Shkruan: Dr. Nevenka Tromp

Njoftimi i Zyrës së Prokurorit Special të Dhomave Speciale të Kosovës se po kërkon një dënim prej 45-vjetësh për Hashim Thaçin, nuk është thjesht një zhvillim procedural. Është një moment domethënës për drejtësinë penale ndërkombëtare: një moment që na detyron të pyesim se çfarë synon dënimi, të përfaqësojë ligjin apo të demonstrojë pushtetin?

Dënimi në të drejtën penale ndërkombëtare nuk është simbolik. Ai është krahasues, kumulativ dhe i bazuar në dekada jurisprudence të zhvilluar nga tribunale, si Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë dhe Tribunali Penal Ndërkombëtar për Ruandën.

Një kërkesë për 45 vjet e vendos menjëherë një çështje në majë të spektrit ndëshkues, përkrah krimeve më të rënda dhe formave më të gjera të përgjegjësisë që janë gjykuar ndonjëherë.
Pikërisht për këtë arsye, një kërkesë e tillë kërkon shqyrtim të kujdesshëm. Ndjekja penale e tepruar ndodh kur ambicia e prokurorisë tejkalon disiplinën e provave—kur akuzat, mënyrat e përgjegjësisë dhe kërkesat për dënim shtrihen përtej asaj që mund të mbështeten nga faktet e provuara. Ajo nuk është një devijim, por një tundim i përsëritur në sistemet e drejtësisë ndërkombëtare, ku prokurorët gëzojnë avantazhe strukturore mbi mbrojtjen dhe ku dënimi ekspresiv shpesh ngatërrohet me forcën ligjore.

Jurisprudenca e ICTY-së ofron një shembull paralajmërues në rastin e Tihomir Blaškić.
Blaškić u akuzua për krime të kryera në vitet 1993–1994 në të gjithë Bosnjën Qendrore, mbante një pozicion të qartë komandimi de jure brenda HVO-së, dhe fillimisht u paraqit si një nga arkitektët kryesorë të dhunës kriminale. Dhoma e Gjyqit vendosi një dënim prej 45 vjetësh. Megjithatë, në apel, pjesa më e madhe e teorisë së prokurorisë u shemb. Dhoma e Apelit refuzoi interpretimin e gjerë të përgjegjësisë së komandës, rrëzoi gjetjet kryesore dhe uli dënimin në nëntë vjet.

Në atë kohë, Blaškić tashmë kishte vuajtur pothuajse të gjithë dënimin dhe u lirua pak më vonë.
Ulja nga 45 në nëntë vjet nuk ishte një korrigjim marginal. Ishte një refuzim i ndjekjes penale të tepruar.

Kjo histori ka rëndësi, sepse dënimi në të drejtën penale ndërkombëtare është thelbësisht relacional. Ai duhet të vlerësohet në raport me shkallën e krimeve, fushën kohore dhe territoriale, numrin dhe profilin e viktimave dhe, më e rëndësishmja, mënyrën e përgjegjësisë së të pandehurit. Këto kritere shpjegojnë pse u dhanë dënime me burgim të përjetshëm për figura, si Ratko Mladić dhe Radovan Karadžić, të dy të dënuar për gjenocid, të kryer gjatë viteve, në territore të mëdha, me mijëra viktima.

Në këtë kontekst, qëndrimi i SPO-së për dënimin në rastin Thaçi duket i papërputhshëm ligjërisht. Akuzat lidhen me një kornizë kohore shumë më të shkurtër, një shtrirje territoriale më të ngushtë dhe një numër të kufizuar viktimash, shumica e të cilave janë shqiptarë të Kosovës.

Ndryshe nga Blaškić, Thaçi nuk mbante një pozicion të qartë komandimi de jure. Prokuroria mbështetet kryesisht në teoritë e autoritetit de facto brenda UÇK-së, ku strukturat formale të komandimit ishin të fragmentuara dhe notarisht të vështira për t’u vërtetuar. Të kërkosh një dënim të krahasueshëm me ato të vendosura në rastet e gjenocidit, ose me ato që më vonë u rrëzuan në apel, ngre pyetje serioze për qëndrueshmërinë.

Mosha e thellon edhe më tej çështjen. Thaçi është rreth gjashtëdhjetë vjeç. Një dënim kaq i madh, nëse miratohet, do të barazohej në praktikë me burgim të përjetshëm. Ligji i dënimit ka njohur prej kohësh se ndëshkimi duhet të vlerësohet jo vetëm në vite abstrakte, por edhe në terma të vërtetë njerëzorë. Një dënim de facto me burgim të përjetshëm në një rast jo-gjenocidi me shtrirje të kufizuar bie ndesh me kufirin maksimal të dënimit të vendosur nga jurisprudenca ndërkombëtare.

Asgjë nga kjo nuk është një argument kundër përgjegjësisë. Është një argument kundër dënimit si spektakël. Kërkesat e tepruara për dënim shpesh funksionojnë jo si përfundime ligjore, por si lëvizje fuqie—mjet për të paraqitur të akuzuarin si të pamundur për t’u rehabilituar moralisht dhe për t’i transferuar gjyqtarëve barrën e moderimit të teprimeve. Historia tregon se strategjitë e tilla mund të kenë sukses përkohësisht, por dobësojnë vendimet dhe ftojnë rrëzimin e tyre në apel.

Mësimi nga rasti Blaškić nuk është se gjykatat ndërkombëtare gabojnë kur korrigjojnë tejkalimin e kompetencave. Është se drejtësia ndërkombëtare dëmtohet kur ambicia e prokurorisë zëvendëson provën. Nëse duhet të ruhet legjitimiteti i së drejtës penale ndërkombëtare, dënimi duhet të mbetet i ankoruar në proporcionalitet, qëndrueshmëri dhe prova, jo në eskalim simbolik.
Dr. Nevenka Tromp është profesorësh në Universitetin e Amsterdamit në Holandë. Ajo ishte hetuese në rastin e Sllobodan Milloshevicit.