Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Nga aktori politik te subjekti i shtetformimit

Historia bashkëkohore e Kosovës nuk mund të lexohet vetëm si kronologji konfliktesh, marrëveshjesh dhe zhvillimesh diplomatike. Ajo duhet kuptuar edhe si histori e transformimit të një ideje politike në një rend institucional dhe juridik: nga rezistenca te organizimi politik, nga konflikti te diplomacia, nga administrimi ndërkombëtar te vetëqeverisja dhe, më në fund, te Republika e Kosovës si subjekt i marrëdhënieve ndërkombëtare.

Brenda këtij procesi historik, Hashim Thaçi përfaqëson një prej figurave politike që kaloi nëpër disa prej fazave më të rëndësishme të transformimit të Kosovës. Ai u shfaq fillimisht në skenën politike të luftës, u përfshi në procesin diplomatik të Rambujesë dhe më pas mori përgjegjësi në institucionet politike të Kosovës, duke ushtruar funksionet e kryeministrit dhe presidentit.

Prandaj, nocioni “arkitekt konceptual i mendimit juridiko-shtetëror” duhet përdorur si një kategori analitike dhe jo si një titull akademik formal. Ai nënkupton aftësinë për të artikuluar dhe përkthyer një projekt politik në gjuhën e institucioneve, diplomacisë, kushtetutshmërisë dhe shtetformimit.

Kjo qasje kërkon njëkohësisht vlerësim dhe kritikë: as glorifikim personal, as reduktim polemik.

UÇK-ja dhe transformimi i çështjes së Kosovës në çështje ndërkombëtare

Çështja e Kosovës kishte rrënjë shumë më të hershme se shfaqja e UÇK-së. Ajo ishte e lidhur me pozitën kushtetuese të Kosovës në ish-Jugosllavi, ndryshimet e viteve ’80, shfuqizimin e autonomisë dhe krizën e përgjithshme politike të federatës jugosllave.

Në vitet ’90, rezistenca politike paqësore u bë një komponent qendror i jetës politike shqiptare në Kosovë. Më pas, në kushtet e përshkallëzimit të konfliktit, UÇK-ja u shfaq si aktor i armatosur.

Këtu fillon një nga kthesat më të rëndësishme të historisë së Kosovës: çështja nuk mbeti vetëm një konflikt i brendshëm politik, por u shndërrua në çështje të sigurisë dhe diplomacisë ndërkombëtare.

Në këtë kontekst duhet vendosur edhe roli politik i Thaçit. Ai u bë një nga figurat e rëndësishme politike të UÇK-së dhe më pas pjesë e përfaqësimit politik të Kosovës në proceset ndërkombëtare.

Rambujeja – kalimi nga rezistenca në diplomaci

Rambujeja përfaqëson një moment vendimtar në transformimin e përfaqësimit politik të Kosovës.

Përfshirja e delegacionit kosovar në një proces të drejtpërdrejtë negociator ndërkombëtar e zhvendosi çështjen nga terreni i konfliktit drejt tryezës diplomatike.

Në këtë proces, Thaçi u shfaq si një nga figurat kryesore politike të delegacionit kosovar.

Rëndësia e këtij momenti nuk ishte vetëm politike. Ai përfaqësonte një ndryshim të paradigmës: nga rezistenca te negocimi; nga organizimi politik te përfaqësimi ndërkombëtar; nga konflikti te projekti institucional.

Pikërisht këtu mund të identifikohet një prej elementeve të rëndësishme të transformimit të Thaçit si aktor politik: aftësia për të kaluar nga logjika e luftës në gjuhën e diplomacisë dhe të marrëveshjeve ndërkombëtare.

Ndërhyrja ndërkombëtare dhe Rezoluta 1244

Pas përshkallëzimit të konfliktit dhe ndërhyrjes së NATO-s, Kosova hyri në një regjim të jashtëzakonshëm juridiko-politik ndërkombëtar.

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së krijoi një kornizë ndërkombëtare të sigurisë dhe administrimit.

UNMIK-u mori kompetenca të gjera administrative, ndërsa KFOR-i mori përgjegjësinë kryesore për sigurinë.

Kosova ndodhej kështu në një pozitë sui generis: nuk ishte ende shtet i pavarur, ndërsa institucionet vendore zhvilloheshin brenda një rendi ku autoriteti ndërkombëtar kishte kompetenca të rëndësishme.

Kjo periudhë është thelbësore për të kuptuar procesin e mëvonshëm të shtetformimit.

Nga administrimi ndërkombëtar te institucionet vetëqeverisëse

Pas vitit 1999, sfida kryesore nuk ishte vetëm rindërtimi fizik i Kosovës.

Ajo ishte ndërtimi i institucioneve.

U deshën zgjedhje, administratë publike, sistem gjyqësor, legjislacion, institucione përfaqësuese dhe kulturë e re kushtetuese.

Pikërisht këtu elitat politike të dala nga lufta u përballën me testin e tyre më të madh.

Lufta kërkon mobilizim; shteti kërkon institucion.

Autoriteti i krijuar në rrethana konflikti duhej të zëvendësohej nga legjitimiteti kushtetues.

Kjo është një prej kthesave themelore në çdo proces shtetformues.

Hashim Thaçi dhe ndërtimi i legjitimitetit institucional

Transformimi i Thaçit pas luftës është pjesë e transformimit më të gjerë të elitës politike kosovare.

Nga një figurë e lidhur me periudhën e luftës, ai kaloi në strukturat e politikës institucionale dhe më vonë në funksionet më të larta shtetërore.

Në këtë pikë duhet bërë një dallim i rëndësishëm juridik: legjitimiteti i një funksioni shtetëror nuk buron nga historia personale e individit, por nga Kushtetuta, ligji dhe mekanizmat demokratikë të autorizimit.

Kjo është baza e shtetit të së drejtës.

Nëse një lider i luftës bëhet kryeministër apo president, ai nuk e ushtron më autoritetin për shkak të së kaluarës së tij, por për shkak të rendit kushtetues.

Kjo përbën një nga transformimet më të rëndësishme të politikës kosovare pas luftës.

Shpallja e pavarësisë dhe subjektiviteti ndërkombëtar

17 shkurti 2008 është një moment themelor në historinë juridike dhe politike të Kosovës.

Me shpalljen e pavarësisë u hap një kapitull i ri: kalimi nga administrimi ndërkombëtar drejt ndërtimit të një shteti të pavarur.

Në këtë proces, Plani i Ahtisaarit, Kushtetuta dhe zhvillimet diplomatike ndërkombëtare krijuan një kornizë të veçantë për ndërtimin e institucioneve të Kosovës.

Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i vitit 2010 ka rëndësi të veçantë. Gjykata arriti në përfundimin se deklarata e pavarësisë e 17 shkurtit 2008 nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare të përgjithshme dhe as Rezolutën 1244 në kuptimin juridik të çështjes së paraqitur para saj.

Duhet bërë një dallim i saktë: Gjykata nuk deklaroi se të gjitha çështjet e shtetësisë dhe njohjes së Kosovës ishin zgjidhur përfundimisht, dhe as nuk urdhëroi shtetet ta njohin Kosovën.

Megjithatë, Opinioni ishte një pikë referimi juridik me rëndësi të jashtëzakonshme për diplomacinë e Kosovës.

Nga pavarësia te konsolidimi i shtetit

Shpallja e pavarësisë nuk është fundi i shtetformimit.

Ajo është fillimi i një faze tjetër.

Shteti modern kërkon institucione funksionale, sundim të ligjit, demokraci kushtetuese, mbrojtje të të drejtave të njeriut dhe kapacitet për të vepruar në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Në këtë kuptim, Republika e Kosovës duhet të ndërtohet mbi një parim themelor: institucionet duhet të jenë më të forta se individët.

Ky është edhe testi më i madh i trashëgimisë së çdo lideri politik.

Nëse institucioni mbijeton pas largimit të liderit, atëherë shtetformimi ka kaluar nga personaliteti te sistemi.

E drejta e brendshme dhe supremacioni i Kushtetutës

Në rendin kushtetues të Republikës së Kosovës, Kushtetuta përbën aktin themelor të organizimit të pushtetit publik.

As presidenti, as kryeministri, as Kuvendi, as partitë politike dhe as individët nuk qëndrojnë mbi Kushtetutën.

Ky është themeli i shtetit kushtetues.

Për këtë arsye, historia politike e një individi nuk mund të shndërrohet në burim të një autoriteti mbi normën kushtetuese.

Nga autoriteti personal te autoriteti institucional – ky është njëri prej dallimeve themelore ndërmjet politikës së konfliktit dhe shtetit demokratik.

Dimensioni i së drejtës ndërkombëtare

Rasti i Kosovës përfshin një ndërthurje të jashtëzakonshme të normave të së drejtës ndërkombëtare.

Në të ndërthuren parimet e sovranitetit, integritetit territorial, vetëvendosjes, mbrojtjes së të drejtave të njeriut, së drejtës humanitare, administrimit ndërkombëtar dhe njohjes diplomatike.

Prandaj, Kosova nuk mund të reduktohet juridikisht në një formulë të vetme.

Ajo është rezultat i një procesi kompleks ku norma juridike dhe realiteti politik ndërvepruan në mënyrë të vazhdueshme.

Në këtë kuadër duhet parë edhe roli i aktorëve politikë të Kosovës, përfshirë Hashim Thaçin.

Çdo analizë bashkëkohore e figurës së Thaçit duhet të respektojë njëkohësisht dy standarde: të drejtën për gjykim të drejtë dhe parimin e prezumimit të pafajësisë.

Procesi gjyqësor në Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë duhet të trajtohet në planin e vet juridik.

Akuzat e prokurorisë janë pretendime që duhet të provohen.

Ato nuk mund të trajtohen si vendime gjyqësore përfundimtare.

Në të njëjtën mënyrë, historia e UÇK-së nuk mund të reduktohet automatikisht në përgjegjësi penale individuale.

E drejta ndërkombëtare penale gjykon individin mbi bazën e përgjegjësisë së tij konkrete, jo një popull, një shoqëri apo një histori në tërësi.

Kjo ndarje është e domosdoshme për një analizë serioze juridike.

Thaçi si figurë e transformimit politik

Nëse do të kërkohej një formulë e shkurtër për evolucionin politik të Thaçit, ajo mund të shprehej kështu: rezistencë, përfaqësim, diplomaci, institucion dhe shtet.

Kjo rrugë përbën një nga dimensionet më të rëndësishme të karrierës së tij politike.

Por analiza shkencore nuk duhet të ndalet te pyetja se çfarë bëri një individ.

Ajo duhet të pyesë se çfarë institucioni mbeti pas veprimit të individit.

Kjo është pyetja e vërtetë e shtetformimit.

Arkitektura e shtetit dhe kufijtë e liderit

Në teorinë e shtetit modern, lideri është i përkohshëm, ndërsa institucioni duhet të jetë i qëndrueshëm.

Prandaj, edhe një figurë me rol të rëndësishëm historik duhet të matet me aftësinë e saj për të kontribuar në krijimin e institucioneve që funksionojnë përtej individit.

Këtu qëndron paradoksi i arkitektit politik: arkitekti ndërton, por ndërtesa duhet të qëndrojë edhe pasi ai të largohet.

Në rastin e Kosovës, kjo do të thotë se trashëgimia e një lideri nuk duhet matur vetëm me rolin e tij në krijimin e shtetit, por edhe me kontributin në krijimin e një shteti ku ligji është mbi individin.

Nga UÇK-ja te Republika, nga rezistenca te shteti i së drejtës

Historia e Kosovës është shumë më e madhe se historia e një individi.

Ajo është histori e një populli, e një shoqërie, e një rezistence, e një konflikti, e një ndërhyrjeje ndërkombëtare, e një procesi diplomatik dhe e një shtetformimi të ndërlikuar.

Në këtë histori, Hashim Thaçi është një prej aktorëve politikë që mori pjesë në disa prej fazave më të rëndësishme të transformimit.

Rëndësia e tij duhet kërkuar në kalimin nga politika e rezistencës drejt diplomacisë dhe më pas drejt institucioneve të Republikës.

Por historia nuk duhet personalizuar.

Republika është më e madhe se liderët e saj.

Kjo është edhe përfundimi më i rëndësishëm juridik: shteti modern nuk ndërtohet për t’i shërbyer individit; individi në funksion publik i shërben shtetit dhe Kushtetutës.

Prandaj, figura e Hashim Thaçit duhet studiuar në tërësinë e saj historike, politike, diplomatike dhe institucionale, por gjithmonë brenda kufijve të së drejtës.

Historia duhet të vlerësojë. Shkenca politike duhet të analizojë. E drejta duhet të provojë dhe gjykata duhet të gjykojë.

Nga UÇK-ja te Republika. Nga lufta te diplomacia. Nga administrimi ndërkombëtar te subjektiviteti shtetëror. Nga lideri te institucioni.

Kjo është rruga historike në të cilën duhet kërkuar kuptimi më i thellë i shtetformimit të Kosovës.

Dhe testi përfundimtar i çdo arkitekture shtetërore mbetet i njëjtë: jo sa i fuqishëm është arkitekti, por sa e qëndrueshme, demokratike dhe juridikisht e konsoliduar është Republika që mbetet pas tij.