Vështrim për librin “Një amerikane në Kosovë 1981–1997” të autores Janet Reineck

Shkruan: Demir Reshiti

Libri Një amerikane në Kosovë 1981–1997 i antropologes dhe humanistes amerikane Janet Reineck përfaqëson një dëshmi të rrallë, të thellë dhe jashtëzakonisht njerëzore për Kosovën e fund-shekullit XX, në një periudhë kur jeta tradicionale shqiptare ishte ende e gjallë, por njëkohësisht në prag të shkatërrimit nga represioni politik dhe lufta. Vepra ndërthur në mënyrë organike rrëfimin autobiografik, vëzhgimin etnografik dhe kujtesën historike, duke krijuar një tekst që lexohet njëkohësisht si ditar personal, studim kulturor dhe akt i thellë empatie njerëzore.

Forca kryesore e librit qëndron në perspektivën e autores. Reineck nuk shfaqet si vëzhguese e distancuar akademike, por si pjesëmarrëse aktive në jetën e përditshme të shqiptarëve të Kosovës. Ajo jeton me familjet vendase, ndan punët, ritualet, gëzimet dhe frikërat e tyre, duke e kuptuar kulturën “përmes të gjitha shqisave”. Kjo afërsi e sinqertë e çliron tekstin nga klishetë orientaliste dhe i jep rrëfimit autenticitet dhe ndershmëri.

Struktura e librit, e ndarë në tri pjesë kronologjike, pasqyron njëkohësisht zhvillimin personal të autores – nga studente dhe valltare e folklorit, në studiuese të pjekur e më pas punonjëse humanitare dhe nënë – dhe transformimin dramatik të vetë Kosovës. Pa retorikë politike të drejtpërdrejtë, Reineck arrin të tregojë se si represioni, frika dhe padrejtësia depërtojnë gradualisht në jetën e përditshme, duke e shndërruar shoqërinë në një normalitet të brishtë dhe të përkohshëm.

Gjuha e librit është e ngrohtë, përshkruese dhe vizuale. Detajet e vogla të jetës së përditshme ndërtojnë një mozaik kulturor që sot ka edhe vlerë dokumentare. Në këtë kuptim, libri funksionon si një arkiv emocional i një bote që, siç e pranon edhe vetë autorja, në pjesën më të madhe tashmë nuk ekziston më.

Opoja – zemra etnografike dhe emocionale e librit

Brenda këtij rrëfimi të gjerë, kapitujt kushtuar Opojës përbëjnë boshtin më të thellë etnografik dhe emocional të librit. Pikërisht në këtë krahinë malore të Kosovës jugperëndimore, Janet Reineck realizon hulumtimin e saj më të rëndësishëm dhe përjeton shndërrimin më të madh personal. Opoja nuk paraqitet si një hapësirë periferike, por si një univers kulturor i plotë, me kode të forta morale, ritme arkaike dhe një ndjenjë të thellë përkatësie kolektive.

Në Opojë, tradita nuk shfaqet si relike muzeale, por si praktikë e përditshme. Këngët karakteristike, vallet epike të burrave, ritmet e ashpra dhe muzika e papërpunuar funksionojnë si gjuhë simbolike përmes së cilës komuniteti artikulon historinë, nderin dhe qëndrueshmërinë e tij. Reineck nuk i vëzhgon këto forma nga distanca, por i përjeton përmes trupit dhe pjesëmarrjes së drejtpërdrejtë, duke kaluar nga roli i vëzhgueses akademike në atë të pjesëmarrëses së përfshirë.

Përmes figurave vendase, si Xhemali Berisha, autorja fiton qasje në strukturat e brendshme të jetës shoqërore opojane: hierarkitë gjinore, kodet e nderit, rolin e burrërisë dhe pozitën e gruas. Ky rend shoqëror përshkruhet pa idealizim, me ndershmëri analitike, duke pranuar njëkohësisht bukurinë, solidaritetin dhe kufizimet e tij. Opoja shfaqet si një shoqëri e rregulluar nga norma të forta zakonore, por edhe nga një ndjenjë e thellë përgjegjësie kolektive.

Një dimension i rëndësishëm i këtyre kapitujve është raporti midis izolimit gjeografik dhe ruajtjes së autenticitetit kulturor. Falë largësisë nga qendrat urbane dhe pushteti shtetëror, Opoja ka ruajtur forma të lashta të organizimit shoqëror dhe shprehjes kulturore. Megjithatë, autorja nuk e romantizon këtë izolim, duke e paraqitur atë edhe si burim varfërie, kufizimi dhe pasigurie në një kontekst politik gjithnjë e më represiv.

Lidhja shpirtërore e Janet Reineck me Opojën

Ajo që i jep pjesës për Opojën një dimension të veçantë përmbyllës është fakti se lidhja e Janet Reineck me këtë trevë nuk mbetet e kufizuar në kohën e studimit. Për Janet Reineck, Opoja nuk ishte vetëm një subjekt studimi antropologjik, por një vend ku ajo gjeti një formë ‘pastërtie’ shpirtërore dhe njerëzore. Përmes syve të saj, Opoja e viteve ’80 na shfaqet si një vend ku varfëria materiale nuk e mposht dot pasurinë e kodeve morale dhe njerëzore. Edhe sot, ajo ruan një lidhje të fortë emocionale me Opojën dhe me njerëzit e saj, duke e konsideruar këtë krahinë jo vetëm si terren hulumtimi, por si vend përkatësie shpirtërore. Kjo lidhje është ndërtuar jo vetëm përmes fjalës dhe kujtesës, por edhe përmes përjetimit të drejtpërdrejtë kulturor.

Një shprehje e qartë e kësaj përkatësie është raporti i saj i veçantë me vallen e burrave të Opojës. Janet Reineck nuk e mësoi këtë valle thjesht si formë folklorike, por e jetoi atë si gjuhë identitare të komunitetit. Vallëzimi i saj i shkëlqyer i valleve të burrave – në një shoqëri ku kjo valle simbolizon nderin, forcën dhe dinjitetin kolektiv – u shndërrua në një shenjë të heshtur, por të fuqishme pranimi. Përmes valles, autorja kapërceu kufijtë simbolikë mes “të huajës” dhe “të vetës”.

Kjo marrëdhënie e ndërsjellë është njohur edhe nga vetë komuniteti lokal, përkatësisht komuna e Sharrit e cila e ka shpallur Janet Reineck Qytetare Nderi. Ky akt simbolik nuk përfaqëson vetëm mirënjohje formale, por dëshmon se autorja u pranua si pjesë e botës shpirtërore dhe kulturore të kësaj treve. Çdo herë që Janet kthehet në fshatrat e Opojës, ajo pritet me dyer hapura si një familjare. Titulli ‘Qytetare Nderi’ është vula e një dashurie të ndërsjellë: Opoja e adoptoi Janetin si bijën e vet, ndërsa Janet e mbajti Opojën si busullën morale të jetës së saj.

Në këtë kuptim, Opoja në librin e Reineck-ut nuk është vetëm një kapitull i së shkuarës, por një prani e gjallë që vazhdon të ndikojë në jetën dhe identitetin e autores. Lidhja e saj me Opojën, e ndërtuar përmes jetesës së përbashkët, kujtesës dhe valles, i jep librit një dimension etik të rrallë: një dëshmi se njohja e vërtetë kulturore nuk përfundon me shkrimin e librit, por vazhdon si marrëdhënie njerëzore e qëndrueshme.