Shkruan: Nazmi Jusufi

Debati i sotëm rreth fesë në Kosovë shpesh shfaqet shumë më i madh, më i ashpër dhe më përçarës sesa pesha reale që feja duhet të ketë në jetën e një shoqërie demokratike. Zhurma rreth religjionit, simboleve fetare, mënyrës së veshjes, institucioneve fetare apo përkatësisë personale nuk duhet të na bëjë të harrojmë pyetjen themelore: çfarë shteti dhe çfarë shoqërie duam të ndërtojmë?
Kosova, sipas Kushtetutës së saj, është shtet laik dhe neutral në çështjet e besimit fetar, ndërsa liria e besimit, ndërgjegjes dhe fesë garantohet si e drejtë themelore. Kushtetuta njeh të drejtën e individit për ta pranuar, shprehur ose Prandaj, problemi nuk është ekzistenca e fesë në shoqëri. Problemi fillon atëherë kur feja shndërrohet në instrument për përjashtim, politikë identitare, poshtërim të tjetrit ose luftë për dominim shoqëror. Po aq problematike është edhe e kundërta: kur sekularizmi keqkuptohet si luftë kundër fesë, duke e trajtuar besimtarin si qytetar më pak modern, më pak evropian apo më pak të arsyeshëm.

Kosova nuk ka nevojë as për një shtet fetar, as për një shtet antifetar. Ka nevojë për një shtet neutral, të drejtë dhe demokratik, i cili nuk pyet qytetarin se çfarë beson para se t’ia njohë të drejtat, por pyet nëse ai respekton ligjin, dinjitetin e tjetrit dhe bashkëjetesën qytetare.

Pse gjithë kjo zhurmë?

Një pjesë e polarizimit të sotëm nuk buron vetëm nga feja. Ai ushqehet nga politika, rrjetet sociale, kriza e besimit në institucione, pasiguria ekonomike, debatet identitare dhe nevoja e njerëzve për t’u rreshtuar në kampe.
Në një shoqëri relativisht të re shtetërore dhe ende të ngarkuar me kujtesë historike, identiteti shpesh bëhet strehë emocionale. Për dikë identiteti është kombëtar; për dikë fetar; për dikë evropian; për dikë laik; për dikë një kombinim i të gjithave. Kur këto identitete vendosen përballë njëri-tjetrit si alternativa që përjashtojnë njëra-tjetrën, lind polarizimi.

Kështu krijohet një paradoks: njerëzit fillojnë të luftojnë për mënyrën se si duhet të jetojë tjetri, në vend që të merren me mënyrën se si duhet të funksionojë shteti.

Dhe këtu qëndron një nga problemet e debatit publik në Kosovë. Në vend që të flasim më shumë për arsimin, shëndetësinë, drejtësinë, punësimin, zhvillimin ekonomik, mirëqenjen e qytetarëve, migrimin e të rinjve, sundimin e ligjit, sigurinë dhe cilësinë e institucioneve, një pjesë e debatit publik kapet pas simboleve identitare dhe prodhon konflikte që shpesh janë më të mëdha në ekran sesa në jetën reale.

Feja duhet të jetë e lirë, jo e imponuar

Në një shoqëri demokratike, feja duhet të jetë para së gjithash zgjedhje personale.
Besimtari duhet të jetë i lirë të falet, të agjërojë, të mbajë simbolet e tij fetare dhe të jetojë sipas bindjeve të veta, brenda kufijve të ligjit. Po aq i lirë duhet të jetë edhe ai që nuk beson, që nuk praktikon ose që e konsideron fenë çështje krejtësisht private.

Kjo është pjekuria e vërtetë demokratike: jo që të gjithë të besojnë njësoj, por që askush të mos ketë frikë të jetë vetvetja.

Liria fetare nuk do të thotë privilegj fetar. Sekularizmi nuk do të thotë ndalim i fesë. Neutraliteti i shtetit nuk do të thotë armiqësi ndaj religjionit. Përkundrazi, neutraliteti i shtetit është garanci që shteti të mos bëhet pronë e asnjë feje dhe asnjë fe të mos bëhet instrument i shtetit.

Roli i fesë në mjedisin shoqëror

Feja mund dhe duhet të ketë një rol pozitiv në shoqëri, sidomos në edukimin moral, solidaritetin, bamirësinë, ndihmën ndaj të varfërve, pajtimin, përgjegjësinë familjare dhe forcimin e ndjenjës së komunitetit.
Por roli publik i fesë duhet të ndërtohet mbi shërbimin dhe dialogun, jo mbi imponimin.

Një imam, prift apo udhëheqës tjetër fetar mund të jetë zë i rëndësishëm moral në shoqëri. Por ai nuk duhet të bëhet arbitër i qytetarisë së njerëzve të tjerë. Politika duhet të ketë përgjegjësinë e vet; shkenca përgjegjësinë e vet; gjykatat përgjegjësinë e vet; institucionet fetare përgjegjësinë e vet.

Kur secili institucion e respekton kufirin e tjetrit, shoqëria fiton.

Kur feja kërkon të sundojë shtetin, humbet feja dhe dëmtohet shteti.

Kur shteti kërkon ta zhdukë fenë nga ndërgjegjja e qytetarëve, dëmtohet liria.

Kosova dhe Evropa: çfarë mund të mësojmë?

Kosova nuk është rast unik. Evropa perëndimore ka kaluar nëpër forma të ndryshme të marrëdhënies ndërmjet fesë dhe shtetit. Franca ka zhvilluar një model shumë të theksuar të laicizmit; në vende si Gjermania ekziston një bashkëpunim institucional më i dukshëm ndërmjet shtetit dhe komuniteteve fetare; Mbretëria e Bashkuar ruan ende lidhje historike ndërmjet shtetit dhe Kishës, ndërsa shoqëria është shumë pluraliste. Pra, nuk ekziston një model i vetëm evropian.
Edhe në Evropën perëndimore debatet mbi islamin, krishterimin, simbolet fetare, emigracionin, identitetin dhe lirinë e shprehjes vazhdojnë të jenë të forta. Dallimi është se demokracitë e konsoliduara kanë krijuar, në shkallë të ndryshme, mekanizma institucionalë për t’i menaxhuar këto mosmarrëveshje pa e kthyer çdo dallim në luftë identitare.

Kosova mund të mësojë pikërisht këtë: pluralizmi nuk është problem për t’u eliminuar; është realitet për t’u menaxhuar me institucione të forta dhe kulturë demokratike.

Përtej polarizimit

Duhet ta pranojmë një të vërtetë të thjeshtë: Kosova ka probleme shumë më të mëdha sesa pyetja se kush është më fetar dhe kush është më laik.
Një i ri që largohet nga Kosova për shkak të mungesës së perspektivës nuk pyet vetëm për identitetin fetar të vendit. Një familje që pret me muaj për një shërbim shëndetësor nuk e zgjidh problemin e saj përmes një konflikti fetar. Një qytetar që përballet me korrupsion, papunësi ose padrejtësi ka nevojë për institucione që funksionojnë.

Prandaj, energjia shoqërore duhet të orientohet drejt çështjeve që ndërtojnë shtetin:

arsim cilësor dhe kritik;
mirëqenje e knaqëshme e qytetarëve
institucione të drejta dhe të pavarura;
ekonomi që krijon vende pune;
shëndetësi dinjitoze;
luftë kundër korrupsionit;
mundësi për të rinjtë;
kulturë demokratike;
respektim të ligjit;
dialog ndërmjet komuniteteve;
dhe një orientim të qartë evropian të shoqërisë.
Feja mund të kontribuojë në të gjitha këto, por nuk duhet të zëvendësojë shtetin.

Një porosi vëllazërore për qytetarët e vendit tim
Të mos e harrojmë njëri-tjetrin.
Ne mund të jemi praktikues ose jopraktikues, myslimanë, katolikë, ortodoksë, protestantë, ateistë, agnostikë apo thjesht njerëz që nuk duan ta përcaktojnë veten përmes fesë. Mund të kemi bindje të ndryshme politike, kulturore dhe shoqërore. Por para të gjitha këtyre jemi qytetarë dhe njerëz me dinjitet të barabartë.

Mos ia merrni tjetrit të drejtën për të besuar vetëm pse ju nuk besoni. Dhe mos ia merrni tjetrit të drejtën për të mos besuar vetëm pse ju besoni.

Mos e përdorni fenë për ta poshtëruar tjetrin.

Mos e përdorni sekularizmin për ta poshtëruar besimtarin.

Mos e përdorni identitetin për të ndërtuar armiq.

Kosova nuk bëhet më evropiane duke u bërë më pak fetare, por duke u bërë më demokratike, më e drejtë, më tolerante dhe më funksionale.

Një shtet i fortë nuk ka nevojë të frikësohet nga besimi i qytetarëve të tij. Dhe një fe e sigurt në vlerat e veta nuk ka nevojë të frikësohet nga liria e qytetarëve të tjerë.

Në fund, pyetja nuk duhet të jetë: “A je me fenë apo kundër fesë?”

Pyetja më e rëndësishme është:

“A je për një Kosovë ku secili njeri mund të besojë lirshëm, të mos besojë lirshëm, të jetojë me dinjitet dhe të ketë një shtet që punon për të gjithë?”

Nëse përgjigjja është po, atëherë kemi një pikënisje të përbashkët.

Le ta ruajmë fenë si çështje të ndërgjegjes, shtetin si institucion të përbashkët dhe shoqërinë si shtëpi ku duhet të ketë vend për të gjithë.

Sepse në fund të fundit, Kosova nuk ka nevojë për më shumë mure ndërmjet nesh. Ka nevojë për më shumë ura.

Dhe ndoshta kjo është porosia më e rëndësishme vëllazërore: të mos harxhojmë gjithë energjinë duke debatuar se kush është më i drejtë në identitetin e vet, ndërkohë që harrojmë të ndërtojmë një vend ku fëmijët tanë mund të jetojnë më mirë se ne.

Besimi le të jetë i lirë. Ndërgjegjja le të jetë e lirë. Shteti le të jetë neutral. Qytetari le të jetë i barabartë. Dhe Kosova le të ecë përpara.