Prof. dr. Demush Bajrami

Recension për librin “Një jetë, shumë histori (rrëfim për pishtaren e arsimit Regaibe Osmani)” të autores Adelina Beluli

Libri “Një jetë, shumë histori (rrëfim për pishtaren e arsimit Regaibe Osmani)”, i autores Adelina Beluli, bartë me vete dëshmi të fuqishme dhe të ngulitura thellë në forcën transformuese dhe guximin e qetë të grave që bënë historinë nga margjinat. I rrënjosur në kërkime të kujdesshme dhe përgjegjësi të thellë emocionale, ky libër i jep zë një mësueseje, jeta dhe puna e së cilës lanë gjurmë të pashlyeshme në emancipimin e grave dhe zhvillimin e arsimit shqip në Kumanovë dhe Likovë. Ajo që fillon si një rrëfim personal i mësueses Regaibe Osmani, gradualisht kthehet në një kronikë kolektive, duke zbuluar se si sakrifica dhe përkushtimi individual mund të ndikojnë në breza të tërë.

Në thelbin e tij, ky libër është një akt kujtese, por jo nostalgjie. Është një përpjekje e qëllimshme për të ruajtur një trashëgimi që i përket jo vetëm një familjeje, por një vazhdimësie historike që shpesh anashkalohet. Mësuesja Regaibe në qendër të librit portretizohet jo si një figurë e idealizuar, por si një grua e vërtetë e formuar nga vështirësitë, realitetet e pasluftës, kufizimet shoqërore dhe normat patriarkale të rrënjosura thellë. Përmes jetës së saj lexuesi fiton qasje në një periudhë të shënuar nga heshtja, përmbajtja dhe mundësitë e kufizuara, sidomos për gratë, por edhe e ndriçuar nga shpresa, qëndresa dhe një besim i patundur në fuqinë e dijes. Një nga pikat më të forta të librit qëndron në metodën e tij narrative. Duke u mbështetur në arkivat familjare, dokumentet autentike, dëshmitë dhe kujtimet e jetuara, autorja rindërton të kaluarën me kujdes dhe saktësi. Çdo pjesë e këtij libri bazohet në realitetin historik, duke mbetur emocionalisht rezonante. Atmosfera e kohëve të vështira rikrijohet me gjallëri: mungesa e burimeve, pesha e pritjeve shoqërore, qëndrueshmëria e qetë e nevojshme për ta ndjekur arsimin kur ai nuk ishte as i inkurajuar dhe as i arritshëm. Këta elementë nuk paraqiten vetëm si sfond; por janë forca thelbësore që formojnë karakterin dhe zgjedhjet e protagonistes.

Mësuesja Regaibae shfaqet si simbol i rezistencës së qetë. Në një epokë kur zëri i një gruaje rrallë dëgjohej publikisht, ajo foli përmes punës së saj, këmbënguljes së saj dhe angazhimit të saj të palëkundur ndaj mësimdhënies. Libri ilustron fuqishëm se si vetë arsimi u bë një akt sfide, si çdo fletore, çdo mësim, çdo klasë, përfaqësonte një fitore të vogël. por shumë kuptimplote mbi injorancën dhe paragjykimet e kohës. Pa gjeste dramatike, ajo ndihmoi në çmontimin e mentaliteteve të ngurta, duke e hapur rrugën për gratë dhe vajzat që, për fatin e keq të kohës, sikur ishin të kushtëzuara të mbetnin të padukshme.

Është e rëndësishme të theksohet se narrativa nuk i izolon arritjet e saj nga konteksti më i gjerë historik dhe shoqëror. Në vend të kësaj ajo e vendos jetën e mësueses Regaibe brenda historisë më të gjerë të historisë së shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut, veçanërisht në Kumanovë dhe Likovë. Përmes përvojave të saj lexuesi krijon idenë bartëse mbi evolucionin e arsimit, përpjekjet e një populli që përpiqet ta ruajë gjuhën dhe identitetin e tij sikundër edhe ndryshimet e ngadalta, por të pakthyeshme në qëndrimet ndaj rolit të gruas në shoqëri. Kështu, libri funksionon në nivele të shumëfishta: si një biografi, një dokument historik dhe një dëshmi kulturore.

Portretimi i mësueses Regaibe si një nga edukatoret e para femra në komunë bartë një peshë të veçantë simbolike. Ajo tregohet jo thjesht si një figurë profesionale, por si një pioniere kulturore, një pararendëse e një ‘revolucioni’ të heshtur. Në një kohë kur shumë vajza as nuk guxonin ta ëndërronin shkollimin, vetëm prania e saj sfidoi normat e rrënjosura. Përkushtimi i saj mbolli shpresë në një terren të pamëshirshëm, duke demonstruar se përparimi jo rrallë fillon me këmbëngulje dhe jo me përballje. Libri shpalos me kujdes ndikimin e mësueses Regaibe, që shtrihej përtej klasës, duke formuar mentalitete, duke ushqyer besimin dhe duke frymëzuar të tjerët të imagjinojnë një të ardhme ndryshe.

Libri karakterizohet nga ngrohtësia, respekti dhe admirimi i përmbajtur. Afërsia e autores me subjektin është e dukshme, megjithatë ajo kurrë nuk e mbingarkon rrëfimin. Përkundrazi, ajo shton thellësi dhe autenticitet, duke i lejuar lexuesit ta ndiejë peshën morale të ruajtjes së një trashëgimie të tillë. Jeta e përshkruar nuk është romantizuar; çastet e dhimbjes, padukshmërisë dhe lodhjes, njihen së bashku me momentet e përmbushjes dhe triumfit të qetë. Ky ekuilibër i jep besueshmëri historisë dhe i bën arritjet e mësueses edhe më kuptimplote.

Një tjetër aspekt i dukshëm i librit është trajtimi i heshtjes jo si mungesë, por si prani. Heshtja bëhet një temë e përsëritur. Heshtja që u është imponuar grave, heshtja e punës së pavlerësuar sa e siç duhet, heshtja e sakrificave të bëra pa pritur shpërblim. Megjithatë, vetë libri e thyen atë heshtje. Duke e transformuar kujtesën në rrëfim, ai e kthen atë që dikur ishte e padukshme në një monument të qëndrueshëm fjalësh. Në këtë kuptim, libri nuk ka të bëjë vetëm me të kaluarën, ai është një ndërhyrje në të tashmen, duke ua kujtuar lexuesve jetët e panumërta që kanë formësuar shoqërinë pa u regjistruar në historitë zyrtare.

Libri i flet, në mënyrë bindëse, një publiku të gjerë. Për mësuesit ai riafirmon mësimdhënien si një mision të bazuar në përgjegjësinë etike dhe dashurinë për njerëzit. Për lexuesit e rinj ai ofron një rrugë për t’i kuptuar rrënjët e lirive dhe mundësive bashkëkohore. Për gratë është një pasqyrë dhe një burim force, një kujtesë se rezistenca mund të marrë forma të ndryshme dhe se këmbëngulja mund të jetë thellësisht transformuese. Për historianët dhe studiuesit e kulturës, libri ofron një pasqyrë të vlefshme mbi realitetet e jetuara të arsimit shqiptar dhe emancipimit të gruas në Maqedoninë e Veriut.

Në fund të fundit, kjo vepër është një rrëfim për një sukses, sepse i tejkalon kufijtë e zhanrit. Nuk është vetëm një biografi, jo vetëm një rrëfim historik dhe jo vetëm një kujtim familjar. Është një dokument i gjallë i një epoke dhe një homazh për fuqinë e qëndrueshme të arsimit. Mësuesja Regaibe, e portretizuar brenda faqeve të tij, u përket të gjithë atyre që besojnë në dinjitetin e të mësuarit, përgjegjësinë sociale të shkollës dhe heroizmin e qetë të atyre që zgjedhin t’u shërbejnë të tjerëve pavarësisht prej vështirësive.

Ky libër i fton lexuesit të ndalen dhe të reflektojnë: se si ndërtohet përparimi mbi historitë e mbamendjes njerëzore dhe sa jetë janë ndryshuar nga individë që nuk kërkuar kurrë mirënjohje e publicitet për punën e bërë. Libri qëndron si një udhërrëfyes, një kujtim dhe një thirrje për guxim, duke i nxitur brezat e ardhshëm ta vlerësojnë dijen, këmbënguljen dhe humanizmin. Duke nderuar një mësuese, libri nderon të gjithë ato e ata fanarë që kanë ndriçuar shtigje në kohë të errëta, duke dëshmuar se edhe përkushtimi më i qetë mund ta ndryshojë rrjedhën e historisë.