Shkruan: Imer Rusinovci

Vonesat në konsolidimin dhe funksionalizimin e institucioneve të nivelit qendror nuk mund të trajtohen vetëm si çështje procedurale apo administrative. Në një ekonomi ku vendimmarrja publike ndikon drejtpërdrejt në planifikimin dhe investimet private, çdo vonesë institucionale prodhon pasoja konkrete: rrit pasiguri
në, shtyn investimet, dobëson besimin dhe, në fund, bart një kosto reale mbi qytetarët dhe ekonominë.
Kjo problematikë bëhet veçanërisht e ndjeshme në bujqësi. Prodhimi bujqësor nuk funksionon sipas ritmit të administratës. Ai udhëhiqet nga ciklet biologjike, kushtet klimatike dhe afatet sezonale, të cilat nuk mund të shtyhen me vendim administrativ. Për fermerin, koha nuk është thjesht një dimension organizativ; ajo është një input ekonomik po aq i rëndësishëm sa toka, uji, puna, kapitali dhe teknologjia.
Prandaj, një vendim institucional i marrë me vonesë nuk është domosdoshmërisht vetëm një problem i administrimit publik. Në bujqësi, ai mund të shndërrohet në humbje të drejtpërdrejtë ekonomike: një afat i humbur për aplikim, një investim i shtyrë, një input i blerë jashtë kohe, një sipërfaqe e pambjellë, një kulturë e pambrojtur apo edhe humbja e një sezoni të tërë prodhues.

Mbështetja publike duhet të arrijë kur ka efekt ekonomik

Vonesat në zbatimin e skemave të subvencioneve, granteve dhe masave të tjera mbështetëse e vështirësojnë planifikimin financiar të fermerëve. Prodhuesi duhet të marrë vendime paraprakisht: çfarë të mbjellë, sa të investojë, cilat inpute të sigurojë, çfarë pajisjesh të blejë dhe si ta menaxhojë likuiditetin gjatë sezonit.
Kur informacioni dhe mbështetja publike vonohen, fermeri detyrohet të marrë vendime në kushte pasigurie. Në këtë mënyrë, barra e rrezikut kalon nga sistemi institucional te prodhuesi individual.
Kjo është veçanërisht problematike për fermerët e vegjël dhe të mesëm, të cilët kanë kapacitete më të kufizuara financiare dhe më pak mundësi për të absorbuar goditjet ekonomike. Një vonesë që për administratën mund të duket si çështje javësh apo muajsh, për një fermer mund të jetë diferenca mes realizimit dhe dështimit të një investimi.
Prandaj, efektiviteti i një politike bujqësore nuk duhet të matet vetëm me shumën e mjeteve të ndara në buxhet. Duhet të vlerësohet edhe kur këto mjete bëhen të qasshme për fermerin dhe nëse mbështetja arrin në momentin kur ajo mund të prodhojë efektin e synuar ekonomik.

Dëmet nga fatkeqësitë natyrore kërkojnë shtet funksional dhe të shpejtë

Një tjetër dimension i kësaj problematike lidhet me dëmet e shkaktuara nga fatkeqësitë natyrore. Breshëri në Istog, Skenderaj, Viti, Lipjan e Ferizaj, si dhe vërshimet në Rahovec dhe në komuna të tjera, kanë dëmtuar prodhimin dhe kanë goditur drejtpërdrejt të ardhurat e fermerëve.
Në rrethana të tilla, shteti duhet të jetë veçanërisht i shpejtë, transparent dhe i parashikueshëm. Vlerësimi i dëmeve, verifikimi në terren dhe procedurat e kompensimit nuk duhet të shndërrohen në një proces që e zgjat pasigurinë e fermerit përtej një cikli të caktuar prodhues.
Fermeri që ka humbur prodhimin nuk mund ta rikthejë sezonin e humbur përmes një vendimi të ardhshëm. Toka, kultura dhe cikli biologjik kanë ritmin e tyre. Pikërisht për këtë arsye, politikat publike në bujqësi duhet të ndërtohen duke e kuptuar kohën si faktor të menaxhimit të rrezikut.
Nëse kompensimi vjen shumë vonë, ai mund të mos ketë më të njëjtin efekt ekonomik. Një mbështetje që arrin pas përfundimit të sezonit mund të jetë formalisht kompensim, por jo domosdoshmërisht mbështetje efektive për rimëkëmbjen e prodhimit.

Fermeri nuk kërkon favor, por një sistem të parashikueshëm

Fermerët nuk kanë nevojë për favore dhe as për trajtim të privilegjuar. Ata kanë nevojë për institucione funksionale, kritere të qarta, procedura transparente, vlerësim objektiv të dëmeve dhe politika mbështetëse të cilat zbatohen në kohën e duhur.
Parashikueshmëria institucionale është një formë e rëndësishme e sigurisë ekonomike. Kur fermeri e di se cilat janë rregullat, kur hapen skemat, cilat janë kriteret, kur merren vendimet dhe kur pritet realizimi i mbështetjes, ai mund të planifikojë më mirë prodhimin dhe investimet.
Në të kundërtën, pasiguria institucionale rrit koston e vendimmarrjes. Fermeri mund të shtyjë investimin, të marrë kredi më të shtrenjtë, të reduktojë sipërfaqen e mbjellë ose të heqë dorë nga një projekt që në kushte më të sigurta do ta realizonte.
Kjo do të thotë se funksionaliteti institucional nuk është vetëm çështje e administratës publike. Ai është pjesë e infrastrukturës ekonomike të vendit.

Nga procedura administrative te kostoja ekonomike

Debati për funksionalizimin e institucioneve duhet, për këtë arsye, të largohet nga një qasje thjesht procedurale. Pyetja nuk duhet të jetë vetëm nëse institucioni është krijuar, por nëse ai është në gjendje të marrë vendime, t’i zbatojë ato dhe t’u përgjigjet në kohë nevojave të ekonomisë dhe qytetarëve.
Një institucion mund të ekzistojë formalisht, por nëse vendimet e tij vonohen, politikat mbështetëse nuk zbatohen në kohë dhe procedurat administrative zgjasin përtej cikleve ekonomike, atëherë kostoja e mosfunksionimit bëhet reale.
Në bujqësi, kjo kosto është veçanërisht e dukshme. Ajo mund të përkthehet në një sezon të humbur, një investim të parealizuar, prodhim më të ulët, borxhe më të mëdha dhe dobësim të kapacitetit prodhues vendor.
Në planin më të gjerë, kur prodhuesi vendor dobësohet, dobësohet edhe ekonomia vendore. Humbja e një ferme nuk është vetëm humbje private; në varësi të përmasës dhe sektorit, ajo mund të ndikojë në punësim, furnizim, përpunim, tregti dhe sigurinë ushqimore.

Përgjegjësia institucionale matet me rezultate dhe me kohë

Prandaj, përgjegjësia e institucioneve nuk përfundon me krijimin formal të tyre. Ajo fillon pikërisht me aftësinë për të funksionuar, për të vendosur dhe për t’i zbatuar vendimet në kohën kur ato kanë vlerë reale.
Personalitetet politike dhe institucionale që kanë përgjegjësi për konsolidimin dhe funksionalizimin e institucioneve duhet ta shohin këtë çështje jo vetëm si një detyrim politik, por si një përgjegjësi ekonomike.
Çdo ditë vonesë në një proces që lidhet me prodhimin bujqësor mund të ketë një kosto që nuk regjistrohet menjëherë në statistikat administrative, por që përjetohet drejtpërdrejt në fermë.
Prandaj, një shtet funksional nuk është vetëm ai që ka institucione, ligje dhe procedura. Është ai që i shndërron këto institucione në vendimmarrje të parashikueshme, transparente dhe në kohë.
Kosova ka nevojë për institucione që nuk funksionojnë vetëm formalisht, por që funksionojnë atëherë kur qytetari dhe ekonomia kanë nevojë për to. Në veçanti, bujqësia kërkon një administratë që e kupton se koha nuk është element dytësor i politikës publike, por pjesë e vetë politikës ekonomike.
Në fund të fundit, vonesa institucionale nuk është një vakum pa pasoja. Ajo është një kosto ekonomike që dikush duhet ta paguajë. Dhe kur bëhet fjalë për bujqësinë, shumë shpesh atë kosto e paguan fermeri.
Prandaj, institucionet duhet të jenë jo vetëm funksionale, por edhe në kohë. Sepse për fermerin, koha e humbur nuk kthehet, dhe një vendim i vonuar mund të jetë, në praktikë, një mundësi e humbur.