MASAKRA E POKLEKUT, PRISHJE E RENDIT NJERËZOR
16 qershor 2026
| 15:50
ISMAIL SYLA
Ese rreth librit të Afrim Hysenajt “Shtëpia me gjak në mure”, Armagedoni, Prishtinë, 2024
1. Pozicioni i vështirë i të mbeturve gjallë
Në historinë moderne të Kosovës, masakrat e viteve 1998–1999 kanë krijuar një kategori njerëzore të veçantë: të mbeturit gjallë. Kjo kategori nuk përkufizohet thjesht nga fakti biologjik i mbijetesës, por nga një pozicion i thellë etik, psikologjik dhe filozofik, i cili i vendos individët përballë një dileme të pazgjidhshme: si të jetosh pas shkatërrimit të botës sate?
Në këtë kuptim, mbijetesa nuk është triumf. Ajo është barrë. Të mbeturit gjallë mbajnë jo vetëm dhimbjen e humbjes së të afërmve, por edhe peshën e një ndërgjegjeje kolektive të plagosur, e cila pyet vazhdimisht: pse unë, pse jo ata? Kjo dilemë e brendshme shndërrohet në formë brejtjeje morale, e cila nuk lidhet me faj personal, por me pafuqinë kolektive për të ndalur shkatërrimin.
Libri “Shtëpia me gjak në mure” i Afrim Hysenajt e vendos këtë pozicion në qendër të rrëfimit. Ai nuk glorifikon mbijetesën dhe nuk e romantizon dhimbjen. Përkundrazi, ai e paraqet mbijetesën si gjendje të përhershme të ndërprerjes së jetës normale, ku të mbeturit gjallë jetojnë mes kujtesës dhe mungesës së drejtësisë.
2. Masakra e Poklekut – përkufizim praktik
Masakra e Poklekut, e ndodhur më 17 prill 1999, përbën një nga krimet më të rënda ndaj popullsisë civile gjatë luftës në Kosovë. Sipas të dhënave të dokumentuara në librin e Afrim Hysenajt, forcat policore dhe ushtarake serbe vranë 53 civilë shqiptarë, ndërsa vetëm 6 persona mbijetuan. 23 nga viktimat ishin fëmijë.
Ky fakt e vendos masakrën e Poklekut jo vetëm në kategorinë e krimeve të luftës, por në sferën e shkeljeve ekstreme të rendit njerëzor. Vrasja masive e fëmijëve, grave dhe pleqve brenda një hapësire civile e zhvesh dhunën nga çdo justifikim ushtarak dhe e shndërron atë në akt të pastër shfarosjeje.
Masakra nuk ishte episod i izoluar, por pjesë e një modeli sistematik dhune, i ushtruar nga aparati shtetëror serb ndaj popullsisë shqiptare. Megjithatë, Pokleku mbetet rast paradigmatik për shkak të përqendrimit ekstrem të dhunës në një hapësirë të vetme familjare dhe komunitare.
3. “Dhoma e gjakut” dhe prishja e rendit njerëzor
Një nga kontributet më të rëndësishme konceptuale të librit është emërtimi dhe analizimi i sallonit të familjes Muçolli si “dhomë gjaku”. Ky emërtim nuk është figurë retorike, por përkufizim etik i funksionit që ajo hapësirë mori gjatë masakrës.
Së pari, u shkel parimi themelor i dallimit mes hapësirës civile dhe zonës së konfliktit. Shtëpia, si njësi bazë e jetës shoqërore dhe morale, u shndërrua në vend ekzekutimi. Kur dhuna hyn në shtëpi, ajo nuk është më luftë; ajo bëhet çnjerëzim i hapësirës.
Së dyti, në këtë sallon u shkatërrua rendi natyror i marrëdhënieve njerëzore. Nënat që u përpoqën të mbrojnë fëmijët me trupin e tyre përfaqësojnë normën universale të mbrojtjes së të pambrojturit. Vrasja e fëmijëve në këto rrethana përbën kulmin e shkeljes etike, sepse godet drejtpërdrejt vazhdimësinë e shoqërisë, zhdukjen e së ardhmes
Së treti, fakti që pas vrasjes trupat u dogjën me karburant e zhvendos sallonin nga vend ekzekutimi në hapësirë zhdukjeje. Në këtë kuptim, salloni funksionoi si krematorium i improvizuar, jo në kuptim teknik, por në kuptim funksional dhe moral: vend ku u synua fshirja e trupit, identitetit dhe provës.
Kështu, “dhoma e gjakut” përfaqëson prishjen e trefishtë të rendit njerëzor: hapësirës, marrëdhënieve dhe kujtesës.
4. Elhame Muçolli – dëshmitarja e mbijetuar
Në qendër morale dhe narrative të librit qëndron Elhame Muçolli, dëshmitarja kryesore e dhomës së gjakut. Ajo është një nga gjashtë të mbijetuarit dhe mbart mbi vete një rol të dyfishtë: të mbijetuar dhe dëshmitare.
Elhamja nuk paraqitet si figurë heroike e ndërtuar. Ajo del si prani e qetë, e saktë dhe e pamëshirshme ndaj gënjeshtrës. Ajo e përkufizon jetën e saj me një vijë të prerë: para dhe pas 17 prillit. Kjo ndarje nuk është kujtim, por gjendje ekzistenciale. Pas masakrës, jeta nuk vazhdon si rrjedhë kuptimi, por si detyrim për të qenë gjallë dhe për të mbajtur të tjerët në kujtesë.
Rrëfimi i saj ka vlerë të jashtëzakonshme sepse nuk kërkon mëshirë dhe nuk përdor retorikë. Ai identifikon. Dhe identifikimi, në mungesë të drejtësisë, është akt i rëndë moral.
5. Të mbeturit gjallë dhe përjetimet e të afërmëve
Libri nuk ndalet vetëm te momenti i masakrës, por ndjek edhe pasojat afatgjata të dhunës mbi familjarët dhe komunitetin. Një nga momentet më domethënëse është përshkrimi i reagimit të Teuta Elshanit, e cila, kur merr mandatën mortore, ndien se “diçka lëvizi në pjesën e pasme të kokës – jo në zemër”.
Kjo fjali është jashtëzakonisht e rëndësishme. Ajo tregon se trauma nuk është gjithmonë emocionale në kuptimin klasik; ajo është neurologjike, trupore, e zhvendosur. Dhimbja nuk kalon domosdoshmërisht nga zemra; ajo regjistrohet në trup si dridhje e padukshme, si çrregullim i përhershëm i perceptimit.
Këta personazhe të mbetur gjallë nuk janë figura dytësore. Ata janë dëshmi se masakra nuk mbaron në ditën e krimit, por vazhdon në jetën e përditshme të atyre që mbajnë mungesën.
Përfundim: Vlera e librit – qortim, akuzë dhe kujtesë
Libri “Shtëpia me gjak në mure” i autorit Afrim Hysenaj ka vlerë të shumëfishtë. Ai është: dokument historik, arkiv dëshmish, akuzë morale ndaj mungesës së drejtësisë, dhe qortim i heshtur për institucionet, vendore dhe ndërkombëtare, që nuk e përmbyllën krimin me përgjegjësi.
Libri funksionon si varr kolektiv simbolik, sepse trupat u zhdukën dhe drejtësia mungoi. Ai nuk ofron qetësi, sepse qetësia pa drejtësi do të ishte formë e re e dhunës. Ajo që ofron është mosharresë.
Në një shoqëri të drejtë, ky libër do të ishte i panevojshëm. Në realitetin tonë, ai është i domosdoshëm. Sepse aty ku drejtësia hesht, libri flet. Dhe flet për të mos lejuar që rendi njerëzor të prishet për herë të dytë: këtë herë nga harresa.
