Diplomaci aktive, sovranitet institucional dhe bashkëpunim i barabartë me partnerët euroatlantikë

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Aktgjykimi i Dhomave të Specializuara të Kosovës në Hagë, i shpallur më 16 shtator 2026, shënon një moment me peshë të veçantë në historinë e re politike, juridike dhe institucionale të Republikës së Kosovës. Përtej dimensionit të tij të drejtpërdrejtë gjyqësor dhe përtej përgjegjësisë individuale penale që i takon vetëm personave të gjykuar, ky zhvillim ka hapur një hapësirë të re për reflektim mbi mënyrën se si Kosova e koncepton dhe e ushtron marrëdhënien e saj me praninë ndërkombëtare.

Ky reflektim nuk duhet të udhëhiqet nga emocioni dhe as të shndërrohet në një debat përballjeje me partnerët ndërkombëtarë. Përkundrazi, ai duhet të zhvillohet me qetësi, maturi shtetërore dhe përgjegjësi diplomatike. Një shtet që synon konsolidimin e pozitës së tij ndërkombëtare duhet të jetë në gjendje të analizojë edhe marrëdhëniet më të ndjeshme me partnerët e vet, pa i vënë në dyshim aleancat strategjike dhe orientimin e tij euroatlantik.

Në këtë kontekst merr rëndësi edhe qëndrimi i historianit britanik James Pettifer, i cili ka vlerësuar se Kosova duhet të rishikojë raportin e saj me disa prej misioneve ndërkombëtare, duke ngritur në veçanti çështjen e rolit të EULEX-it dhe OSBE-së. Në të njëjtën kohë, ai ka bërë dallim të qartë me NATO-n, duke e konsideruar marrëdhënien me Aleancën si të një karakteri tjetër.

Kjo pikëpamje nuk duhet të interpretohet si një kërkesë për distancim nga partnerët ndërkombëtarë. Ajo mund të shërbejë si pikënisje për një pyetje më të gjerë dhe më konstruktive: si duhet të evoluojë marrëdhënia e Kosovës me praninë ndërkombëtare në përputhje me zhvillimin e institucioneve të saj dhe me ambicien për të qenë një shtet gjithnjë e më i konsoliduar në rendin euroatlantik?

Nga prania ndërkombëtare te partneriteti institucional

Kur u ndërtuan mekanizmat e rëndësishëm të pranisë ndërkombëtare në Kosovë, rrethanat politike dhe institucionale ishin dukshëm të ndryshme nga ato të sotmet. Kosova ndodhej në fazat e para të ndërtimit të institucioneve shtetërore dhe kishte nevojë për një mbështetje të gjerë ndërkombëtare në fushën e sigurisë, drejtësisë, administrimit dhe konsolidimit demokratik.

Me kalimin e kohës, megjithatë, institucionet e Republikës së Kosovës janë zhvilluar. Është krijuar një strukturë shtetërore që ushtron kompetenca në fushën e sigurisë, drejtësisë, administrimit publik dhe marrëdhënieve ndërkombëtare.

Prandaj, një shtet i konsoliduar duhet të ketë edhe kapacitetin për të diskutuar periodikisht natyrën dhe mënyrën e pranisë ndërkombëtare në territorin e tij.

Kjo nuk nënkupton mohim të rolit të partnerëve.

Nënkupton përshtatjen e partneritetit me realitetin e ri institucional.

Kjo është një qasje që nuk e dobëson bashkëpunimin ndërkombëtar, por mund ta bëjë atë më funksional, më transparent dhe më të qëndrueshëm.

Rishikimi si instrument i diplomacisë, jo i konfrontimit

Kosova nuk duhet ta trajtojë këtë moment si një dilemë ndërmjet dy alternativave: pranimit të pakushtëzuar ose refuzimit të pranisë ndërkombëtare.

Diplomacia njeh edhe një rrugë tjetër: dialogun për përshtatjen e partneritetit.

Kjo do të nënkuptonte që institucionet e Kosovës, në konsultim me partnerët ndërkombëtarë, të ndërmarrin një vlerësim të strukturuar të mandateve ekzistuese, rezultateve të arritura dhe përgjegjësive që mund të kalojnë gradualisht dhe në mënyrë të qëndrueshme te institucionet vendore.

Në këtë proces duhet të respektohen tri parime themelore:qartësia e mandatit, përgjegjësia institucionale dhe pronësia vendore.

Çdo mision ndërkombëtar duhet të ketë një mandat të përcaktuar qartë, objektiva të matshme dhe një mekanizëm të përshtatshëm vlerësimi.

Njëkohësisht, çdo kompetencë që institucionet e Kosovës janë të afta ta ushtrojnë në mënyrë profesionale duhet, në mënyrë progresive dhe të koordinuar, të jetë pjesë e përgjegjësisë së tyre.

Kjo nuk është shenjë mosbesimi ndaj ndërkombëtarëve,por shtë shenjë e pjekurisë institucionale të shtetit.

EULEX-i dhe një fazë e re e bashkëpunimit

Në këtë kuadër, EULEX-i përbën një nga çështjet që kërkojnë vëmendje të veçantë. Mandati aktual i misionit të Bashkimit Evropian për Sundimin e Ligjit në Kosovë zgjat deri më 14 qershor 2027 dhe përfshin funksione monitoruese, këshilluese dhe mentorimi, krahas disa funksioneve ekzekutive të përcaktuara në mandatin e tij.

Në vend që debati të fokusohet në pyetjen nëse EULEX-i duhet të jetë apo të mos jetë në Kosovë, një diplomaci më e pjekur do të duhej të shtronte pyetjen:

Cili është modeli më i përshtatshëm i bashkëpunimit ndërmjet institucioneve të Kosovës dhe Bashkimit Evropian në fushën e sundimit të ligjit në fazën e ardhshme?

Kjo pyetje e zhvendos debatin nga përplasja në bashkëpunim.

Nëse institucionet e Kosovës kanë krijuar kapacitete të reja, ato duhet të shfrytëzohen. Nëse fusha të caktuara ende kërkojnë ekspertizë ndërkombëtare, ajo duhet të vazhdojë. Nëse disa funksione mund të kalojnë gradualisht në përgjegjësi vendore, kjo duhet të bëhet nëpërmjet një procesi të koordinuar.

Në këtë mënyrë, prania ndërkombëtare nuk shihet si zëvendësim i shtetit, por si mbështetje për forcimin e kapacitetit të tij.

NATO-ja: një dimension tjetër i partneritetit strategjik

Në çdo rishikim të marrëdhënieve me misionet ndërkombëtare duhet të ruhet një dallim themelor ndërmjet misioneve civile dhe dimensionit të sigurisë euroatlantike.

KFOR-i, i udhëhequr nga NATO-ja, ka një rol të veçantë në sigurinë e Kosovës dhe në ruajtjen e një mjedisi të sigurt e të qetë. NATO-ja e ka vazhduar praninë e saj në Kosovë që nga viti 1999 dhe e lidh misionin e KFOR-it me sigurinë, stabilitetin dhe lirinë e lëvizjes për të gjitha komunitetet.

Prandaj, çdo diskutim mbi rishikimin e pranisë ndërkombëtare duhet të jetë i diferencuar dhe institucionalisht preciz.

Nuk mund të trajtohen njësoj çështjet e sundimit të ligjit, monitorimit institucional dhe sigurisë euroatlantike.

Për Kosovën, marrëdhënia me NATO-n është pjesë e orientimit strategjik të saj.

Prandaj, politika e jashtme e Kosovës duhet të jetë e aftë të dallojë ndërmjet rishikimit të mekanizmave të bashkëpunimit dhe ruajtjes së aleancave strategjike.

Kjo është pikërisht ajo që kërkon një diplomaci e pjekur.

Haga si mësim për diplomacinë kosovare

Aktgjykimi i Hagës duhet të shërbejë edhe si moment për një reflektim më të thellë mbi mënyrën se si Kosova i menaxhon proceset ndërkombëtare.

Pavarësisht qëndrimeve të ndryshme mbi themelimin dhe funksionimin e Dhomave të Specializuara, një mësim i rëndësishëm për çdo shtet është se marrëveshjet dhe mekanizmat ndërkombëtarë duhet të trajtohen me përgatitje të jashtëzakonshme juridike dhe diplomatike.

James Pettifer ka argumentuar se problemi nuk ishte domosdoshmërisht vetë krijimi i Dhomave të Specializuara, por mënyra se si Kosova i kishte negociuar kushtet e tyre.

Ky është një argument që meriton të analizohet me seriozitet.

Kosova duhet të ndërtojë kapacitetin për të qenë e pranishme jo vetëm kur merret një vendim, por në të gjitha fazat e procesit që i paraprin atij.

Diplomacia e suksesshme nuk është vetëm diplomaci e reagimit. Është diplomaci e parashikimit, e negocimit dhe e ndërtimit të koalicioneve.

Nga diplomacia reaktive te diplomacia parandaluese

Për një shtet me pozitën ndërkombëtare të Kosovës, diplomacia duhet të jetë veçanërisht e kujdesshme, profesionale dhe e vazhdueshme.

Çështjet që prekin Kosovën nuk mund të trajtohen vetëm atëherë kur ato arrijnë në agjendën e institucioneve ndërkombëtare.

Ato duhet të ndiqen që në fazën e hershme të formimit të agjendës.

Kjo kërkon një diplomaci që vepron në mënyrë të koordinuar në Washington, Bruksel, Londër, Berlin, Paris, në selitë e organizatave ndërkombëtare dhe në qendrat kryesore të vendimmarrjes.

Në këtë kuptim, Kosovës i duhet një diplomaci parandaluese: një diplomaci që identifikon rrezikun përpara se ai të shndërrohet në krizë, që ndërton argumentin përpara se të kërkohet përgjigjja dhe që krijon partneritete përpara se të votohet një rezolutë.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme në raport me Serbinë, e cila vazhdimisht përpiqet ta mbajë çështjen e Kosovës në agjendën ndërkombëtare.

Përgjigjja e Kosovës nuk duhet të jetë vetëm kundërpërgjigje,por duhet të jetë agjendë diplomatike e saj.

Marrëdhëniet me Shqipërinë: koordinim strategjik

Në këtë fazë të re, koordinimi ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë mund të ketë rëndësi të veçantë.

Dy shtetet janë sovrane dhe duhet ta ruajnë plotësisht subjektivitetin e tyre juridik dhe institucional. Por në çështjet ku ekzistojnë interesa të përbashkëta, koordinimi diplomatik mund të rrisë qartësinë dhe efektivitetin e përfaqësimit.

Ky koordinim nuk duhet të perceptohet si krijim i një politike të vetme të jashtme apo si zëvendësim i institucioneve të dy shteteve.Ai duhet të jetë bashkërendim i qëndrimeve aty ku interesat përputhen.

Në Washington, në Bruksel, në NATO, në institucionet evropiane dhe në organizatat ndërkombëtare, Prishtina dhe Tirana mund të komunikojnë më ngushtë për çështjet që lidhen me stabilitetin rajonal, integrimin euroatlantik, sigurinë, zhvillimin ekonomik dhe mbrojtjen e interesave të tyre legjitime.

Një qasje e tillë do t’i jepte diplomacisë shqiptare në rajon më shumë koherencë, pa cenuar sovranitetin dhe kompetencat e dy shteteve.

Një marrëdhënie e re me partnerët ndërkombëtarë

Kosova nuk ka nevojë për një politikë të jashtme që e vendos atë përballë partnerëve të saj.

Ka nevojë për një politikë të jashtme që e bën atë partner më të fortë dhe më të besueshëm.

Rishikimi i marrëdhënieve me misionet ndërkombëtare duhet të shihet pikërisht në këtë frymë.

Nëse një mision ka ende rol të domosdoshëm, Kosova duhet ta pranojë këtë dhe të bashkëpunojë në mënyrë konstruktive.

Nëse një mandat ka nevojë për përshtatje, ajo duhet të negociohet.

Nëse përgjegjësitë mund t’u kalojnë institucioneve vendore, kjo duhet të bëhet gradualisht dhe me garanci profesionale.

Nëse një mision nuk e ka më të njëjtën rëndësi si në periudhën e themelimit, kjo duhet të diskutohet në mënyrë institucionale me partnerët.

Kjo është mënyra se si ndërtohet një marrëdhënie moderne ndërmjet një shteti sovran dhe partnerëve ndërkombëtarë.

Sovraniteti dhe përgjegjësia

Sovraniteti nuk është vetëm e drejtë.,është edhe përgjegjësi.

Kosova duhet të dëshmojë se është e gatshme të marrë gjithnjë e më shumë përgjegjësi për institucionet e veta, për sundimin e ligjit, për sigurinë, për diplomacinë dhe për përfaqësimin ndërkombëtar.

Por ky proces nuk duhet të zhvillohet në kundërshtim me partnerët që e kanë mbështetur Kosovën në periudhat më të vështira të historisë së saj të re.

Përkundrazi, duhet të zhvillohet me partnerët dhe përmes partneritetit.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme në marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara, NATO-n dhe Bashkimin Evropian.

Kosova duhet të synojë një marrëdhënie ku mbështetja ndërkombëtare dhe përgjegjësia vendore plotësojnë njëra-tjetrën.

Nga kjo perspektivë, konsolidimi i sovranitetit nuk nënkupton reduktimin e partneriteteve.

Nënkupton rritjen e kapacitetit për të qenë partner i denjë brenda tyre.

Pas Hagës: një diplomaci e re për një shtet në konsolidim

Pas Hagës, Kosova ndodhet përballë një momenti që kërkon maturi të veçantë politike dhe diplomatike.

Nuk është koha për deklarata impulsive.

Nuk është koha për të vënë në dyshim aleancat strategjike.

Por është koha për një reflektim të thellë shtetëror.

Kosova duhet të analizojë me seriozitet marrëdhëniet e saj me misionet ndërkombëtare, mandatin e tyre, efektivitetin, përgjegjësitë dhe perspektivën e tyre.

Këtë duhet ta bëjë në dialog të ngushtë me partnerët.

Kjo qasje do t’i mundësonte Kosovës të kalojë nga një model ku prania ndërkombëtare shihet kryesisht si strukturë mbikëqyrëse në një model ku ajo shihet gjithnjë e më shumë si partneritet institucional ndërmjet një shteti sovran dhe bashkësisë ndërkombëtare.

Ky ndryshim nuk mund të ndodhë brenda natës.

Ai kërkon diplomaci,profesionalizëm,konsensus institucional,komunikim të vazhdueshëm me aleatët,dhe mbi të gjitha, kërkon një vizion të qartë për vendin që Kosova dëshiron ta ketë në rendin ndërkombëtar.

Pas Hagës, Kosova nuk duhet të tërhiqet nga bota. Ajo duhet të hyjë më thellë në të — me më shumë përgjegjësi, më shumë argument, më shumë diplomaci dhe më shumë vetëbesim institucional.

Në këtë kuptim, rishikimi i marrëdhënieve me misionet ndërkombëtare nuk duhet të jetë një akt distancimi.

Duhet të jetë një fazë e re e dialogut diplomatik për përshtatjen e partneritetit me realitetin e sotëm të Republikës së Kosovës.

Kosova duhet të mbetet e orientuar fuqishëm drejt SHBA-së, NATO-s dhe Bashkimit Evropian, ndërsa njëkohësisht të ndërtojë kapacitete më të mëdha për të mbrojtur interesat e saj përmes së drejtës ndërkombëtare, diplomacisë dhe dialogut.

Ky është kuptimi më i qëndrueshëm i sovranitetit në shekullin XXI:jo distancim nga partnerët, por partneritet më i barabartë; jo përballje, por dialog; jo diplomaci reaktive, por diplomaci aktive; jo izolim, por integrim me përgjegjësi shtetërore.

Dhe pikërisht këtu duhet të fillojë kapitulli i ri diplomatik i Kosovës pas Hagës.