Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Kosova në dritën e së drejtës ndërkombëtare dhe rendit juridik evropian

Historia moderne e marrëdhënieve ndërkombëtare dëshmon se krijimi dhe konsolidimi i shteteve nuk janë vetëm procese politike, por procese të ndërlikuara juridike, historike dhe institucionale. Në këtë kuadër, Republika e Kosovës përbën një nga rastet më të rëndësishme të së drejtës ndërkombëtare të shekullit XXI, sepse në të ndërthuren çështjet e vetëvendosjes, mbrojtjes së të drejtave të njeriut, ndërhyrjes ndërkombëtare dhe funksionimit të institucioneve juridike globale.

Kosova nuk është rezultat i një akti të izoluar politik, por i një procesi të gjatë historik që lidhet me shpërbërjen e ish-Jugosllavisë, diskriminimin institucional, shkeljet masive të të drejtave themelore dhe konfliktin e viteve 1998–1999. Pas ndërhyrjes ndërkombëtare dhe përfundimit të konfliktit, Rezoluta 1244 (1999) e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara krijoi një regjim të përkohshëm administrimi ndërkombëtar, duke hapur rrugën për ndërtimin e institucioneve demokratike dhe përcaktimin e statusit përfundimtar.

Shpallja e pavarësisë më 17 shkurt 2008 shënoi një moment vendimtar në historinë e Kosovës. Megjithatë, çështja themelore për bashkësinë ndërkombëtare ishte nëse ky akt ishte në përputhje me normat e së drejtës ndërkombëtare. Pikërisht kjo çështje u vendos para Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, organit kryesor gjyqësor të Kombeve të Bashkuara.

Opinioni i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë: legjitimiteti juridik i pavarësisë së Kosovës

Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, i shpallur më 22 korrik 2010, përbën momentin më të rëndësishëm juridik në trajtimin ndërkombëtar të çështjes së Kosovës. Për herë të parë, institucioni më i lartë gjyqësor i Kombeve të Bashkuara shqyrtoi përputhshmërinë e deklaratës së pavarësisë së Kosovës me të drejtën ndërkombëtare.

Kërkesa iu paraqit Gjykatës nga Asambleja e Përgjithshme e OKB-së përmes Rezolutës 63/3 të vitit 2008, me pyetjen nëse deklarata e njëanshme e pavarësisë ishte në përputhje me të drejtën ndërkombëtare. Gjykata e kufizoi analizën e saj vetëm në këtë çështje juridike dhe nuk u shpreh mbi detyrimin e shteteve për njohje, mbi statusin politik përfundimtar apo mbi marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë.

Pas shqyrtimit të normave ndërkombëtare dhe praktikës së shteteve, Gjykata konstatoi se e drejta e përgjithshme ndërkombëtare nuk përmbante ndonjë ndalim të aplikueshëm ndaj deklaratave të pavarësisë. Për rrjedhojë, shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk përbënte shkelje të së drejtës ndërkombëtare.

Ky përfundim pati rëndësi të jashtëzakonshme juridike, sepse eliminoi pretendimin se vetë akti i pavarësisë ishte i paligjshëm. Në këtë mënyrë, debati ndërkombëtar u zhvendos nga çështja e ligjshmërisë së ekzistencës së Kosovës drejt çështjeve të njohjes diplomatike, integrimit ndërkombëtar dhe konsolidimit të subjektivitetit të saj.

Gjykata analizoi gjithashtu raportin ndërmjet deklaratës së pavarësisë dhe Rezolutës 1244 (1999) të Këshillit të Sigurimit. Ajo arriti në përfundimin se deklarata e pavarësisë nuk ishte në kundërshtim me këtë rezolutë, duke vlerësuar se zhvillimet politike dhe juridike që çuan në krijimin e institucioneve të reja të Kosovës duhet të kuptohen në kontekstin e veçantë historik të saj.

Megjithatë, Opinioni i GJND-së bëri një dallim të rëndësishëm ndërmjet ligjshmërisë së shpalljes së pavarësisë dhe njohjes së një shteti nga shtetet e tjera. Nëse çështja e parë u sqarua nga Gjykata, çështja e dytë mbeti në fushën e vendimmarrjes sovrane të shteteve.

Në këtë kuptim, Opinioni i vitit 2010 krijoi bazën më të rëndësishme juridike për legjitimitetin ndërkombëtar të Kosovës dhe përbën një pikë kthese në procesin e konsolidimit të saj si subjekt i marrëdhënieve ndërkombëtare.

Pesë shtetet mosnjohëse të Bashkimit Evropian: ndërmjet interesave kombëtare dhe koherencës evropiane

Pavarësisht konfirmimit juridik nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë dhe njohjes nga një numër i madh shtetesh, pesë vende anëtare të Bashkimit Evropian – Spanja, Greqia, Rumania, Sllovakia dhe Qiproja – vazhdojnë të mos e njohin Republikën e Kosovës.

Nga pikëpamja e së drejtës ndërkombëtare, duhet dalluar ndërmjet ekzistencës së një shteti dhe aktit politik të njohjes së tij. E drejta ndërkombëtare nuk imponon një detyrim automatik për njohje, pasi ajo mbetet një vendim sovran i çdo shteti. Megjithatë, pas Opinionit të GJND-së, mosnjohja nuk mund të mbështetet më në pretendimin se shpallja e pavarësisë së Kosovës ishte juridikisht e paligjshme.

Qëndrimet e këtyre shteteve lidhen kryesisht me faktorë të politikës së brendshme dhe konsiderata strategjike. Spanja e ka lidhur qëndrimin e saj me çështjet kushtetuese dhe shqetësimet për lëvizjet separatiste; Rumania dhe Sllovakia me çështjet e pakicave kombëtare; Qiproja me situatën e saj të ndarjes territoriale; ndërsa Greqia ka mbajtur një qasje të kujdesshme, duke zhvilluar njëkohësisht marrëdhënie praktike me Kosovën.

Megjithatë, rasti i Kosovës nuk mund të barazohet automatikisht me situata të tjera, sepse ai është formësuar nga rrethana të veçanta historike: konflikti i armatosur, ndërhyrja ndërkombëtare, administrimi i OKB-së dhe procesi i gjatë diplomatik për përcaktimin e statusit.

Kjo situatë paraqet një sfidë për Bashkimin Evropian, i cili synon të jetë një aktor ndërkombëtar i bazuar në sundimin e ligjit, respektimin e të drejtave të njeriut dhe të drejtës ndërkombëtare. Çështja e Kosovës prek drejtpërdrejt koherencën e politikës së jashtme evropiane dhe aftësinë e BE-së për të harmonizuar vlerat e tij me realitetet politike të kontinentit.

Jurisprudenca ndërkombëtare dhe karakteri sui generis i rastit të Kosovës

Rasti i Kosovës duhet të analizohet edhe në kuadër të zhvillimit të përgjithshëm të së drejtës ndërkombëtare dhe praktikës së institucioneve ndërkombëtare për çështjet e vetëvendosjes, administrimit ndërkombëtar dhe krijimit të shteteve të reja. Historia e marrëdhënieve ndërkombëtare dëshmon se shtetformimi nuk ndjek një model të vetëm, por është rezultat i ndërthurjes së faktorëve juridikë, historikë dhe politikë.

Opinioni Këshillimor për Namibinë i vitit 1971 përbën një shembull të rëndësishëm të rolit të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë në interpretimin e situatave komplekse ndërkombëtare. Gjykata konstatoi se vazhdimi i administrimit të Namibisë nga Afrika e Jugut ishte i paligjshëm dhe se shtetet kishin detyrimin të mos e njihnin atë situatë. Ky rast dëshmoi ndikimin e madh juridik dhe politik të opinioneve këshillimore të Gjykatës.

Në rastin e Saharasë Perëndimore (1975), Gjykata theksoi rëndësinë e parimit të vetëvendosjes dhe nevojën që statusi i një territori të vlerësohet mbi bazën e rrethanave konkrete historike dhe politike. Ky parim është i rëndësishëm edhe për analizën e Kosovës, pasi dëshmon se e drejta ndërkombëtare nuk mund të zbatohet përmes krahasimeve mekanike ndërmjet rasteve të ndryshme.

Përvojat e Timorit Lindor dhe Sudanit të Jugut tregojnë gjithashtu se bashkësia ndërkombëtare ka luajtur rol vendimtar në proceset e tranzicionit politik dhe krijimit të shteteve të reja. Në të dy rastet, administrimi ndërkombëtar, marrëveshjet politike dhe ndërtimi institucional shërbyen si ura drejt konsolidimit të shtetësisë.

Në këtë kuadër, Kosova paraqet një rast të veçantë (sui generis). Veçoritë e saj lidhen me shpërbërjen e ish-Jugosllavisë, diskriminimin sistematik, konfliktin e armatosur, ndërhyrjen ndërkombëtare, administrimin e OKB-së dhe procesin shumëvjeçar të përcaktimit të statusit. Për këtë arsye, rasti i Kosovës nuk krijon një precedent automatik për raste të tjera, por duhet kuptuar si një zhvillim specifik i së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore.

Bashkimi Evropian dhe e ardhmja e Kosovës: nga legjitimiteti juridik drejt integrimit strategjik

Sot, sfida kryesore e Kosovës nuk është më legjitimiteti juridik i shpalljes së pavarësisë, por konsolidimi i plotë i pozitës së saj në rendin ndërkombëtar dhe integrimi në strukturat evropiane dhe euroatlantike.

Bashkimi Evropian ka një rol të veçantë në këtë proces. Si një projekt i ndërtuar mbi paqen, demokracinë, sundimin e ligjit dhe respektimin e normave ndërkombëtare, BE-ja përballet me sfidën për të harmonizuar parimet e saj themelore me realitetet politike të Ballkanit Perëndimor.

Kosova sot funksionon si shtet me institucione kushtetuese, territor, popullsi të përhershme dhe aftësi për të zhvilluar marrëdhënie ndërkombëtare. Ajo ka ndërtuar një sistem institucional dhe ka krijuar një numër të gjerë marrëdhëniesh diplomatike. Në këtë kuptim, çështja kryesore nuk është krijimi i shtetit, por përmbyllja e procesit të integrimit të tij të plotë në mekanizmat ndërkombëtarë.

Për Bashkimin Evropian, integrimi i Kosovës nuk duhet parë vetëm si çështje e një shteti të veçantë, por si pjesë e stabilitetit afatgjatë të Evropës. Një Ballkan Perëndimor i integruar kontribuon në sigurinë evropiane, në forcimin e rendit juridik dhe në zvogëlimin e hapësirave për ndikime destabilizuese.

Në këtë drejtim, çështja e Kosovës është edhe një provë për kredibilitetin e vetë Evropës. Një Evropë e së drejtës duhet të jetë në gjendje të lidhë realitetet politike me parimet juridike mbi të cilat është ndërtuar. Kjo nuk nënkupton cenimin e sovranitetit të shteteve anëtare për të vendosur mbi njohjen, por kërkon një reflektim strategjik mbi interesat afatgjata të kontinentit.

Rasti i Kosovës përfaqëson një nga zhvillimet më të rëndësishme të së drejtës ndërkombëtare dhe të historisë politike evropiane të shekullit XXI. Ai dëshmon se krijimi dhe konsolidimi i shteteve janë procese ku ndërthuren ligji, historia dhe realiteti politik.

Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i vitit 2010 krijoi një bazë të fuqishme juridike duke konfirmuar se shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk ishte në kundërshtim me të drejtën ndërkombëtare. Pas këtij momenti, sfida kryesore u zhvendos nga çështja e ligjshmërisë drejt procesit të njohjes, integrimit dhe konsolidimit të subjektivitetit ndërkombëtar.

Kosova nuk kërkon trajtim jashtë rregullave të rendit ndërkombëtar, por kërkon që realiteti i saj shtetëror të vlerësohet mbi bazën e zhvillimeve historike, juridike dhe institucionale. Në të njëjtën kohë, ajo ka përgjegjësi të vazhdojë forcimin e shtetit të së drejtës, demokracisë dhe institucioneve funksionale.

Në fund, çështja e Kosovës është edhe një provë për Evropën: nëse ajo do të arrijë të ndërtojë një rend të bazuar në koherencë juridike, vizion politik dhe përgjegjësi historike. Një Evropë e bashkuar nuk ndërtohet duke ruajtur ndarjet e së kaluarës, por duke integruar realitetet e reja në një hapësirë të përbashkët të paqes, ligjit dhe bashkëpunimit.

Kosova është tashmë pjesë e realitetit politik evropian; sfida e mbetur është që ky realitet të marrë formën e tij të plotë juridike dhe institucionale në Evropën e bashkuar.