Shkruan: Izmi Zeka 

Hyrje

Gursel dhe Bajram Sylejmani ishin veprimtarë të çështjes kombëtare dhe pjesëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Të lindur në Sadovinë e Jerlive të Vitisë, ata u angazhuan që në rini në organizimet kundër politikës së pushtetit jugosllav ndaj shqiptarëve të Kosovës. Veprimtaria e tyre u zhvillua në disa etapa: nga angazhimi në organizimet ilegale dhe përballja me represionin shtetëror, te veprimtaria në Ferizaj gjatë viteve ’90 dhe organizimi i njësive të UÇK-së në trevën e Nerodimes. Në vitin 1998, pas daljes në ilegalitet dhe përfshirjes në organizimin e formacioneve çlirimtare, të dy vëllezërit u vendosën në zonën e Jezercit. Më 28 shtator 1998 ranë gjatë luftimeve me forcat serbe, në kuadër të ofensivës së zhvilluar në këtë zonë.
Prejardhja familjare dhe paraardhësit
Gursel dhe Bajram Sylejmani rridhnin nga një familje e Sadovinës së Jerlive, në komunën e Vitisë, e cila në kujtesën e vendësve lidhej me qëndresën dhe mbështetjen ndaj njerëzve të përfshirë në lëvizjet kombëtare. Në historinë familjare përmenden Ahmet Sylejmani dhe vëllai i tij, Bejta, të njohur për qëndrimin kundërshtues ndaj pushteteve të kohës dhe për mbështetjen që u jepnin njerëzve të ndjekur nga autoritetet. Oda e familjes Sylejmani shërbente si vend mikpritjeje dhe mbështetjeje për njerëzit që përballeshin me ndjekjen e pushtetit. Gjatë vitit 1942, në kohën e pushtimit bullgar, shtëpia dhe pasuria e familjes u dogjën. Si pasojë, familja u detyrua të largohej nga Sadovina e Jerlive dhe të vendosej përkohësisht në Sadovinë e Çerkezëve, ku qëndroi deri pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore.
Fëmijëria, shkollimi dhe formimi
Gursel Hetem Sylejmani lindi më 1 nëntor 1961 në Sadovinë e Vitisë. Shkollimin fillor e kreu në vendlindje dhe në Gushicë, ndërsa shkollimin e mesëm në Viti. Më pas vazhdoi studimet në degën e artit figurativ në Shkollën e Lartë Pedagogjike në Shkup. Interesimi për artin figurativ u bë pjesë e veprimtarisë së tij profesionale dhe krijuese. Bajram Hetem Sylejmani lindi më 3 dhjetor 1965 në Sadovinë e Vitisë. Shkollën fillore e kreu në Gushicë, ndërsa të mesmen në Viti, në drejtimin shkencor. Studimet i vazhdoi në degën e gjeologjisë në Fakultetin Xehetaro-Metalurgjik në Mitrovicë, të cilat i përfundoi më 1991. Krahas studimeve, kishte interesim edhe për fotografinë artistike dhe për punët grafike. Fillimet e veprimtarisë kombëtare Gursel Sylejmani u përfshi që në rini në veprimtarinë ilegale kombëtare. Angazhimi i tij u zhvillua në rrethin e të rinjve që kundërshtonin politikën e pushtetit jugosllav ndaj shqiptarëve dhe kërkonin organizimin e rezistencës politike. Në mesin e të rinjve me të cilët kishte kontakte përmenden Enver Topalli, Xhabir Morina, Ymer Grainca dhe veprimtarë të tjerë. Në trevën e Ferizajt, veprimtaria zhvillohej në kuadër të organizimit ilegal të udhëhequr nga Bajrush Xhemaili. Gurseli përdorte edhe emrin e fshehtë Kadriu, në nderim të Kadri Zekës, veprimtarit të njohur të lëvizjes kombëtare. Gjatë pranverës së vitit 1981, Gurseli dhe Bajrami u angazhuan në demonstratat dhe organizimet e kohës. Në vjeshtën e po atij viti, Gurseli mori pjesë edhe në aksionet e shkrimit të parullave në hapësirën nga Prishtina deri në Kaçanik, përfshirë aksin Gërlicë–Viti. Këto veprime ishin pjesë e përpjekjeve për të mbajtur gjallë organizimin politik dhe për të përhapur kërkesat kombëtare në mesin e popullsisë.

Arrestimi dhe burgosja e Gursel Sylejmanit

Më 14 dhjetor 1982, Gursel Sylejmani u arrestua nga organet e sigurimit jugosllav. Pas një periudhe të gjatë hetimesh, u dënua me tetë vjet burg. Më vonë, nga dënimi iu zbritën tre vjet. Gjatë vuajtjes së dënimit kaloi në disa burgje, ndër të cilat në Prishtinë, Prizren, Mitrovicë të Sremit, Vranjë, Leskovc dhe Nish. Në burgun e Leskovcit qëndroi për një kohë edhe me bashkëveprimtarin Bajrush Xhemaili. Kalimi në disa institucione të vuajtjes së dënimit ishte pjesë e trajtimit që u bëhej të burgosurve politikë shqiptarë, të cilët autoritetet synonin t’i izolonin nga rrethi i tyre shoqëror dhe organizativ. Burgosja e tij nuk e ndërpreu angazhimin kombëtar. Pas përfundimit të kësaj periudhe, Gurseli vazhdoi të mbante lidhjet me veprimtarët dhe të merrte pjesë në zhvillimet politike të kohës.
Përndjekjet dhe arrestimet e mëvonshme
Në vjeshtën e vitit 1988, Gursel dhe Bajram Sylejmani u arrestuan përsëri. Pas hetimeve, Bajrami u lirua në mungesë provash. Gurseli u mbajt në burg deri në fund të janarit 1989. Më 27 mars 1989, Gurseli u arrestua sërish. Për rreth tre muaj u mbajt në izolim në burgjet e Vranjës dhe Shabacit. Këto arrestime ndodhën në një periudhë të ashpërsimit të represionit ndaj shqiptarëve të Kosovës, kur pushteti serb po ndërmerrte masa të gjera kundër veprimtarëve politikë dhe organizimeve shqiptare. Pas lirimit, ai vazhdoi angazhimin në zhvillimet politike dhe protestat e vjeshtës së vitit 1989 dhe të pranverës së vitit 1990, në Ferizaj, Prishtinë dhe qendra të tjera. Në maj të vitit 1992 u ndalua përsëri për 24 orë. Pas këtij ndalimi, i dërgoi një shkresë Këshillit për të Drejtat dhe Liritë e Njeriut në Ferizaj, ku paraqiti shqetësimet për represionin që ushtrohej ndaj tij.

Ateleja e Gursel dhe Bajram Sylejmanit në Ferizaj

Gjatë viteve ’90, Gursel dhe Bajram Sylejmani zhvilluan veprimtari profesionale në Ferizaj, ku krijuan një dyqan-atelie. Kjo veprimtari u mundësoi të vazhdonin punën krijuese dhe të mbanin lidhje me qytetarët e trevës. Gurseli merrej kryesisht me pikturë, mbishkrime dhe reklama për dyqane e ndërmarrje, ndërsa Bajrami me fotografi artistike dhe punë grafike. Në atele përgatiteshin kalendarë, kartëvizita, etiketa dhe mbishkrime për tregtore, dyqane zejtare dhe subjekte private në Ferizaj e Viti. Bajrami merrej edhe me punë të realizuara me kompjuter. Përveç funksionit profesional, ateleja dhe shtypshkronja përbënin edhe një hapësirë ku vëllezërit mund të zhvillonin veprimtarinë e tyre në rrethana të vështira politike. Në maj të vitit 1998, pjesëtarë të shërbimit sekret dhe të policisë serbe e kërkuan Gurselin, ndërsa vendi i tij i punës ishte vënë në shënjestër të organeve të ndjekjes.

Dalja në ilegalitet dhe organizimi i UÇK-së

Më 12 maj 1998, Gursel Sylejmani doli në ilegalitet. Së bashku me të vëllanë, Bajramin, iu përkushtua organizimit të njësive të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës në trevën e Ferizajt dhe në kuadër të Nënzonës Operative të Nerodimes. Një periudhë të rëndësishme të kësaj veprimtarie e kaluan në Gremë. Në këtë proces bashkëpunuan me veprimtarë dhe pjesëtarë të organizimit të UÇK-së, ndër të cilët Rexhep Bislimi, Ahmet Hoxha, Enver Topalli, Ylber Topalli, Imri Ilazi dhe të tjerë. Organizimi zhvillohej në rrethana të vështira, për shkak të ndjekjes së vazhdueshme nga policia dhe strukturat e sigurisë serbe. Në gjysmën e dytë të qershorit 1998, në Ferizaj u arrestuan disa veprimtarë, ndër ta Ahmet Hoxha, Rexhep Bislimi, Enver Topalli, Sylejman Bytyçi, Skënder Ferizi dhe Ylber Topalli. Arrestimet ndikuan në organizimin e mëtejshëm të veprimtarisë në këtë trevë, por nuk e ndalën zgjerimin e formacioneve të UÇK-së. Më 14 korrik 1998, Gursel dhe Bajram Sylejmani u nisën nga Gremja në drejtim të Papazit dhe Jezercit, ku u bashkuan me njësitet e UÇK-së. Në këtë zonë vepronin edhe luftëtarë të tjerë, ndër ta Nazmi Uksmajli, Sejdi Sejdiu, Imri Ilazi, Qamil Xhemaili, Kemajl Hetemi, Bashkim Vishi, Lulëzim Guta, Arsim Zeqiri, Nazim Tërziu, Sali Baliu dhe të tjerë.

Organizimi i formacioneve dhe përgjegjësitë në Jezerc

Më 16 korrik 1998, UÇK-ja doli publikisht në Jezerc. Në këtë ditë, gjatë përballjeve të para, ra Nazmi Ukësmajli, ndërsa u plagos Imri Ilazi. Më 18 korrik, njësitet u vendosën në gjashtë pozicione mbrojtëse. Më 5 gusht, në Jezerc marshuan edhe njësitet e Kaçanikut, të udhëhequra nga Agim Bajrami. Në fazën e parë të organizimit në Jezerc u krijuan dy skuadra. Skuadra e parë komandohej nga Bajram Sylejmani, i njohur me emrin e luftës Fatmiri, ndërsa Gursel Sylejmani ishte pjesë e skuadrës së dytë. Në fillim të shtatorit 1998 u bë riorganizimi i formacioneve. U krijua batalioni i parë, i përbërë nga kompani me tri toga, si dhe njësi speciale dhe vëzhguese. Në këtë organizim, Bajram Sylejmani u emërua në krye të Togës së Parë, ndërsa Gursel Sylejmani u caktua përgjegjës i shërbimit informativ të formacioneve të nënzonës. Këto përgjegjësi lidhen me fazën e konsolidimit të strukturës ushtarake në Jezerc dhe me përgatitjet për mbrojtjen e pozicioneve nga sulmet e forcave serbe.
Ofensiva serbe dhe rënia në Jezerc
Në fund të shtatorit 1998, forcat serbe ndërmorën një ofensivë të gjerë kundër pozicioneve të UÇK-së në Jezerc. Luftimet më të mëdha u zhvilluan nga 24 deri më 28 shtator, ndërsa sulmi kryesor i forcave të mëdha ushtarahe e policore serbe filloi në mëngjesin e 26 shtatorit. Në mbrojtje të Jezercit vepronin rreth 300 luftëtarë nga njësitet e Kaçanikut, Ferizajt dhe Shtimes. Në drejtimin e këtyre formacioneve përmenden Imri Ilazi, Agim Bajrami, Qamil Ilazi, Daut Ilazi dhe Hajrush Kurtaj. Gjatë luftimeve ranë nëntë luftëtarë të UÇK-së, të shpërndarë në pozicione të ndryshme mbrojtëse: Në pozicionin e parë ranë Bajram Sylejmani dhe Kemajl Hetemi. Në pozicionin e dytë ranë Sejdi Sejdiu, Bashkim Vishi dhe Nazim Tërziu. Në pozicionin e tretë ra Gursel Sylejmani. Në pozicionin e pestë ra Lulëzim Guta. Në pozicionin e gjashtë ranë Arsim Zeqiri dhe Sali Baliu. Gjatë luftimeve u plagosën Daut Ilazi dhe Islam Hasaj.
Gursel dhe Bajram Sylejmani ranë më 28 shtator 1998, në mbrojtje të pozicioneve të UÇK-së në Jezerc. Rënia e tyre ndodhi në kuadër të ofensivës serbe që synonte shkatërrimin e formacioneve çlirimtare dhe largimin e tyre nga kjo zonë strategjike.

Varrimi dhe rivarrimi

Pas rënies, Gursel dhe Bajram Sylejmani u varrosën fillimisht në vendin ku kishin rënë. Më 12 shtator 1999, eshtrat e tyre u rivarrosën në Varrezat e Dëshmorëve në Ferizaj, së bashku me dëshmorë të tjerë të kësaj treve. Rivarrimi në varrezat e dëshmorëve shënoi përfshirjen e tyre në hapësirën publike të kujtesës së pasluftës dhe në përkujtimin institucional të luftës çlirimtare.

Ndikimi intelektual dhe patriotik në proceset e luftës çlirimtare

Veprimtaria e Gursel dhe Bajram Sylejmanit nuk mund të kuptohet vetëm përmes angazhimit të tyre të drejtpërdrejtë në organizimin ushtarak dhe në luftimet e vitit 1998. Ajo kishte edhe një dimension intelektual, kulturor dhe formues, i cili ishte zhvilluar gjatë viteve të mëparshme dhe që ndikoi në mënyrën se si ata e kuptonin çështjen kombëtare, përgjegjësinë qytetare dhe nevojën për organizim. Përgatitja e tyre akademike dhe profesionale, interesimi për librin, historinë dhe zhvillimet politike, si dhe përvoja e fituar në jetën shoqërore, përbënin pjesë të rëndësishme të këtij formimi. Në kushtet e represionit politik dhe të kufizimit të hapësirës publike për shqiptarët në Kosovë, dija dhe informimi kishin rëndësi të veçantë. Leximi i literaturës historike e politike, përcjellja e shtypit dhe njohja me zhvillimet e kohës ndihmonin në krijimin e një vetëdijeje më të gjerë për rrethanat në të cilat ndodhej shoqëria shqiptare. Ky formim nuk mbeti vetëm në rrafshin individual: ai u shndërrua në pjesë të komunikimit me bashkëveprimtarët dhe të përpjekjeve për të zgjeruar vetëdijen kombëtare e për të nxitur angazhimin qytetar. Dimensioni intelektual i veprimtarisë së tyre lidhej ngushtë me aftësinë për të komunikuar, për të krijuar besim dhe për të ndërtuar marrëdhënie bashkëpunimi. Përvoja profesionale dhe njohuritë e fituara në jetën e përditshme u shërbenin si mjete për të mbajtur lidhje me njerëz të profileve të ndryshme dhe për të ndihmuar në krijimin e një mjedisi ku ideja e organizimit kombëtar mund të përhapej e të merrte formë konkrete. Në këtë kuptim, veprimtaria e tyre intelektuale dhe patriotike nuk ishte e ndarë nga praktika organizative, por e plotësonte dhe e mbështeste atë. Rëndësi të veçantë kishte edhe raporti ndërmjet formimit personal dhe përgjegjësisë ndaj njerëzve. Gursel dhe Bajram Sylejmani e lidhën përgatitjen dhe aftësitë e tyre me nevojat e kohës, duke kaluar nga angazhimi në veprimtarinë kombëtare te pjesëmarrja në organizimin e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Ky kalim dëshmon se dimensioni intelektual dhe ai patriotik nuk përbënin dy fusha të shkëputura: njohuritë, përvoja dhe bindjet e tyre u vunë në funksion të një procesi më të gjerë shoqëror e politik. Prandaj, vlerësimi historik i Gursel dhe Bajram Sylejmanit kërkon që krahas veprimtarisë së tyre politike dhe ushtarake të trajtohet edhe formimi intelektual e profesional. Ky këndvështrim ndihmon për të kuptuar motivet, mënyrën e organizimit dhe ndikimin që ata synonin të ushtronin në rrethin e bashkëveprimtarëve.

Përkujtimi dhe kujtesa institucionale
Kontributi dhe rënia e Gursel dhe Bajram Sylejmanit përkujtohen në vendlindjen e tyre dhe në trevën e Vitisë e të Ferizajt. Në Sadovinë të Jerlive është ngritur kompleksi memorial kushtuar atyre, ndërsa në qytetin e Vitisë janë vendosur bustet e dy vëllezërve. Shtëpia e Kulturës në Viti mban emrin “Gursel e Bajram Sylejmani”. Në përvjetorët e rënies së tyre organizohen homazhe dhe aktivitete përkujtimore, ku marrin pjesë familjarë, bashkëluftëtarë, përfaqësues institucionalë dhe qytetarë.

Dekoratat dhe nderimet shtetërore
Gursel dhe Bajram Sylejmani janë nderuar me dekorata shtetërore për kontributin e tyre në luftën për lirinë e Kosovës. Më 26 nëntor 2010, nga ushtruesi i detyrës së Presidentit të Republikës së Kosovës, Jakup Krasniqi, u dekoruan me Medaljen “Luftëtari i Lirisë – Adem Jashari”. Më 31 dhjetor 2018, Presidenti i Republikës së Kosovës, Hashim Thaçi, i dekoroi me Urdhrin “Hero i Kosovës”. Në evidencën zyrtare të Presidencës, Gursel Hetem Sylejmani figuron me numrin 516, ndërsa Bajram Hetem Sylejmani me numrin 517. Këto dekorata përbëjnë njohjen institucionale të kontributit të tyre në veprimtarinë kombëtare dhe në luftën çlirimtare të Kosovës.

Përfundim

Veprimtaria e Gursel dhe Bajram Sylejmanit përfshiu disa etapa të zhvillimeve politike dhe ushtarake në Kosovë: angazhimin në organizimet ilegale, përballjen me burgosjet dhe represionin, veprimtarinë në Ferizaj gjatë viteve ’90 dhe pjesëmarrjen në organizimin e UÇK-së në trevën e Nerodimes. Përvoja e tyre e mëparshme në veprimtarinë kombëtare u shndërrua në angazhim të drejtpërdrejtë në organizimin dhe mbrojtjen e pozicioneve çlirimtare. Rënia e tyre më 28 shtator 1998 në Jezerc i vendosi emrat e Gursel dhe Bajram Sylejmanit në historinë e luftës së UÇK-së. Përkujtimi në vendlindje, nderimet institucionale dhe dekoratat shtetërore dëshmojnë vendin që zënë në kujtesën publike të Kosovës.

Bibliografia dhe burimet
1.Fjalori Enciklopedik i Kosovës. Vëllimi I–II. Prishtinë: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2018
2. Kurtaj, Hajrush: Lufta e UÇK-së në Zonën Operative të Nerodimes. Prishtinë, 2012.
3. Kurtaj, Hajrush: “25 vjet nga Beteja e Jezercit, 16 korrik – 28 shtator 1998”, Radio Kosova e Lirë, 28 shtator 2023.
4. Ukshini, Sylë: “Në 15-vjetorin e rënies së dëshmorëve të kombit Gursel dhe Bajram Sylejmani”, Radio Kosova e Lirë, 1 shkurt 2016.
5. Ukshini, Sylë: “Nga rënia e dy luftëtarëve idealistë te kujtesa”, KOHA.net, 11 tetor 2026.
6. Radio Kosova e Lirë: “Gursel Sylejmani dhe Bajram Sylejmani”, 2 shkurt 2016.
7. Bislimi, Daut: “Vepër me Vlera të Shumanshme për UÇK-në”, recension për monografinë e Hajrush Kurtajt Lufta e UÇK-së në Zonën Operative të Nerodimes, Gjurmime Albanologjike – Seria e Shkencave Historike, nr. 45, Instituti Albanologjik, Prishtinë, 2015, f. 299–301.
8.Xhemaili,Mustaf, “Gursel e Bajram Sylejmani – Lapidar të lirisë së Kosovës”, 30 shtator 2022, Pashtriku
9. Presidenca e Republikës së Kosovës: Evidenca zyrtare e dekoratave të 26 nëntorit 2010, Medalja “Luftëtari i Lirisë – Adem Jashari”, për Gursel dhe Bajram Sylejmanin.
10. Presidenca e Republikës së Kosovës: Evidenca zyrtare e dekoratave të 31 dhjetorit 2018, Urdhri “Hero i Kosovës”, Gursel Hetem Sylejmani, nr. 516; Bajram Hetem Sylejmani, nr. 517.