Nga krijimtaria letrare dhe, më gjerë, nga krijimtaria artistike, më së shumti prodhohet poezi. Kemi mijëra poetë dhe miliona poezi, ndërkohë që kritika mbi këtë “prodhim letrar” te ne parapëlqen të duket cirkuzante. Shumë kritikë merren më shumë me personalitetin e poetit, me karakterin e tij, me mënyrën se si paraqitet në publik, dhe vetëm dy-tri fjalë i hedhin mbi poezinë vetë, pa i hyrë në thelb. Ata nuk pyeten nëse ajo poezi është krijuar, është bërë apo, thjesht, është shkruar, në kuptimin e vërtetë të fjalës.

Nëse i futesh punës serioze të kritikës, duhet të përgjigjesh pyetjes themelore: a kemi poezi si krijim artistik, apo kemi vetëm “shkruarës të poezisë”? A kemi poetë që krijojnë, apo kemi vetëm interpretues mediokër që përpunojnë fraza të gatshme, duke i paraqitur si të reja? Nga ky dallim rrjedh gjithçka: manifestimet poetike, kritika, çmimet, fama e shkrimtarëve. Dhe, si rrjedhojë, sa më shumë të deformohet kjo linjë dalluese, aq më shumë kemi “poetë” që marrin vlerësim jo për krijimin, por për pjesëmarrjen në ritualet e njohura të letërsisë.

Poezia krijohet! Poeti, që nga fillimi i vet, ka atributin hyjnor të krijuesit. Zoti nuk vizatoi njeriun, Ai e krijoi atë. Ai nuk prodhoi krijime teknike. Ai krijoi jetë, shpirt dhe univers. Poezia është krijim, jo proces teknik. Shkrimi është teknikë; bërja është teknikë. Poezia e vërtetë e tejkalon shkrimin, është fryt i shpirtit të krijuesit, jo rezultat i dorës së tij.

Fatkeqësisht, sot kemi “poetë” që gjithnjë e më shumë e bëjnë dhe e shkruajnë poezinë, pa e krijuar. Nuk kërkohet të jenë krijues; mjafton të shkruajnë. Ata thonë: “E shkrova një poezi për festival ose konkurs!” ose “E bëra një poezi të mirë!” Poezia e tyre është produkt teknik, ku çdo fjalë është e huazuar, çdo varg ka qenë tashmë në sirtarë të ndërgjegjes së dikujt tjetër. Kur truri i tyre “vlon”, vargjet rrjedhin, dhe ata pretendojnë se frymëzimi ka ardhur. Prandaj kemi “poetë” që e përfundojnë poezinë duke futur ne kllapa vitet kur e kanë filluar dhe kur e kanë përfunduar një poezi prej nja dhjetë-pesëmbëdhjetë vargje!

Krijuesi nuk pret frymëzim, ai e thërret frymëzimin. Ai e di se misioni i tij është të frymëzojë, të shprehë, të krijojë. Frymëzimi nuk është dhuratë e rastit; është rrjedhë e brendshme, një proces që buron nga laboratorët poetiko-estetikë të shpirtit. Në këtë laborator, poezia gjen formë, ritëm, melodinë e fjalës dhe intensitetin e emocioneve. Pa këtë laborator, shkrimi mbetet vetëm shkrim, një produkt teknik pa shpirt.

Ky laborator poetik nuk është një vend fizik, është vendi ku krijuesi përballet me dhimbjen, gëzimin, humbjen dhe përjetimet e brendshme. Ai është vendi ku poezia merr jetë. Vetëm aty, në laboratorin e shpirtit, krijohet diçka që jeton përtej kohës dhe hapësirës. Poezia lind nga përvoja e thellë, nga reflektimi i brendshëm, nga dialogu me vetveten dhe me botën. Çdo varg, çdo figurë, çdo metaforë është rezultat i këtij procesi të brendshëm.

Mediokri, në kontrast, e shkruan poezinë, sepse nuk ka këtë fuqinë krijuese. Ai merr fjalët e gatshme, i vendos në rreshta, dhe pretendon se është poet. Ai nuk ka laborator; ai ka vetëm tryezën, lapsin dhe dëshirën për të qenë pjesë e një rrethi ose manifestimi. Ai është “gjuetar floririt”, shikon krijuesin e vërtetë dhe tenton ta përvetësojë thesarin e tij, duke e bërë të duket i veti.

Krijuesi i vërtetë e kalon poezinë përmes këtij laboratorit të brendshëm, më pas e përpunon në procesin teknik të shkrimit. Por, shkrimi është vetëm mbështetje, jo thelbi. Vargjet që dalin nga kjo punë janë të ngarkuara me shpirtin e krijuesit, ato nuk janë thjesht fjalë, janë copëza të jetës dhe përvojës. Poezia e vërtetë shëron, e ngre shpirtin. Vetëm një krijues i vërtetë mund të përballojë ciklin e dhimbjes dhe të krijimit, ciklin që përsëritet pa fund.

Poeti i mirëfilltë nuk kërkon epitetet hyjnore, por meriton të quhet Mjeshtër i Madh i Fjalës së Bukur. Ky epitet nuk i përket as imituesve, as mediokërve, por vetëm atij që krijon, vetëm atij që e ka shpirtin si laborator poetik. Ai e bën poezinë të jetojë. Ai është i vetmi që di të shndërrojë fjalën në art, dhimbjen në pasqyrë të shpirtit dhe vargun në shpirt të lexuesit.

Këtu qëndron edhe sfida më e madhe e poezisë bashkëkohore: të dallosh krijuesin nga imituesi, të njohësh laboratorin e brendshëm nga tryeza e shkrimit, të kuptosh se poezia nuk shkruhet, ajo lind. Dhe për këtë, vetëm ai që është i zgjedhur për të krijuar mund të flasë me të vërtetë për artin e madh të poezisë.

/HEJZA/