Më 21 qershor 1991, në Bronx të New York-ut, doli numri i parë i gazetës “Illyria” (Albanian-American Newspaper). Në atë kohë, ndoshta askush nuk mund ta parashikonte se kjo gazetë, e lindur nga përkushtimi dhe idealizmi i një grupi të vogël gazetarësh dhe intelektualësh, do të shndërrohej në një institucion të rëndësishëm të komunitetit shqiptaro-amerikan dhe në një kapitull të veçantë të historisë moderne të kombit shqiptar.
Sot, pas 35 vjetësh, mund të thuhet me bindje të plotë se “Illyria” nuk ka qenë vetëm një gazetë.
Ajo ka qenë një mision.
Ka qenë një tribunë e së vërtetës.
Ka qenë një institucion i ndërgjegjes kombëtare.
Ka qenë një ambasadë e heshtur e Kosovës në Amerikë.
Dhe, mbi të gjitha, ka qenë një zë i fuqishëm i miqësisë së përhershme shqiptaro-amerikane.
Në kohën kur Kosova ishte në errësirën e regjimit të Millosheviqit
Kur lindi “Illyria”, Kosova po përjetonte një nga periudhat më të rënda të historisë së saj.
Shfuqizimi i autonomisë kushtetuese, mbyllja e institucioneve, përjashtimi i shqiptarëve nga administrata, largimi masiv nga vendet e punës, shtypja e arsimit dhe e kulturës shqiptare dhe terrori i përditshëm policor kishin krijuar një realitet të ngjashëm me sistemin e aparteidit.
Në ato vite, propaganda e Beogradit përpiqej ta paraqiste të vërtetën sipas interesave të saj.
Por, përballë kësaj propagande, “Illyria” u bë një dritare e hapur drejt së vërtetës.
Në faqet e saj dokumentoheshin vrasjet, burgosjet, diskriminimi institucional dhe shkeljet e rënda të të drejtave të njeriut.
Shumë prej këtyre shkrimeve u lexuan nga personalitete të rëndësishme të jetës politike amerikane dhe kontribuuan në krijimin e një klime mbështetëse për çështjen e Kosovës.
Historia e kombeve nuk shkruhet vetëm në fushëbeteja
Historia njerëzore ka dëshmuar se jo gjithmonë fatet e kombeve janë vendosur vetëm në fushëbeteja.
Ato janë vendosur edhe në redaksi gazetash, në universitete, në parlamente, në akademi dhe në qendra të mendimit.
Benjamin Franklin, njëri nga themeluesit e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, ishte njëkohësisht edhe botues gazete.
Thomas Jefferson besonte se një shtyp i lirë ishte garancia më e fuqishme e demokracisë.
Fan Noli dhe Faik Konica e përdorën gazetën “Dielli” si tribunë për mbrojtjen e pavarësisë së Shqipërisë.
Po kështu, në fundin e shekullit XX, Harry Bajraktari dhe bashkëpunëtorët e tij e përdorën “Illyria”-n për të afirmuar të drejtën e shqiptarëve të Kosovës për liri dhe vetëvendosje.
Illyria dhe ndërkombëtarizimi i çështjes së Kosovës
Në procesin e ndërkombëtarizimit të çështjes së Kosovës nuk vepruan vetëm diplomacia dhe politika.
Një rol të rëndësishëm luajti edhe diaspora shqiptare në Amerikë.
Federata “Vatra”, Lidhja Qytetare Shqiptaro-Amerikane e Joseph DioGuardit, organizatat studentore, komunitetet fetare shqiptare dhe mediat shqiptaro-amerikane formuan një rrjet të fuqishëm ndikimi qytetar.
Brenda këtij rrjeti, “Illyria” zinte një vend të veçantë.
Ajo informonte vazhdimisht opinionin amerikan për represionin serb dhe për rrezikun që Kosova të përballej me një tragjedi të ngjashme me Bosnjën.
Në një kohë kur shumë qendra ndërkombëtare ende hezitonin të kuptonin dramën e Kosovës, “Illyria” fliste qartë dhe pa ekuivok.
Nga protestat në New York deri te Rambujeja
“Illyria” ishte e pranishme kudo ku ngrihej zëri për Kosovën.
Ajo pasqyroi protestat madhështore të shqiptarëve në New York, Washington, Detroit, Chicago, Boston dhe Cleveland.
Ajo përcolli aktivitetet e shumta të diasporës dhe sensibilizimin e vazhdueshëm të senatorëve dhe kongresmenëve amerikanë.
Po ashtu, ajo ndoqi nga afër procesin e Rambujesë, i cili përbënte pikën e fundit të përpjekjeve diplomatike përpara ndërhyrjes së NATO-s.
Kështu, “Illyria” nuk ishte vetëm dëshmitare e ngjarjeve.
Ajo ishte pjesë aktive e klimës morale dhe politike që mbështeti lirinë e Kosovës.
Një rast i ngjashëm me mediat e diasporave të tjera
Historia botërore njeh shumë raste të ngjashme.
Gazeta hebraike “The Forward” në Amerikë ndihmoi në afirmimin e çështjes hebraike dhe në mbështetjen e krijimit të shtetit të Izraelit.
Shtypi polak në emigracion ruajti identitetin kombëtar gjatë periudhave të pushtimeve.
Mediat kroate në diasporë kontribuuan në njohjen ndërkombëtare të Kroacisë.
Gazetat armene në mërgim luajtën rol të madh në ruajtjen e kujtesës historike të popullit armen.
Në të njëjtën mënyrë, “Illyria” u bë një urë lidhëse ndërmjet shqiptarëve dhe institucioneve më të rëndësishme të botës demokratike.
Sakrifica që nuk matet me para
Nuk ishte e lehtë të mbahej gjallë një gazetë shqiptare në Amerikë në fillim të viteve ’90.
Por Harry Bajraktari nuk kurseu as kohën, as energjinë dhe as mjetet materiale.
Ai e kuptoi se liria e Kosovës nuk ishte vetëm një ideal politik, por një detyrim moral dhe kombëtar.
Historia shqiptare ka njohur figura që kanë sakrifikuar pasurinë e tyre për interesat kombëtare.
Në fillim të shekullit XX, këtë e bënë patriotët e “Vatrës”.
Në fundin e shekullit XX, këtë e bëri edhe Harry Bajraktari me gazetën “Illyria”.
Nga çlirimi i Kosovës deri te shtetndërtimi
Pas vitit 1999 dhe sidomos pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008, “Illyria” vazhdoi të mbetej pranë proceseve të rëndësishme kombëtare.
Ajo mbështeti konsolidimin e shtetit të Kosovës, forcimin e miqësisë shqiptaro-amerikane dhe afirmimin e vlerave demokratike.
Në këtë mënyrë, misioni i saj nuk përfundoi me çlirimin e Kosovës.
Ai vazhdoi në procesin e shtetndërtimit dhe të integrimeve euroatlantike.
Një mirënjohje që i përket historisë
Sot, në 35-vjetorin e saj, është e drejtë historike dhe detyrim moral që të shprehim mirënjohje për botuesin Harry Bajraktari, për redaktorët, gazetarët, korrespondentët dhe për të gjithë ata që për më shumë se tri dekada e mbajtën gjallë këtë institucion.
Sepse historia e kombeve nuk ndërtohet vetëm nga udhëheqësit politikë, diplomatët dhe gjeneralët.
Ajo ndërtohet edhe nga njerëzit e fjalës së lirë.
Dhe kur një ditë historianët do të shkruajnë për kontributin e diasporës shqiptaro-amerikane në lirinë dhe pavarësinë e Kosovës, pa dyshim se ndër kapitujt më të ndritur do të jetë edhe historia e gazetës “Illyria”.
Sepse në vitet kur Kosova nuk kishte shtet, nuk kishte ushtri dhe nuk kishte ambasada, në Bronx të New York-ut ekzistonte një gazetë shqiptaro-amerikane që me guxim, vizion dhe përkushtim u bë zëri i një populli që kërkonte liri.
Dhe ky mision i saj tashmë i përket historisë së lavdishme të kombit shqiptar.