Shkruan: Bedri Halimi

Shqiptarët, kudo që jetojnë në Ballkan, ndodhen sot përballë një paradoksi të madh. Asnjëherë më parë nuk kanë pasur më shumë institucione shtetërore, më shumë përfaqësim politik dhe më shumë mbështetje ndërkombëtare, por rrallëherë kanë shfaqur një nivel kaq të lartë mosbesimi ndaj politikës së tyre. Ky është paradoksi i kohës sonë.
Në Shqipëri shihen protesta qytetare, të cilat në shumë raste nuk identifikohen me një lider të vetëm politik, por shprehin pakënaqësi ndaj klasës politike në tërësi. Kjo tregon një fenomen të njohur në sociologjinë politike: kur qytetarët humbin besimin te opozita po aq sa te pushteti, lindin forma të reja proteste që synojnë sistemin më shumë sesa një individ të vetëm.
Nga ana tjetër, një pjesë e opinionit publik ngre pyetjen nëse protestat e organizuara në prag të sezonit turistik ndikojnë negativisht në imazhin ekonomik të vendit. Kjo është një dilemë e njohur në demokraci: nga njëra anë ekziston e drejta legjitime për të protestuar, ndërsa nga ana tjetër shtrohet çështja e kohës dhe e ndikimit që protestat mund të kenë mbi sektorë të rëndësishëm ekonomikë, si turizmi.
Një debat tjetër lidhet me jetëgjatësinë në pushtet. Katër mandate për një kryeministër janë një periudhë e gjatë në çdo demokraci. Edhe nëse zgjedhjet konsiderohen të rregullta dhe qytetarët votojnë përsëri të njëjtën forcë politike, lind pyetja nëse një pushtet shumë i gjatë rrezikon të prodhojë lodhje institucionale, përqendrim të tepërt të pushtetit dhe dobësim të kontrollit demokratik. Në të njëjtën kohë, fakti që një parti fiton përsëri zgjedhjet tregon se një pjesë e konsiderueshme e elektoratit vazhdon ta konsiderojë atë alternativën më të pranueshme. Këto dy vlerësime nuk e përjashtojnë njëra-tjetrën.
Në Maqedoninë e Veriut, debatet për emërtimet e rrugëve, simbolet dhe kujtesën historike nuk janë thjesht çështje administrative. Ato prekin identitetin kolektiv. Kur ndryshohen emra që një komunitet i konsideron pjesë të historisë së vet, reagimet janë të pritshme. Megjithatë, këto çështje zhvillohen brenda një sistemi institucional dhe vendimet e gjykatave mund të kenë baza juridike që nuk përkojnë domosdoshmërisht me pritjet politike ose emocionale të qytetarëve.
Nga ana tjetër, kur një parti shqiptare është pjesë e koalicionit qeverisës dhe zgjedh një reagim të kujdesshëm ose të kufizuar, kritikët e interpretojnë këtë si heshtje, ndërsa vetë ajo mund ta paraqesë si përpjekje për të ruajtur stabilitetin e koalicionit. Ky është një debat politik, me rrezik per tu bere një fakt i provuar në një drejtim të vetëm.
Në Kosovë, debatet për energjinë dhe orientimin strategjik janë po aq të ndjeshme. Çështje si importi i energjisë elektrike apo diskutimet mbi projektet energjetike me partnerë ndërkombëtarë janë pjesë e politikave ekonomike dhe të sigurisë energjetike. Mbështetësit e qeverisë argumentojnë se vendimet merren në bazë të vlerësimeve ekonomike, mjedisore ose strategjike. Kritikët, përkundrazi, mendojnë se disa vendime kanë rritur varësinë energjetike ose kanë humbur mundësi bashkëpunimi me partnerë të rëndësishëm. Këto janë çështje që vazhdojnë të debatohen në hapësirën publike.
Nga një këndvështrim sociologjik, të gjitha këto zhvillime kanë një element të përbashkët: prodhojnë polarizim. Shoqëritë e polarizuara reagojnë më shumë ndaj emocioneve sesa ndaj argumenteve, më shumë ndaj identiteteve sesa ndaj programeve. Në një klimë të tillë, çdo vendim interpretohet si fitore ose humbje politike, jo si zgjidhje e një problemi konkret.
A po krijohen me qëllim këto tensione? Kjo është një pyetje që dëgjohet shpesh në debatet publike. Në mungesë të provave të qarta, nuk mund të jepet një përgjigje përfundimtare. Historia e Ballkanit tregon se krizat mund të lindin nga kombinimi i interesave politike, rivaliteteve partiake, problemeve ekonomike, çështjeve identitare dhe ndikimeve të aktorëve të jashtëm. Prandaj, është më e arsyeshme të analizohen faktet konkrete të secilit rast sesa të arrihet automatikisht në përfundimin se çdo zhvillim është pjesë e një skenari të vetëm.
Mësimi më i madh që shqiptarët duhet të nxjerrin nga historia e tyre është se përçarja e brendshme ka qenë shpesh aleati më i madh i kundërshtarëve të tyre. Kur energjia e një shoqërie shpenzohet kryesisht në konflikte të brendshme, aftësia për t’u përballur me sfidat strategjike zvogëlohet.
Një demokraci e shëndetshme nuk kërkon mungesë kritikash. Përkundrazi, ajo kërkon kritika të mbështetura në fakte, institucione funksionale dhe një kulturë politike ku interesi publik vendoset mbi interesin partiak. Vetëm në këtë mënyrë debatet e sotme mund të shndërrohen në zgjidhje për të nesërmen, dhe jo në burime të përhershme përçarjeje.