marrëveshje më 27 shkurt 2023, e ndërmjetësuar nga BE-ja, për normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet dy shteteve, bazuar në parimin e njohjes reciproke të dokumenteve dhe simboleve kombëtare, përfshirë pasaportat, diplomat, targat e automjeteve dhe vulat doganore. Gjithashtu u dakordua që Serbia të mos e kundërshtojë anëtarësimin e Kosovës në asnjë organizatë ndërkombëtare. Më 18 mars 2023, Kryeministri Kurti dhe Presidenti serb Vuçiç u takuan në Ohër, Maqedonia e Veriut, dhe u pajtuan verbalisht për zbatimin e marrëveshjes. Megjithatë, zbatimi i saj ka qenë shumë i ngadalshëm.
P5: A ka pasur ndonjë ndryshim në angazhimin e SHBA-së në këtë çështje nën administratën e dytë Trump?
Ambasadori Kiçmari: Disa javë pas marrjes së detyrës, Presidenti Trump i dërgoi një letër urimi Presidentes Osmani me rastin e 17-vjetorit të pavarësisë së Republikës së Kosovës. Ai theksoi mbështetjen e fuqishme të Shteteve të Bashkuara për Kosovën dhe shprehu pritjen për zgjerimin e mëtejmë të saj, veçanërisht përmes rritjes së mundësive të investimeve, për të sjellë prosperitet më të madh për të dy shtetet tona. Presidenti Trump gjithashtu nënvizoi rëndësinë e integrimit të mëtejshëm të Kosovës në komunitetin euroatlantik dhe vlerësoi mbështetjen e palëkundur të Kosovës për Ukrainën përballë agresionit rus.
P6: Kam dëgjuar se Kosova është rimëkëmbur nga shkatërrimet e konfliktit të Kosovës dhe tani eksporton edhe verë. A mendoni se zhvillimi i qëndrueshëm ekonomik i vendit ndihmon gjithashtu në avancimin e paqes dhe pajtimit në rajon? A janë ndikuar eksportet e Kosovës nga tarifat e Presidentit Trump?
Ambasadori Kiçmari: Shkatërrimet në Kosovë gjatë luftës së viteve 1998–1999 ishin të mëdha. Rreth 50% e shtëpive, ndërsa në disa zona si Drenica, Rahoveci dhe Malisheva deri në 90%, u shkatërruan nga bombardimet. U shkatërruan gjithashtu 70% e urave dhe 60% e shkollave. Rreth 900.000 refugjatë u zhvendosën në Shqipëri, Maqedoninë e Veriut dhe Mal të Zi, si dhe në shumë vende evropiane. Pothuajse të gjithë refugjatët u kthyen brenda dy javësh në qershor 1999. Zonja Sadako Ogata, Komisionere e Lartë për Refugjatët, luajti një rol udhëheqës në kthimin e shpejtë të refugjatëve dhe në mbështetjen humanitare të tyre. Deri në vitin 2004, procesi i rindërtimit të vendit u përfundua: shtëpitë, shkollat dhe urat u rindërtuan. Shumë vende kontribuuan në procesin e rindërtimit, përfshirë Japoninë me një sërë projektesh të JICA-s, si mbështetja për Radio Televizionin e Kosovës, iniciativa për menaxhimin e mbetjeve të ngurta, reduktimin e rrezikut nga fatkeqësitë dhe ruajtjen e mjedisit, kontrollin e ndotjes së ajrit, si dhe mbështetje për spitalet dhe shkollat e Kosovës. Administrata Trump ka vendosur një tarifë prej 10% për eksportet nga Kosova drejt Shteteve të Bashkuara.
P7: Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së, Guterres, ka deklaruar se Këshilli i Sigurimit i OKB-së është jofunksional. Sa e rëndësishme është për rajonin që SHBA-ja të mbetet e përkushtuar ndaj OKB-së? Dhe çfarë mendoni se duhet të bëjnë shtetet anëtare të OKB-së për ta arritur këtë?
Ambasadori Kiçmari: Pushtimi rus i Ukrainës dëshmon se paqja e përhershme sipas modelit kantian pengohet nga e drejta e vetos. Këshilli i Sigurimit i OKB-së është penguar të ndërmarrë çfarëdo hapi, për shkak se Rusia përdor të drejtën e vetos kundër çdo iniciative. Kështu, shkelja brutale e Kartës së OKB-së nuk mund të ndëshkohet për shkak të kësaj të drejte vetoje. Kjo e bën të domosdoshëm rishikimin dhe reformimin e OKB-së, në drejtim të demokratizimit të proceseve vendimmarrëse dhe respektimit të fazës së re të marrëdhënieve ndërkombëtare të krijuar pas përfundimit të Luftës së Ftohtë. Duhet të ketë përfaqësim më demokratik të shteteve me status të përhershëm (të paktën një shtet nga Afrika dhe një nga Australia). Japonia dhe Gjermania, si dy nga katër shtetet më të fuqishme ekonomike në botë dhe mbështetëse të vazhdueshme të programeve të OKB-së, duhet të fitojnë anëtarësim të përhershëm. Gjithashtu, India, me popullsinë më të madhe në botë, e meriton statusin e përhershëm në Këshillin e Sigurimit.
P8: Nga sa kuptoj, jeta juaj ka pasur një rrugëtim sfidues që në vitet e adoleshencës, duke shkuar në Gjermani për studime në kushte konfliktesh dhe shtypjeje në vend. Cilat janë pikëpamjet tuaja për drejtimin e ardhshëm të politikës evropiane për migracionin dhe refugjatët?
Ambasadori Kiçmari: Jeta ime është e ngjashme me atë të shumicës së bashkëmoshatarëve të mi. Për shkak të zhvillimeve politike gjatë procesit të shpërbërjes së Jugosllavisë, shumë prej nesh u detyruam të largoheshim nga vendi si refugjatë. Pas shpërnguljes në Gjermani në vitin 1989, vendosa të studioj filozofi, shkencë politike dhe sociologji. Në të njëjtën kohë, isha i përkushtuar për të ndihmuar vendin tim, i cili ndodhej në prag të luftës. Pas përfundimit të luftës, u ktheva në Kosovë si profesor në Universitetin e Prishtinës. Por, gjashtë muaj pas Shpalljes së Pavarësisë së Republikës së Kosovës, pata nderin të emërohesha si ambasadori i parë i Republikës së Kosovës në Austri. Kështu, rrugëtimi im profesional u lidh me profesionin e diplomatit: si ambasadori i parë i Kosovës në Austri (2008–2013), në Australi (2013–2018) dhe, që nga janari 2022, si ambasador i Republikës së Kosovës në Japoni.
Evropa duhet ta trajtojë çështjen e refugjatëve në kontekstin e interesave të saj, duke respektuar të drejtën ndërkombëtare. Refugjatët nuk janë vetëm barrë; ata shpesh sjellin edhe vlera me vete. Ata ndikojnë në diversitetin shoqëror dhe kulturor. Evropa duhet të jetë e përgatitur për bashkëjetesë dhe të pranojë faktin se, në epokën e globalizimit, lëvizja e njerëzve nga një vend në tjetrin dhe nga një rajon në tjetrin është e pamundur të parandalohet. Nga kjo lëvizje duhet të krijohen mundësi dhe ajo nuk duhet parë vetëm si pengesë.
P9: Ju keni shkruar një libër me titull “Historia vazhdon: Tri modele të vazhdimit të historisë”. Ju lutem, na shpjegoni përmbajtjen e tij.
Ambasadori Kiçmari: Libri im trajton idenë e Francis Fukuyama-s për “Fundin e historisë”. Fukuyama shpalli fitoren ideologjike të demokracisë liberale dhe sistemit të tregut të lirë ndaj monarkisë, fashizmit dhe komunizmit. Teza e Fukuyama-s për “fundin e historisë” është kundërthënëse. Shprehja që ai ka zgjedhur për librin e tij nuk është e përshtatshme. Historia nuk është ideologji. Historia nuk mund të përfundojë, nëse me histori nënkuptojmë të kaluarën, të cilën e kujtojmë dhe e interpretojmë për t’u orientuar në të tashmen dhe të ardhmen. Fukuyama ka të drejtë të shpallë fitoren e demokracisë liberale, por variacionet e tjera ideologjike nuk janë zhdukur. Në Republikën Popullore të Kinës është përqafuar ekonomia e tregut, por jo demokracia liberale. Në Rusi, autoritarizmi është rikthyer në versionin e tij hegjemonik nacionalist, i cili përpiqet të sfidojë vlerat e demokracisë liberale. Ndryshimet demokratike që nisën në fillim të këtij shekulli në Afrikën Veriore dhe Lindjen e Mesme kanë rrëshqitur drejt rritjes së fundamentalizmit islamik sipas modelit iranian, në variantin e tij më ekstrem. Nëse e shohim tezën e “fundit të historisë” nga këndvështrimi shkencor, atëherë mund të përfundojmë se një gjë e tillë është e pamundur. Pas “fundit të historisë”, historia vazhdon. Prandaj, nuk ka fund të vërtetë të historisë. Historia nuk ka përfunduar: ajo po vazhdon tridhjetë vjet pas publikimit të tezës së Fukuyama-s.
P10: Pra, ju argumentoni se historia e luftës ideologjike vazhdon edhe pas përfundimit të Luftës së Ftohtë. Sot, njerëzit janë seriozisht të shqetësuar për të ardhmen e demokracisë liberale. Duke u bazuar në përvojat e Kosovës gjatë 30 viteve të fundit, çfarë nevojitet për ruajtjen dhe madje përparimin e demokracisë liberale?
Ambasadori Kiçmari: Pas luftës në vitin 1999, Kosova ndërmori dy transformime radikale: ndryshimin e sistemit shtetëror nga ai i një vendi të pushtuar në një shtet të lirë dhe demokratik, si dhe transformimin e sistemit ekonomik nga ekonomia socialiste e trashëguar nga koha e Jugosllavisë në një ekonomi tregu. Në këtë kontekst, Kosova ka qenë me fat: ka përfituar shumë nga prania e OKB-së, NATO-s dhe BE-së, por edhe nga investimet e vendeve të veçanta si Japonia, Zvicra, Kanadaja dhe Australia, për përfundimin me sukses të rindërtimit të vendit, vendosjen e një sistemi liberal-demokratik dhe të një ekonomie të tregut të lirë.
Në disa vende sot ka manifestime të hapura të ultranacionalizmit, fundamentalizmit fetar dhe militarizmit agresiv ndaj vendeve fqinje. Këto dukuri duhet të kundërshtohen duke përshpejtuar procesin e integrimit në komunitete shumë-shtetërore liberal-demokratike si BE-ja dhe NATO-ja. Roli vendimmarrës i G7 duhet të rritet. Edhe vende jo-evropiane si Japonia, Australia dhe Kanadaja duhet të gjejnë forma integruese të bashkëpunimit me vendet që përfaqësojnë të njëjtin sistem vlerash. Vlerat politike të sistemit liberal-demokratik duhet të përhapen më këmbëngulësisht brenda shoqërive përmes sistemit arsimor dhe mediave. Pavarësia e sistemit gjyqësor është një vlerë e patjetërsueshme, ndërsa shmangia e dominimit të pakicës autoritare mbi shumicën demokratike kërkon qasje kreative dhe aktivizëm të vendosur.
Intervistë e realizuar nga Kryeredaktori i KaFSA-së, Kawamura Yasuhisa, në Ambasadën e Republikës së Kosovës në Japoni, më 2 maj 2025.
Intervista mund të lexohet në original në japonisht në faqen e mëposhtme:
