Shkruan: Halit Krasniqi

Në kuadër të shënimit të 45-vjetorit të Demonstratave të vitit 1981 në Kosovë, është e domosdoshme që kjo ngjarje të trajtohet me një qasje analitike, të kundruar gjithanshëm dhe pa ngarkesa me interpretime subjektive apo përvetësime individualizuese të rolit historik.

Ngjarjet e pranverës së vitit 1981 paraqesin një proces dinamik dhe të shkallëzuar të transformimit të pakënaqësisë shoqërore në artikulim politik. Analiza kronologjike e tyre dëshmon qartë për një evolucion të brendshëm të kërkesave dhe të vetëdijes, pjesërisht kolektive.

Faza e parë, e datës 11 mars 1981, karakterizohet nga një erupcion revoltues i studentëve trima e guximtarë, pa një diskurs të artikuluar politik. Burimet dhe dëshmitë empirike të protagonistëve që kanë filluar protestën sugjerojnë se protesta fillestare kishte një bazë kryesisht sociale, të ndërlidhur me kushtet e jetesës së studentëve dhe standardin institucional në ambientet universitare. Kjo fazë mund të interpretohet si shprehje e pakënaqësisë studentore, pa një platformë të qartë politike. Ky vlerësim nuk e zhvesh asnjë protagonist nga roli i tij dhe as nuk cenon meritat që i atribuohen këtij momenti historik.

Megjithatë, më 26 mars vërehet një kthesë cilësore: kërkesat fillojnë të marrin formë politike dhe, në hapësirën publike, artikulohen parulla që reflektojnë aspirata kolektive për ripozicionim institucional, përfshirë kërkesën për statusin e Republikës së Kosovës.

Kjo fazë shënon kalimin nga reagimi social në mobilizim politik. Kulmi i këtij procesi arrihet më 1 dhe 2 prill 1981, kur demonstratat marrin përmasa masive dhe karakter të organizuar. Në këto zhvillime, artikulimi politik bëhet më i strukturuar, ndërsa pjesëmarrja e gjerë shoqërore dëshmon për një masivizim të kërkesave dhe një nivel të avancuar të ndërgjegjësimit kolektiv, i cili buron nga një proces i mëparshëm i edukimit atdhetar dhe nga një përkushtim më i gjatë i organizimeve klandestine, natyrisht jo nga një impuls momental.

Në aspektin interpretativ, është e rëndësishme të theksohet se këto zhvillime nuk mund të reduktohen në veprimin e individëve të veçantë. Pa u konfrontuar me teori shkencore për rolin e individit dhe të masave në zhvillime të tilla, megjithatë, atribuimi i roleve ekskluzive mbetet i vështirë, pasi bie ndesh me natyrën komplekse dhe kolektive të lëvizjeve shoqërore.

Demonstratat e vitit 1981 duhet të kuptohen si prodhim i ndërveprimit ndërmjet faktorëve strukturorë, kontekstit politik të kohës dhe veprimit kolektiv të aktorëve të ndryshëm. Në këtë kuptim, një qasje shkencore kërkon që të përmbahemi nga narrativat personalizuese dhe të fokusohemi në analizën e proceseve, strukturave dhe diskurseve që e mundësuan këtë mobilizim.

Përmbledhtazi, demonstratat e vitit 1981 përfaqësojnë një moment kyç në historinë bashkëkohore të Kosovës, jo vetëm si ngjarje protestuese, por si proces i formësimit të kërkesave politike dhe i konsolidimit të një vetëdijeje kolektive, e cila shumë shpejt do të ndikonte në zhvillimet e mëvonshme historike.

Si të tilla, nuk duhet të përsëriten përpjekjet për përvetësimin e tyre, as përmes atribuimeve individuale të protagonistëve pjesëmarrës, të cilët janë shumë meritorë për rolin e tyre aq sa është realisht; as nga grupe të formuara pas ngjarjeve, me emertime të admirueshme për kohën apo konstruksione të mëvonshme që synojnë të marrin autorësinë e organizimit të tyre—të cilat nuk kanë pasur vetëm këtë qëllim, por edhe synimin misionar për t’u katapultuar në lëvizjen e ndërgjegjes kombëtare dhe për ta orjentuar atë në projekte disfatiste.

Po ashtu, duhet refuzuar në çdo mënyrë cilado përpjekje për ta etiketuar Pranverën e vitit 1981 si produkt të kryeqendrave të shteteve antishqiptare. Nëse këto narrativa vazhdojnë të qarkullojnë, ato dëshmojnë se autorët e tyre kanë mbetur në batakun e paradigmave të një mendësie të pandërgjegjshme dhe tashmë të tejkaluar nga zhvillimet historike.

Gjithashtu, nuk është i saktë as ndikimi që i atribuohet shtetit shqiptar në këtë fazë të këtyre zhvillimeve. Demonstratat e 11 dhe 26 marsit e gjetën shtetin shqiptar të papërgatitur, ashtu si edhe organizatat klandestine në viset shqiptare nën RSFJ-në e atëhershme. Këto të fundit ndodheshin në fazën përfundimtare të konsolidimit të fizionomisë së tyre dhe në përpjekje për bashkim në një front të përbashkët me platformë të unifikuar politike.

Në zhvillimet e më vonshme pastaj, Tirana zyrtare do të luaj rolin e saj motivues përmes valëve të RTSH-së. Ndërsa organizimet atdhetare do të bëjnë ndikimin e tyre të drejtpërdtrejtë në drejtimin dhe masovizimin e demonstartave, siç është argumentuar me 1 dhe 2 prill.

Ndërkohë, Shqipëria, përmes kanaleve të brendshme, kishte siguruar informacion mbi platformat dhe shtypin ilegal të organizatave atdhetare në Kosovë. Duke gjykuar nga cilësia e përmbajtjes dhe objektivat e këtyre platformave, ajo shfaqte vlerësim të lartë për to dhe besim në suksesin e organizimeve të tyre në çdo veprim.

Burgosjet e protagonistëve të identifikuar si prijës dhe organizatorë të demonstratave të 11 dhe 26 marsit nxitën masivizimin e demonstratave të 1 dhe 2 prillit. Ky masivizim, i shoqëruar me brohoritjet “Kosova Republikë”, “Jemi shqiptarë, nuk jemi jugosllavë”, “Lirojeni simbolin e rezistencës Adem Demaçi” etj., nxiti masat represive, deri edhe në vrasjen e demonstruesve të dalluar. Këto masa dhe këto vrasje nxitën revolta në tërë Kosovën, duke çuar më pas në shpërthimin e demonstratave në të gjitha komunat.

Përmbledhtazi: Kryengritja e pranverës së vitit 1981 shënon shkëputjen përfundimtare nga një projekt armiqësor për shqiptarët dhe hap një epokë të re për popullin shqiptar, kudo që ndodhet, për konsolidimin e identitetit të vet shpirtëror, duke u bërë më pas edhe embrion i UÇK-së, për të kulmuar me krijimin e Republikës së Kosovës si shtet i pavarur dhe, në MV, arritjen e statusit të faktorit shtetformues. Këto procese kanë krijuar lehtësime në perspektivë për arritjen e synimeve tona historike.