Shkruan: Dardan Osmanaj

Ky shkrim nuk është kritikë ndaj ish-të burgosurve politikë. Nuk është gjykim. Nuk është mohim i sakrificës së tyre. Përkundrazi, është një përpjekje për të kuptuar një pjesë të dhimbjes që shumë prej tyre kanë bartur për dekada me radhë. Askush që nuk e ka përjetuar burgun politik, përndjekjen, frikën e vazhdueshme, marrjet në pyetje, kërcënimet dhe pasigurinë e asaj kohe nuk mund ta kuptojë plotësisht peshën që ato lënë mbi shpirtin e njeriut. Shumë burra dhe gra shqiptare kaluan vitet më të bukura të jetës së tyre pas grilave, sepse besonin në identitetin e tyre, në të drejtat e popullit të tyre dhe në një të ardhme që e ëndërronin më të drejtë. Ata paguan një çmim që shumica prej nesh nuk do të dëshironim ta përjetonim kurrë. Për këtë arsye, ata meritojnë respektin dhe mirënjohjen tonë. Por respekti për sakrificën nuk do të thotë se duhet të injorojmë një realitet tjetër: traumën që lë pas një përvojë e tillë.

Shumë prej tyre, pasi dolën nga burgjet, nuk gjetën një shoqëri të përgatitur për t’i ndihmuar. Nuk kishte programe të mirëfillta rehabilitimi psikologjik. Nuk kishte mbështetje të mjaftueshme profesionale. Nuk kishte një kulturë të zhvilluar të kujdesit për shëndetin mendor. Ata vazhduan jetën siç mundën. Ndërtuan familje, punuan dhe luftuan për të ardhmen. Por brenda tyre shpesh mbetën plagë që askush nuk i shihte. Ka plagë që nuk duken në fytyrë. Ka plagë që nuk shihen në trup. Janë plagë që jetojnë në kujtime, në frikëra, në kujdes të tepruar, në mosbesim dhe në një dhimbje që vazhdon edhe kur vitet kalojnë. Psikologjia na mëson se njeriu nuk del gjithmonë i njëjtë nga përvoja të tilla. Disa arrijnë të gjejnë paqe me të kaluarën. Disa shërohen pjesërisht. Të tjerë vazhdojnë të mbajnë brenda vetes një barrë që vështirë përshkruhet me fjalë.

Prandaj, kur ndonjëherë shohim reagime të forta, ndjeshmëri të lartë ose mosbesim ndaj temave të caktuara, nuk duhet të nxitojmë të gjykojmë. Ndoshta pas atij reagimi fshihet një histori që ne nuk e dimë. Ndoshta pas atij zemërimi fshihet një kujtim që nuk është shëruar kurrë. Ndoshta pas atij qëndrimi fshihet një periudhë e jetës kur njeriu mësoi të mbijetonte duke qenë vazhdimisht në gatishmëri ndaj rrezikut. Megjithatë, po aq e rëndësishme është të pranojmë se askush nuk duhet të mbetet i burgosur i së kaluarës gjatë gjithë jetës.

Sakrifica e ish-të burgosurve politikë ishte për një të ardhme më të mirë. Për një shoqëri më të lirë. Për një shoqëri ku njerëzit mund të flasin pa frikë. Për një shoqëri ku pyetjet nuk ndëshkohen dhe ku mendimi nuk trajtohet si kërcënim. Dikush duhet ta këpusë zinxhirin e dhimbjes. Sepse asnjë shoqëri nuk çlirohet duke e trashëguar plagën pa e shëruar atë. Zemërimi që nuk kuptohet kthehet në barrë për brezat që vijnë. Ndërsa e vërteta, edhe kur është e vështirë, është hapi i parë drejt çlirimit. Njeriu i mençur nuk zgjedh hakmarrjen, por mirëkuptimin. Nuk ushqen fyerjen, por kërkon dialogun. Nuk e fsheh plagën, por përballet me të, që ajo të mos përsëritet. Ashtu siç na mëson filozofia klasike, shpirti nuk shërohet duke ikur nga e vërteta, por duke e parë atë drejt dhe duke e kthyer në urtësi. Sa më shumë njerëz ta zgjedhin këtë rrugë, aq më e drejtë dhe më e qetë bëhet shoqëria ku jetojmë.

Prandaj, ndoshta mënyra më e bukur për ta nderuar sakrificën e tyre është të ndërtojmë pikërisht një shoqëri të tillë: një shoqëri ku mund të diskutojmë me respekt; ku mund të mos pajtohemi pa u urryer; ku mund të kërkojmë të vërtetën pa e parë njëri-tjetrin si armik; dhe ku mund të pranojmë se edhe njerëzit më të fortë, ndonjëherë, kanë nevojë për mbështetje. Sepse trauma nuk është shenjë dobësie. Ajo është pasojë e asaj që njeriu ka përjetuar. Dhe shërimi nuk e zvogëlon sakrificën e askujt. Përkundrazi, e nderon atë. Nuk ka asgjë të turpshme në kërkimin e ndihmës psikologjike. Nuk ka asgjë të turpshme në pranimin e dhimbjes. Nuk ka asgjë të turpshme në dëshirën për paqe të brendshme pas një jete plot sakrifica. Sepse heronjtë janë njerëz. Dhe njerëzit, pavarësisht forcës së tyre, mund të plagosen. Ta kuptosh këtë nuk është mungesë respekti. Është respekt në formën e tij më njerëzore. Megjithatë, ndodh që një njeri i cili ka qenë viktimë e presionit, poshtërimit ose frikës, më vonë të reagojë në mënyra që ngjasojnë me ato që vetë ka përjetuar. Psikologjia ofron disa shpjegime.

Mbrojtja e identitetit

Kur dikush ka sakrifikuar shumë për një ideal, ka vuajtur burg, përndjekje ose humbje, ai ideal bëhet pjesë e identitetit të tij. Nëse më vonë dëgjon një interpretim që duket se e sfidon atë identitet, mund ta përjetojë jo si debat normal, por si sulm personal. Edhe kur bashkëbiseduesi flet me respekt, emocionet mund të aktivizohen përpara logjikës.

Trauma mund ta bëjë njeriun më reaktiv

Njerëzit që kanë jetuar për një kohë të gjatë në frikë shpesh zhvillojnë atë që psikologët e quajnë hipervigjilencë. Kjo do të thotë se truri vazhdon të kërkojë rrezik edhe kur ai nuk ekziston më. Një pyetje e zakonshme mund të interpretohet si provokim, një mospajtim si sulm dhe një diskutim si kërcënim.

Dhimbja e pazgjidhur

Ndonjëherë njeriu nuk e ka përpunuar plotësisht vuajtjen që ka kaluar. Kur hapen tema të lidhura me atë periudhë, ai nuk reagon vetëm ndaj fjalëve që dëgjon sot, por edhe ndaj emocioneve të grumbulluara ndër vite.

Mekanizmi “ne kundër atyre”

Në periudha konfliktesh, grupet shpesh zhvillojnë një ndarje të fortë mes “nesh” dhe “atyre”. Kjo mund të ketë qenë e dobishme për mbijetesë gjatë kohëve të vështira, por më vonë mund ta bëjë më të vështirë pranimin e pyetjeve, kritikave ose këndvështrimeve të ndryshme.

Pse viktima ndonjëherë përsërit sjelljen që e ka lënduar?

Kjo është një dukuri e njohur në psikologji. Nuk ndodh gjithmonë, por mund të ndodhë kur njeriu mëson modele sjelljeje nga mjedisi ku ka jetuar. Për shembull, dikush që është mësuar se mospajtimi zgjidhet me fyerje ose presion mund ta përdorë të njëjtën mënyrë, pa e kuptuar plotësisht, sepse ai model është bërë normal për të. Kjo nuk e justifikon sjelljen, por ndihmon ta kuptojmë.

Trauma kolektive te shqiptarët e Kosovës

Shumë familje shqiptare në Kosovë kanë bartur kujtime të burgosjeve, përndjekjeve, diskriminimit dhe luftës. Kjo krijon atë që psikologjia e quan traumë kolektive – një plagë që nuk prek vetëm individin, por edhe komunitetin. Kur një shoqëri kalon trauma të mëdha, shpesh duhen vite, madje edhe breza, derisa njerëzit të mund të diskutojnë qetësisht për tema të caktuara pa u ndier të kërcënuar emocionalisht. Prandaj, nëse dikush kërkon të vërtetën me qetësi dhe respekt, por përballet me zemërim ose fyerje, kjo mund të mos vijë vetëm nga tema që po diskutohet. Mund të vijë edhe nga plagë të vjetra, frikëra, identitete të ndërtuara mbi sakrifica ose kujtime të dhimbshme që ende ndikojnë në mënyrën se si personi e sheh botën. Megjithatë, është e rëndësishme të thuhet se trauma nuk e bën të pamundur dialogun. Shumë njerëz që kanë kaluar përvoja tepër të rënda arrijnë të diskutojnë me qetësi, të dëgjojnë mendime të ndryshme dhe të kërkojnë të vërtetën pa i parë pyetjet si kërcënim. Kjo varet nga përvoja personale, karakteri, mbështetja sociale dhe mënyra se si secili e ka përpunuar të kaluarën. Shumë prej njerëzve tanë kanë kaluar periudha jashtëzakonisht të rënda. Kanë përjetuar burgosje, përndjekje, poshtërime, padrejtësi, frikë dhe trauma që pak njerëz mund t’i kuptojnë plotësisht. Për vite me radhë kanë jetuar nën presion, duke mbajtur mbi supe një barrë që shpesh nuk e zgjodhën vetë. Por ekziston një e vërtetë e vështirë, e cila duhet thënë me respekt: jo çdo plagë shërohet vetvetiu me kalimin e kohës.