Një libër, një paralajmërim dhe një vdekje që la pas shumë pyetje.

Shkruan: Skender Haliti

“Nëse vdes, Skendë, mbaje librin si kujtim nga unë. Ka disa fjali që nuk harrohen kurrë. Edhe kur kalojnë vite. Edhe kur kalojnë dekada. Për mua, njëra prej tyre është pikërisht kjo fjali e Kapllan Lajçit. Ma tha në Prishtinë, në një kohë të vështirë, kur ne ishim studentë dhe kur një pjesë e rinisë shqiptare po e ndiente gjithnjë e më fuqishëm padrejtësinë që i bëhej popullit tonë.

Në atë kohë nuk e kuptova plotësisht peshën e fjalëve të tij. Sot, pas 47 vjetësh, ato më tingëllojnë krejt ndryshe. Një udhëtim në Rugovë që më ktheu pas në kohë

Para disa kohësh, pas një qëndrimi disaditor në vendlindje, unë dhe djali im, Iliriani, vendosëm të shkonim në Rugovë, në fshatin Shkrel. Atë natë qëndruam në restorantin “Malësia Eco Resort“. Kisha shkuar aty për të pushuar. Por nuk pushova.

Kujtimet për Kapllan Lajçin nuk më lanë të flija.

Ndonjëherë, një vend, një mal, një rrugë apo një pamje e natyrës të kthen pas në kohë më fuqishëm se çdo fotografi. Dhe Rugova më ktheu te 8 qershori i vitit 1979. Atë ditë u përhap lajmi i kobshëm se tre studentët e familjes Lajçi – Kapllani, Zejnija dhe Kadriu – kishin humbur jetën në një aksident komunikacioni. Të tre ishin shumë të rinj. Tepër të rinj për të vdekur.

Kapllani ishte student i Fakultetit Ekonomik të Universitetit të Prishtinës. Zejnija studionte në Fakultetin Juridik, ndërsa Kadriu ishte student në Ferizaj, në Shkollën e Lartë.

Tre të rinj.

Tre jetë.

Një familje.

Një ditë tragjike që la pas një dhimbje të madhe.

“Nëse vdes…“

Por, pas lajmit për vdekjen e Kapllanit, në mendjen time u kthyen vazhdimisht ato fjalë: “Nëse vdes, Skendë, mbaje librin si kujtim nga unë.“ Pse më kishte thënë kështu? Kjo pyetje më është kthyer në mendje për dekada. Në atë kohë, unë nuk kisha asnjë arsye të mendoja për vdekjen e tij. Kapllani ishte i ri. Ishte i shëndetshëm. E donte jetën. Por nuk i frikësohej vdekjes. Dhe ajo fjali, të cilën atëherë e mora si një porosi të çuditshme, pas vdekjes së tij u shndërrua në diçka krejt tjetër. Në një kujtim të rëndë. Në një pyetje. Ndoshta edhe në një paralajmërim. Libri që nuk lejohej të mbahej Libri që Kapllani ma dha ishte “Kokën lart, nëna dhe motra!“.

E mora me vete dhe e çova në Ferizaj, ku e lexuan edhe anëtarët e grupit tim ilegal. Ishte një kohë kur disa libra nuk mund të mbaheshin lirisht. Një libër mund të bëhej shkak për hetime, burgim dhe tortura. Prandaj, ai libër nuk ishte thjesht një libër.

Ishte një rrezik. Por ishte edhe një mesazh.

Titulli i tij – “Kokën lart, nëna dhe motra!“ – sot më duket sikur mbartte brenda vetes diçka që ne atëherë nuk mund ta shihnim. Një paralajmërim për një kohë që do të vinte shumë vite më vonë.

Në fund të viteve ’90, shqiptarët e Kosovës u përballën me represionin dhe luftën. Nënat dhe motrat tona ishin ndër ato që e paguan çmimin më të rëndë, sepse në luftë ranë bijtë dhe vëllezërit e tyre. Njëzet vjet janë një kohë e gjatë në jetën e një njeriu. Në historinë e një populli, ndonjëherë janë vetëm një hap. Kapllani dhe brezi që po zgjohej

Kapllanin e njoha në Fakultetin Ekonomik të Universitetit të Prishtinës.

Ishte një kohë kur te të rinjtë shqiptarë po zgjohej fuqishëm ndjenja kombëtare. Ishte një brez që kishte filluar ta kuptonte më qartë pozitën e shqiptarëve në Jugosllavi dhe padrejtësitë që përjetonin.

Bisedonim për shoqërinë, për të ardhmen, për shqiptarët dhe për atë që po ndodhte rreth nesh. Unë isha pjesë e një grupi ilegal. Prandaj e kuptoja shumë shpejt kur përballë meje kisha dikë që mendonte ngjashëm. Kapllani më la përshtypjen e një njeriu të sinqertë, të drejtë dhe pa hile. Një student me bindje të forta atdhetare.

Një njeri që e donte jetën, por që nuk ishte i gatshëm të jetonte me kokën ulur. Me sa duket, edhe ai e kishte kuptuar se unë kisha interes për literaturën atdhetare. Dhe kështu ma dha librin. A ishte vetëm një aksident?

Më 8 qershor 1979, Kapllani po udhëtonte nga Rugova drejt Prishtinës bashkë me vëllain, Kadriun, dhe motrën, Zejnijen. Makina u aksidentua në Bistricë. Të tre humbën jetën.

Në atë kohë, ngjarja u përjetua si një tragjedi e madhe familjare. Por, për njerëzit që e njihnin Kapllanin, rrethanat e vdekjes së tij lanë edhe dyshime.

Edhe unë isha ndër ata që dyshonin. Jo sepse kisha një provë. Por sepse kisha kujtesën. Kisha fjalët e tij: “Nëse vdes, Skendë, mbaje librin si kujtim nga unë.“

Dhe pyetja që më ndiqte ishte e thjeshtë: Pse do të më fliste për vdekjen e tij një djalë i ri dhe i shëndetshëm? Në atë kohë nuk e dija se, sipas të dhënave që do të mësoja më vonë, Kapllan Lajçi ishte në vëzhgim të UDB-së. Nuk e dija se rreth tij mund të kishte edhe rrethana të tjera për të cilat unë nuk isha në dijeni.

Prandaj, pas lajmit për vdekjen e tij, ato fjalë i interpretova si një lloj paralajmërimi.

“Një vdekje e paralajmëruar“

Në letërsinë botërore ekziston romani i Gabriel García Márquezit „Kronikë e një vdekjeje të paralajmëruar“.

Titulli i tij më është kujtuar shpesh kur kam menduar për Kapllanin. Nuk po them se historia e Kapllanit është e njëjtë me atë të romanit. As nuk dua t’i imponoj lexuesit një përfundim që unë vetë nuk mund ta dëshmoj. Por, pas 47 vjetësh, ende më mbetet një ndjenjë e fortë se vdekja e Kapllanit dhe e vëllait e motrës së tij është një histori që meriton të rihulumtohet.

A ishte vërtet vetëm një aksident?

Nuk e di. Por pyetja vazhdon të ekzistojë.

Dëshmia e Haki Lajçit

Kohët e fundit, pasi mori vesh se kisha ndër mend të shkruaja për vëllanë e tij, Kapllanin, bisedova në telefon me Haki Lajçin. Ai më dha disa të dhëna të tjera për ngjarjen.

Hakiu është matematikan dhe më tregoi se ai dhe vëllezërit e tij furnizoheshin me literaturë kundërjugosllave. Sipas rrëfimit të tij, ditën e aksidentit në Bistricë, Kapllani pritej të bastisej nga UDB-ja e Pejës, pasi dikush e kishte denoncuar.

Në makinë ishin edhe Kadriu dhe Zejnija.

Të tre mbetën të vdekur. Këto janë të dhëna që kërkojnë verifikim dhe hulumtim të mëtejshëm.

Por, për mua, ato e bëjnë edhe më të fortë pyetjen që më ka ndjekur për 47 vjet: Çfarë ndodhi në të vërtetë atë ditë? Një familje që e kishte zgjedhur dijen. Lajçët ishin një familje e arsimuar. Brezi i ri i kësaj familjeje ishte përfshirë në arsimimin akademik.

Shkolla u kishte dhënë dijen dhe shkencën, por ata kishin ruajtur edhe traditën shqiptare, atdhedashurinë dhe njerëzillëkun.

Kapllani ishte pjesë e këtij brezi.

Një brez që lexonte.

Një brez që pyeste.

Një brez që nuk kënaqej me përgjigjet e gatshme.

Në atë kohë, libri kishte një peshë të veçantë.

Dhe pikërisht një libër ishte ajo që Kapllani më la mua.

47 vjet më vonë

Sot kanë kaluar 47 vjet.

Rugova është ende aty.

Malet janë ende aty.

Rruga është ende aty.

Por Kapllani, Kadriu dhe Zejnija nuk janë më.

Në vendin ku humbën jetën është vendosur një pllakë përkujtimore. Tre fytyra të reja shikojnë nga guri.

Tre emra:

KADRI – 1953
ZEJNIJE – 1958
KAPLLAN – 1960

Dhe poshtë tyre:

LAJÇI:
KËTU HUMBËN JETËN TRAGJIKISHT
MË 08.06.1979

Para disa kohësh qëndrova përsëri pranë asaj pllake.

Dhe mendova për Kapllanin.

Për bisedat tona.

Për librin.

Për atë fjali: “Nëse vdes, Skendë, mbaje librin si kujtim nga unë.“ 47 vjet më vonë, libri mund të jetë harruar nga shumë njerëz. Por fjalët e tij nuk janë harruar.

Dhe pyetja ime ende mbetet: A ishte vdekja e Kapllan Lajçit vetëm një aksident, apo pas saj fshihet një histori që ende nuk e dimë të plotë? Nuk kam ardhur të jap një përgjigje. Kam ardhur vetëm të mos e lë pyetjen të vdesë. Sepse disa vdekje i mbyll koha. Por disa pyetje mbeten gjallë.