Nga Federico Rampini, Corriere della Sera

Për herë të parë në gati dyzet vjet, Irani është vërtet në prag të një tranzicioni pushteti. Skenarë të mundshëm për epokën pas Khamenei dhe gjasat e demokracisë.

Që nga viti 1979, regjimi i Ajatollahëve është qeverisur nga terrori. Të parët që vuajtën, tragjikisht, ishin “bashkëudhëtarët” naivë socialistë dhe komunistë. Me mbështetjen e të majtës perëndimore, marksistët iranianë u regjistruan në revolucionin e Khomeinit sepse e panë ikjen e Shahut pro-amerikan si një fitore të madhe për kauzën e tyre. Ata ishin të parët që përfunduan në mullirin e mishit të teokracisë shiite: të dënuar me vdekje ose të torturuar në burgje ku Ajatollahët përvetësuan metodat e policisë sekrete të sundimtarit që sapo kishin rrëzuar. Pastaj erdhi radha e grave, të cilat u përballën me rregulla jetese shumë më retrograde dhe shtypëse sesa ato në fuqi para vitit 1979. Pastaj universitetet ndaluan shumë shkencë perëndimore, të sakrifikuara në altarin e indoktrinimit. Të rinjve iu ndalua muzika. Minoritetet etnike dhe seksuale, artistët dhe intelektualët, u persekutuan nga ana tjetër. E kështu me radhë, në një greminë drejt totalitarizmit.

Sa gjatë mund të mbijetojë një regjim, sloganet e të cilit janë “vdekje Izraelit” dhe “vdekje Amerikës”, por që nuk ka qenë kurrë në gjendje të propozojë një slogan po aq të fortë dhe pozitiv për të thënë “rroftë Irani dhe një e ardhme më e mirë për popullin e tij”? E huazoj këtë pyetje nga një ekspert i shkëlqyer i Iranit, Karim Sadjadpour, Bashkëpunëtor i Lartë në Carnegie Endowment for International Peace.

Fatkeqësisht, ai mund të mbijetojë për një kohë të gjatë: 47 vjet, dhe nuk e dimë nëse më në fund po vdes këto orë, apo nëse mizoria e shtypjes së tij do të mbizotërojë përsëri mbi lëvizjet e protestës. Megjithatë, ne dimë disa gjëra. Regjimi ishte në gjendje të duronte falë mbështetjes së të gjithë atyre që kërkuan të dobësonin Amerikën dhe Perëndimin: Rusia, Kina. Ai gëzoi besueshmëri për sa kohë që mbillte terror në të gjithë Lindjen e Mesme dhe më gjerë, duke përdorur milici vrasëse si Hamasi, Hezbollahu dhe Huthët. Për të paktën njëzet vjet, e zhyti Arabinë Saudite në një garë perverse për të qenë fuqia rajonale më fundamentaliste: petrodollarët e tyre financuan xhihadin dhe indoktrinimin edhe midis komuniteteve të emigrantëve myslimanë në Perëndim. Megjithatë, më pas, loja perverse e ajatollahëve filloi të haste pengesa serioze. Protestat e brendshme janë rritur që të paktën nga viti 2019, sepse aventurat ushtarake të jashtme e kanë varfëruar popullsinë dhe e kanë bërë korrupsionin e elitës klerike gjithnjë e më të padurueshëm. Arabia Saudite është nisur në një rrugë alternative: modernizim, sekularizim, përparim ekonomik dhe afrim me Izraelin. Mbështetja për Hamasin për masakrën e 7 tetorit 2023 rezultoi të ishte një llogaritje e gabuar kolosale. I kërcënuar në vetë ekzistencën e tij, Izraeli goditi goditje vdekjeprurëse kundër të gjithë aleatëve rajonalë të Iranit. Pastaj Trump ndërhyri, duke bombarduar vendet bërthamore. Udhëheqësi Suprem i Revolucionit Islamik, Khamenei, tregoi pafuqi. Aleatët e tij kinezë dhe rusë ishin të paaftë ta mbronin atë. Por të vëresh se besueshmëria e regjimit është në nivelin më të ulët historik – si në nivel ndërkombëtar ashtu edhe brenda vendit – nuk na tregon asgjë për të ardhmen e këtij kombi. Për të provuar të imagjinoj disa skenarë, i drejtohem Sadjadpour. Në një ese në Foreign Affairs, ky ekspert përpiqet të përshkruajë katër skenarë të mundshëm, katër hipoteza për epokën pas-Khameinit: një evolucion i ngjashëm me atë të Rusisë pas-Sovjetike, një rrugë kineze, një zgjidhje në stilin pakistanez ose modeli turk. Vetëm lista e vendeve e bën të qartë se Sadjadpour nuk i jep një probabilitet të lartë ardhjes së demokracisë.

Ja një përmbledhje e analizës së tij.

Për herë të parë në gati dyzet vjet, argumenton studiuesi, Irani është vërtet në prag të një tranzicioni pushteti, ndoshta edhe një tranzicioni regjimi. Mosha e avancuar e Ali Khameneit, blitzkriegu i qershorit që pa Izraelin të niste një sulm të rëndë ndaj infrastrukturës ushtarake dhe bërthamore iraniane dhe Shtetet e Bashkuara të ndërhynin drejtpërdrejt kundër centraleve bërthamore, kanë ekspozuar brishtësinë e një sistemi që për dekada e paraqiti veten si ideologjikisht të paepur dhe strategjikisht të pamposhtur.

Imazhi përfundimtar i Khameneit që del nga bunkeri për të shpallur një “fitore” me një zë të dridhur ka përfunduar duke theksuar, në vend që ta zhdukë, ndjenjën e pushtetit të rraskapitur. Sadjadpour fillon me një vëzhgim të qartë: Republika Islamike nuk është më një regjim në zgjerim, por një regjim në mbrojtje, pa vrull ideologjik, i rraskapitur ekonomikisht, i cenueshëm ushtarakisht dhe i delegjitimuar shoqërisht. Hendeku midis retorikës revolucionare dhe realitetit të përditshëm është bërë shumë i madh. Shoqëria iraniane – 92 milionë njerëz, të izoluar për dekada të tëra – jeton nën një kombinim mbytës sanksionesh, inflacion, ndërprerje të energjisë elektrike, mungesa e ujit, censura dixhitale, policia e moralit etj etj. Simbolet qendrore të revolucionit, siç është hixhabi i detyrueshëm, tani po sfidohen hapur. Regjimi nuk kontrollon më vërtet qiellin ose rrugët.

Rrënjët e thella të autoritarizmit: Paranoja dhe mosbesimi

Për të kuptuar pse tranzicioni i Iranit është kaq i pasigurt, Sadjadpour thekson një tipar strukturor të historisë politike të vendit: paranojën si stil qeverisjeje. Pushtimet, poshtërimet koloniale, grushtet e shtetit dhe ndërhyrjet e huaja kanë ngulitur një kulturë dyshimi që përshkon elitat dhe shoqërinë. Udhëheqësit iranianë – nga Shahu te Khomeini te Khamenei – kanë parë komplote kudo, duke shpërblyer besnikërinë mbi kompetencën dhe duke prodhuar një përzgjedhje negative të klasave sunduese.

Kjo klimë mosbesimi kronik ka penguar ndërtimin e institucioneve të forta dhe ka forcuar personalizmin. Rezultati është një sistem që luhatet midis euforisë së shkurtër dhe cikleve të gjata të zhgënjimit, i paaftë për vetë-reformim. Është në këtë boshllëk institucional që lindin skenarët e mundshëm “post-Khamei”. Irani si Rusia: Nga Teokracia te Nacionalizmi Autoritar

Skenari i parë është ai post-sovjetik. Ashtu si BRSS në vitet e tij të fundit, Republika Islamike duket e rraskapitur ideologjikisht, e mbështetur më shumë nga shtrëngimi sesa nga konsensusi, me një shoqëri që i ka kthyer shpinën shtetit. Irani, ashtu si Rusia, është një vend i pasur me burime natyrore, me një identitet të fortë historik dhe një revolucion që kërkoi të ribënte gjithçka në emër të një ideologjie gjithëpërfshirëse. Në këtë skenar, rënia e ideologjisë nuk çon në demokraci, por në një vakum pushteti të mbushur nga aparatet e sigurisë dhe oligarkitë ekonomike. Ashtu si në Rusi në vitet 1990, kaosi, pabarazia dhe plaçkitja e burimeve hapin rrugën për shfaqjen e një njeriu të fortë: një “Putin iranian”. Kjo figurë mund të vijë nga Garda Revolucionare ose shërbimet e sigurisë, duke braktisur islamizmin shiit si një ideologji themeluese dhe duke e zëvendësuar atë me një nacionalizëm iranian të bazuar në pakënaqësi: edhe një herë kundër Perëndimit, kundër Izraelit, kundër poshtërimeve të pësuara. Premtimi do të ishte stabiliteti dhe krenaria kombëtare; realiteti, një autoritarizëm pragmatik, i korruptuar dhe agresiv. Sadjadpour paralajmëron: fundi i teokracisë nuk garanton një rezultat liberal. Një Iran “post-ideologjik” mund të jetë edhe më cinik, më grabitqar dhe më destabilizues për rajonin, njësoj si Rusia e Putinit pas komunizmit.

Irani si Kina: pragmatizëm pa liri

Skenari i dytë është ai që shumë reformistë vendas kanë ëndërruar: “modeli kinez”. Pas vdekjes së Maos, Pekini sakrifikoi ortodoksinë ideologjike në favor të zhvillimit ekonomik, duke ruajtur një sistem autoritar. Nëse zbatohet në Iran, kjo do të thotë më pak teologji, më shumë teknokraci; më pak revolucion, më shumë interes kombëtar. Në këtë skenar, Irani do të normalizonte marrëdhëniet me Perëndimin, do të zvogëlonte armiqësinë ndaj Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit, do të lironte kontrollin shoqëror dhe do të kërkonte integrimin ekonomik global, por pa lejuar pluralizmin politik. Pasdarani do të mbetej i fuqishëm, por i transformuar në një lloj elite nacional-korporatiste, e ngjashme me Ushtrinë Çlirimtare Popullore Kineze. Sadjadpour, megjithatë, thekson dy pengesa të mëdha. E para është politike: në Kinë, hapja ndaj Uashingtonit u iniciua nga vetë Mao; Në Iran, Khamenei e ka parë gjithmonë kompromisin me Shtetet e Bashkuara si një kërcënim ekzistencial. Pa një udhëheqës të gatshëm për të thyer këtë tabu, modeli kinez mbetet i paqëndrueshëm. Pengesa e dytë është strukturore: Irani nuk është Kinë. Nuk ka një fuqi punëtore të madhe dhe as një ekonomi prodhuese të aftë për të thithur miliona njerëz. Është një ekonomi parazitare e bazuar në nxjerrjen e rentave të energjisë, më e ngjashme me Rusinë. Nëse regjimi do të braktiste ideologjinë pa përmirësuar konkretisht jetën e qytetarëve të tij, do të humbiste gjurmët e fundit të legjitimitetit.

Irani si Pakistani: Pushteti për Ushtrinë

Skenari i tretë, të cilin Sadjadpour e konsideron ndër më të besueshëmt, është ai i Pakistanit: Transformimi i Iranit në një shtet të dominuar nga ushtria, në të cilin Trupat e Gardës Revolucionare Islamike (IRGC) kalojnë nga pushteti informal në atë formal. Që nga lufta Iran-Irak, IRGC është bërë shumë më tepër sesa një forcë e armatosur: kontrollon sektorët kryesorë të ekonomisë, menaxhon trafikimin, median, infrastrukturën, programet bërthamore dhe rrjetet rajonale të milicisë. Ashtu si në Pakistan, mund të lindë një situatë ku nuk është ushtria që i shërben shtetit, por shteti që i shërben ushtrisë. Në këtë skenar, ushtria mund të lejojë që kaosi shoqëror të përkeqësohet, dhe më pas të paraqitet si “shpëtimtari i kombit”, duke justifikuar sundimin e saj në emër të unitetit kombëtar.

Megjithatë, për ta bërë këtë, ata do të duhej të braktisnin ideologjinë klerikale dhe të rivendosnin legjitimitetin mbi nacionalizmin iranian. Edhe këtu, rezultatet mbeten të paqarta. Një udhëheqës ushtarak mund të jetë një Putin i ri iranian, ose një al-Sisi iranian (i emëruar sipas gjeneral-diktatorit egjiptian): autoritar, por pragmatik dhe i gatshëm për të arritur një mirëkuptim me Perëndimin. Në të dyja rastet, çështja bërthamore do të ishte qendrore: armët bërthamore si garanci mbijetese, ose heqja dorë në këmbim të njohjes ndërkombëtare.

Irani si Turqia: populizmi zgjedhor dhe autoritarizmi mazhoritar

Skenari i katërt është ai turk. Ky nuk është një tranzicion ushtarak apo teknokratik, por shfaqja e një udhëheqësi populist të legjitimuar nga vota, i cili gradualisht çmonton kontrollet dhe balancat institucionale nga brenda. Që kjo të ndodhë në Iran, do të ishte e nevojshme një reformë radikale e institucioneve: heqja e Udhëheqësit Suprem dhe Këshillit të Kujdestarit, zvogëlimi i Pasdaran dhe forcimi i parlamentit dhe qeverisë së zgjedhur. Këto kushte janë jorealiste sot, por jo krejtësisht të paimagjinueshme në planin afatgjatë. Sadjadpour vëren se Irani ka një traditë të thellë populiste: nga Khomeini te Ahmadinejad, udhëheqës të aftë për të mobilizuar pakënaqësinë kundër elitave dhe fuqive të huaja duke premtuar rishpërndarje dhe drejtësi sociale. Një “Erdogan iranian” i ardhshëm mund të kombinojë nacionalizmin, fenë dhe votën popullore, duke prodhuar autoritarizëm me mbështetje masive. Ky skenar do të ishte i preferueshëm ndaj teokracisë ose sundimit ushtarak për shumë iranianë, por nuk do të garantonte demokraci të vërtetë liberale. Siç e demonstron Turqia, populizmi mund ta zbrazë demokracinë nga brenda.

Sadjadpour përfundon me një notë realizmi. Historia iraniane – siç mëson viti 1979 – pothuajse gjithmonë i vërteton parashikimet e gabuara. Por një gjë është e qartë: iranianët nuk po bëjnë thirrje për revolucione ideologjike ose kulte të reja personaliteti. Ata kërkojnë zendegi-e normale, një jetë normale: dinjitet ekonomik, liri personale, një shtet që nuk kontrollon çdo aspekt të ekzistencës. Irani ka të gjitha kredencialet për të qenë një vend i G20. Pyetja e vërtetë nuk është nëse do të vijë ndryshimi, por nëse, pas vjeshtës së errët dhe të përgjakshme të ajatollahëve, do të vijë më në fund një pranverë, apo thjesht një dimër tjetër.