Fatmir Lekaj

Vrasja e Arlinda Zekajt shtron nevojën për një shqyrtim të thelluar të dhunës ndaj grave dhe të përgjegjësisë individuale, shoqërore dhe institucionale. Sipas raportimeve të medieve dhe të avokates së saj, Arlinda vazhdimisht kishte kërkuar ndihmë dhe mbrojtje nga institucionet. Rrethanat dhe përgjegjësitë konkrete të rastit duhet të sqarohen duke respektuar procesin hetimor dhe gjyqësor. Në vijim trajtohen disa çështje të përgjithshme që lidhen me dhunën ndaj grave, pa pretenduar se ato shpjegojnë rrethanat apo motivet e rastit konkret.

Vrasja e një gruaje nga bashkëshorti, partneri, ish-partneri ose një familjar i tyre është një tragjedi që prek familjen dhe gjithë shoqërinë. Fëmijët mund të mbeten pa nënën, prindërit pa vajzën, ndërsa motrat, vëllezërit dhe miqtë pa një njeri të dashur. Asnjë reagim publik nuk mund ta zhbëjë këtë humbje.

Rastet e vrasjes së grave në Kosovë meritojnë një diskutim të vazhdueshëm dhe të thelluar, jo vetëm një reagim të përkohshëm pas çdo tragjedie. Për t’i kuptuar dhe për t’i parandaluar ato, nevojitet një qasje që ndërthur perspektivën psikologjike, sociologjike, juridike dhe politike.

Të kërkosh shkaqet nuk do të thotë ta arsyetosh krimin. Përkundrazi, kuptimi i rrethanave mund të ndihmojë në parandalimin e tij. Përgjegjësia për dhunën dhe vrasjen mbetet gjithmonë te personi që e kryen atë.

Së pari, nga perspektiva psikologjike, ndarja, divorci ose mosmarrëveshjet për fëmijët mund të jenë përvoja të dhimbshme. Ato mund të shoqërohen me zemërim, pasiguri, xhelozi dhe frikë nga humbja. Shumica e njerëzve që përjetojnë ndjenja të tilla nuk përdorin dhunë.

Në disa raste, megjithatë, një burrë mund ta përjetojë vendimin e gruas për t’u ndarë jo vetëm si përfundim të një marrëdhënieje, por edhe si humbje të kontrollit mbi jetën e saj. Ai mund të mos e pranojë pavarësinë e saj ose të mendojë se ka të drejtë të vendosë për të, për kontaktet e saj apo për të ardhmen e saj.

Ndarja bashkëshortore mund të jetë e dhimbshme edhe në shoqëritë më të emancipuara, ku barazia gjinore është më e zhvilluar, sepse jo gjithmonë të dyja palët e dëshirojnë njësoj përfundimin e marrëdhënies. Megjithatë, respekti i ndërsjellë dhe vetëdija për barazinë mund të ndihmojnë që ndarja të përballohet në mënyrë më të qytetëruar dhe me përgjegjësi, pa i vendosur fëmijët në mes të konfliktit.

Fëmijët nuk duhet të përdoren si mjet presioni, hakmarrjeje apo kontrolli në një martesë që nuk mund të vazhdojë ose pas përfundimit të saj. Ata kanë nevojë për siguri, përkujdesje dhe marrëdhënie të shëndetshme me prindërit e tyre, kur kjo është në interesin e tyre dhe e sigurt për ta.

Përfundimi i marrëdhënies bashkëshortore nuk e përfundon përgjegjësinë prindërore. Fëmija duhet të respektohet si individ me vlerë më vete, ndërsa mirëqenia dhe interesi i tij më i mirë duhet të vendosen mbi konfliktet ndërmjet prindërve.

Këtu dallimi ndërmjet konfliktit dhe dhunës është thelbësor. Konfliktet dhe mospajtimet janë pjesë e jetës njerëzore. Por kërcënimi, përndjekja, kontrolli dhe dhuna janë veprime që cenojnë sigurinë dhe dinjitetin e tjetrit.

Nuk duhet të supozojmë se çdo person që kryen dhunë është i sëmurë mendërisht. Një shpjegim i tillë, pa vlerësim profesional, mund ta thjeshtojë problemin dhe ta largojë vëmendjen nga përgjegjësia personale, nga sjelljet kontrolluese dhe nga rreziku që mund të jetë shfaqur më herët.

Prandaj, kërcënimet, dhuna e mëparshme, përndjekja dhe kontrolli i vazhdueshëm nuk duhet të trajtohen si “çështje të zakonshme familjare”. Ato kërkojnë vëmendje dhe vlerësim serioz.

Së dyti, nga perspektiva sociologjike, shoqëria e Kosovës, sikurse shumë shoqëri të tjera, ka kaluar dhe vazhdon të kalojë nëpër ndryshime të mëdha. Rritja e arsimimit, punësimit dhe pjesëmarrjes së grave në jetën publike ka ndikuar edhe në marrëdhëniet brenda familjes.

Në të njëjtën kohë, në disa mjedise vazhdojnë të jenë të pranishme pikëpamje tradicionale, sipas të cilave, burri duhet të ketë autoritetin dhe kontrollin kryesor, ndërsa gruaja duhet t’u nënshtrohet vendimeve të tij ose të familjes.

Një shoqëri e bazuar në barazi gjinore duhet ta njohë gruan si individ të pavarur, me përvojat, të drejtat dhe zgjedhjet e saj. Ajo nuk mund të reduktohet në rolin e bashkëshortes, nënës apo anëtares së familjes, edhe pse këto role mund të jenë pjesë të rëndësishme të jetës së saj.

Në këtë kalim, midis normave patriarkale dhe idealeve moderne të barazisë e të vetëvendosjes, mund të lindin tensione. Për shembull, një grua mund të kërkojë të punojë, të jetojë më vete ose ta përfundojë martesën, ndërsa burri apo familja e tij mund ta shohin këtë si kundërshtim të rolit që ata presin prej saj.

Kjo nuk do të thotë se ndryshimet shoqërore ose kërkesa për barazi shkaktojnë dhunë. Përkundrazi, problemi qëndron te mundësia që dikush të mos e pranojë të drejtën e gruas për të vendosur për jetën e saj dhe të përpiqet ta ruajë kontrollin me kërcënim ose dhunë. Kjo është një mundësi që duhet studiuar në raste dhe rrethana konkrete, jo një shpjegim automatik për çdo vrasje.

Edhe presioni social, frika nga turpi dhe pyetja “çfarë do të thonë të tjerët?” mund ta bëjnë më të vështirë kërkimin e ndihmës ose largimin nga një marrëdhënie e dhunshme. Familja dhe rrethi shoqëror duhet ta dëgjojnë personin që kërkon mbështetje, në vend që ta detyrojnë të heshtë apo të qëndrojë në një situatë të rrezikshme.

Dhuna ndaj grave nuk është dukuri vetëm në Kosovë. Ajo shfaqet edhe në vende ku barazia gjinore është më e zhvilluar. Megjithatë, kjo nuk duhet të na pengojë të shqyrtojmë me ndershmëri rrethanat dhe përgjegjësitë në shoqërinë tonë.

Së treti, nga perspektiva juridike, shteti ka për detyrë ta mbrojë jetën, sigurinë dhe dinjitetin e çdo personi. Kosova ka miratuar legjislacion për parandalimin dhe mbrojtjen nga dhuna në familje, dhuna ndaj grave dhe dhuna në baza gjinore. Por ekzistenca e ligjeve nuk mjafton nëse ato nuk zbatohen në mënyrë të përpiktë dhe në kohën e duhur. Kur raportohet një kërcënim apo një rast dhune, institucionet duhet të vlerësojnë me kujdes rrezikun dhe të veprojnë sipas përgjegjësive të tyre. Zbatimi i masave mbrojtëse duhet të mbikëqyret dhe shkelja e tyre të trajtohet seriozisht.

Mbrojtja duhet të jetë reale dhe t’i marrë parasysh rrethanat konkrete të personit të rrezikuar. Një grua që kërkon siguri duhet të mbështetet edhe në ushtrimin e të drejtave të saj, përfshirë të drejtat që lidhen me fëmijët dhe banesën. Ajo nuk duhet të mbetet e vetme përballë një zgjedhjeje ndërmjet sigurisë dhe këtyre të drejtave.

Po aq e rëndësishme është që pas një vrasjeje të shqyrtohet me përgjegjësi veprimi i institucioneve: a kishte pasur ankesa të mëparshme? A ishte vlerësuar rreziku? A kishin bashkëpunuar policia, prokuroria, gjykatat dhe shërbimet sociale? A ishte ofruar mbrojtja e nevojshme?

Përgjigjet duhet të bazohen në faktet e secilit rast, pa paragjykuar dhe pa nxjerrë përfundime para se të përfundojnë hetimet. Qëllimi i shqyrtimit duhet të jetë edhe mësimi nga gabimet, në mënyrë që ato të mos përsëriten.

Së katërti, nga perspektiva politike, dhuna ndaj grave nuk është vetëm çështje private apo familjare. Ajo është edhe çështje e sigurisë, e barazisë, e të drejtave të njeriut dhe e besimit në institucionet publike.

Përgjegjësia politike nuk duhet të kufizohet në deklarata dënimi pas një tragjedie. Ajo kërkon politika të qëndrueshme, burime të mjaftueshme dhe bashkëpunim ndërmjet institucioneve.

Policia, prokuroria, gjykatat, shërbimet sociale dhe strehimoret duhet të kenë mundësi të veprojnë shpejt dhe në mënyrë të koordinuar. Një grua që largohet nga një marrëdhënie e dhunshme mund të ketë nevojë për strehim të sigurt, ndihmë juridike, mbështetje ekonomike dhe kujdes për fëmijët. Pa këto kushte, e drejta për t’u larguar mund të mbetet shumë e vështirë për t’u ushtruar në praktikë.

Parandalimi duhet të fillojë herët: në familje, në shkollë dhe në jetën publike. Vajzat dhe djemtë duhet të mësojnë se marrëdhëniet ndërmjet njerëzve ndërtohen mbi respektin, barazinë dhe pranimin e lirisë së tjetrit. Burrat dhe djemtë duhet të jenë pjesë aktive e kësaj përpjekjeje.

Çdo vrasje është një tragjedi e veçantë dhe një vepër për të cilën përgjegjësia duhet të përcaktohet individualisht nga drejtësia. Por, kur raste të tilla përsëriten, shoqëria duhet të pyesë nëse ekzistojnë edhe qëndrime, modele sjelljeje apo dobësi institucionale që e bëjnë më të vështirë parandalimin e tyre.

Njëkohësisht, është e rëndësishme të pranohet se ndarja mund të jetë sfiduese edhe për burrin, veçanërisht kur ai nuk e ka dëshiruar përfundimin e marrëdhënies. Ai mund të përjetojë trishtim, vetmi, pasiguri ekonomike ose shqetësim se do të kalojë më pak kohë me fëmijët. Mund të ndiejë edhe presion nga familja apo shoqëria, ose ta ketë të vështirë të përshtatet me ndryshimin e roleve tradicionale në familje.

Në shoqëritë tradicionale patriarkale, gatishmëria për të sakrifikuar dhe për të siguruar mirëqenien ekonomike të familjes, pavarësisht prej vështirësive, shpesh është konsideruar një tregues i burrërisë. Në një shoqëri moderne burrëria dhe përgjegjësia e burrit mund të shprehen edhe duke u përpjekur për të ruajtur një marrëdhënie të bazuar në respekt dhe mirëkuptim, por edhe duke e pranuar me përgjegjësi ndarjen kur bashkëjetesa nuk funksionon ose kur njëra palë nuk dëshiron ta vazhdojë atë.

Vështirësitë që mund të sjellë ndarja meritojnë të dëgjohen dhe të trajtohen me mirëkuptim. Burrat duhet të kenë mundësi të kërkojnë mbështetje për t’i përballuar ato. Por asnjë vështirësi nuk e arsyeton kontrollin, kërcënimin apo dhunën.

Pikërisht në situata të vështira, si ndarja dhe konfliktet ndërmjet prindërve, tregohet përgjegjësia e një prindi ndaj fëmijës së vet: duke e respektuar atë si individ me vlerë më vete, me nevojat dhe të drejtat e tij; duke mos e përdorur kurrë si mjet presioni apo hakmarrjeje kundër prindit tjetër; dhe duke u përpjekur që fëmija të mos dëmtohet apo traumatizohet nga konflikti. Përgjegjësia e të dy prindërve është që mirëqenia, interesi më i mirë dhe siguria e fëmijës të mbeten gjithmonë në qendër.

Na duhet një qasje që bashkon përgjegjësinë individuale me përgjegjësinë shoqërore dhe institucionale: kryerësi duhet të përgjigjet për veprën e tij, ndërsa institucionet dhe shoqëria duhet të bëjnë më shumë për ta njohur rrezikun, për t’i dëgjuar ata që kërkojnë ndihmë dhe për t’i mbrojtur në kohë.

Në fund, vlen të theksohet se kjo çështje nuk duhet të shndërrohet në mjet të përplasjeve politike ndërmjet pozitës dhe opozitës. Përkundrazi, ajo shtron nevojën për një angazhim të përbashkët dhe për krijimin e një mekanizmi parlamentar, me pjesëmarrjen e të gjitha partive, që do t’i shqyrtonte sfidat, do ta mbikëqyrte zbatimin e politikave dhe do të propozonte masa për parandalimin e dhunës ndaj grave. Ky bashkëpunim nuk duhet ta pengojë shqyrtimin e përgjegjësive institucionale dhe kërkimin e llogarisë kur ka pasur gabime apo dështime.