(Çfarë mund të përmbajë një Strategji e shtetit të Kosovës përballë padrejtësisë së gjykatës së vet në Hagë)

Kudusi Lama

Historia jonë, historia shqiptare dhe në veçanti historia e Kosovës, është dhe ka për të qenë përjetësisht gjyqtare që ka për të ndarë të drejtën dhe drejtësi për shqiptarët. E shqiptarët do të jenë përjetësisht si në të kaluarën edhe në të ardhmen zbatuesit korrekt të vendimeve të kësaj historie. Këtë duhet ta kuptojnë mirë armiqtë dhe miqtë tanë njëherë e përgjithmonë. Mos të jenë të vonuar, se drejtësia e vërtetë do t’i ndëshkojë.

​ Këtë duhet ta mbajnë në vëmendje të gjithë, si shqiptarët dyshues, ashtu edhe fuqitë europiane e botërore, përshi armiqtë, të cilët duhet t’i ndalim përfundimisht.

​Por unë në këtë arsyetim nuk po ndalem për ata. Po ndalem për të këshilluar se si duhet të duket një strategji që duhet të bëhet themeli i të gjitha strategjive kombëtare shqiptare, e që e ka obligim ta bëjë e zbatojë sa më parë shteti i Kosovës.

Prandaj këtë strategji duhet ta ndërtojë shteti duke u dhënë përgjigje tre pyetjeve parësore, të cilat janë:

E para: Çfarë ka konstatuar gjykata dhe me cilat prova e arsyetime e ka mbështetur secilin konstatim dhe arsyetimin e saj të dënimit?

E dyta: Cilat prej këtyre arsyetimeve mund të kundërshtohen me sukses sipas rregullave të apelimit?

E treta: Çfarë mund të bëjë shteti i Kosovës për t’ua siguruar ekipeve mbrojtëse dokumentet, ekspertizën dhe mbështetjen institucionale, pa cenuar pavarësinë e tyre?

Dhe përgjigjet duhet të gjenden në aktgjykimin e plotë, procesverbalet, provat e administruara dhe materialet e dosjes. Kështu, duke analizuar arsyetimin e gjykatës, do të përcaktohen argumentet që e rrëzojnë atë vendim.

E për këtë, ajo strategji mund e duhet të ndërtohet mbi këto linja kryesore

1. Linja juridike – ekspertizë e pavarur për apelimin;

Qeveria, në bashkëpunim me institucionet përkatëse dhe në respektim të kompetencave ligjore, duhet të mbështesë krijimin e një grupi të pavarur ekspertësh me përvojë në të drejtën penale ndërkombëtare, përgjegjësinë individuale dhe komanduese, standardet e provës dhe procedurat e apelimit.

Ky grup nuk duhet t’ua zëvendësojë avokatët ekipeve mbrojtëse. Detyra e tij duhet të jetë analiza kritike e aktgjykimit dhe identifikimi i çështjeve juridike që janë me rëndësi për apelin. Duke ardhur në një analizë të veçantë për secilin luftëtar të dënuar, por edhe duke e koordinuar këtë analizë aty ku argumentet janë të përbashkëta.

2. Linja dokumentare – krijimi i një arkivi të besueshëm;

Duhet të identifikohen dhe të sistemohen dokumentet e kohës: urdhrat, komunikimet, raportet operative, strukturat organizative, dokumentet e institucioneve të atëhershme, dëshmitë autentike dhe materialet e tjera me rëndësi për çështjen.

Çdo dokument duhet të ketë prejardhje të verifikueshme, datë, autorësi kur dihet, kontekst dhe shpjegim se çfarë provon e çfarë nuk provon. Duhet të ruhen origjinalet dhe zinxhiri i administrimit të provës.

Arkivi duhet të funksionojë në përputhje me ligjin, mbrojtjen e dëshmitarëve, konfidencialitetin dhe rregullat e pranueshmërisë së provave. Mbledhja e dokumenteve nuk do të thotë se ato mund të përdoren automatikisht në apel. Por edhe të mos lejojnë arbitraritetin gjyqësor, siç duket se ka ndodhur në vendimin e datës 16 shtator 2026.

3. Linja e përgjegjësisë individuale – analizë e veçantë për secilin;

Për secilin luftëtar të dënuar duhet të shqyrtohet veçmas se si gjykata ka lidhur veprimet, dijeninë, kontributin dhe përgjegjësinë e tij me krimet e pretenduara si të ndodhura.

Duhet të analizohen veçanërisht arsyetimi për përgjegjësinë individuale, pretendimet për ndërmarrje të përbashkët kriminale, provat për ekzistencën e qëllimit të përbashkët dhe lidhja ndërmjet pozitës drejtuese dhe përgjegjësisë penale.

Pozita drejtuese nuk duhet të barazohet automatikisht me fajësinë. Ashtu sikurse nuk kërkohet të përjashtohet asnjëri vetvetiu nga përgjegjësia penale. Çështja që duhet vlerësuar është nëse elementet ligjore të formës së përgjegjësisë janë provuar ndaj atij luftëtari të dënuar.

4. Linja institucionale – bashkëpunim i koordinuar brenda ligjit

Kuvendi, Qeveria, institucionet e drejtësisë dhe institucionet që administrojnë dokumentet historike duhet të përcaktojnë përgjegjësi të qarta për mbështetjen e ligjshme të mbrojtjes.

Duhet të shqyrtohen financimi transparent i ekspertizës dhe i dokumentimit, lehtësimi i qasjes në arkiva dhe përgjigjet ndaj kërkesave për dokumente. Çdo veprim duhet të respektojë kompetencat ligjore dhe pavarësinë e ekipeve mbrojtëse.

Mbështetja shtetërore nuk duhet të shndërrohet në kontroll politik mbi përmbajtjen e mbrojtjes. Të gjithë jemi të interesuar për drejtësi. Veç të bëhet puna dhe të dalë e vërteta. Prej askujt nuk kërkohet të merren në mbrojtje padrejtësisht luftëtarët e dënuar. Prej të gjithëve kërkohet të punojmë fortë, për të mos lejuar të na e njollosin historinë, synim i cili duket se është mision praktik i kësaj gjykate.

5. Linja ndërkombëtare – diplomaci e bazuar në fakte;

Kosova duhet t’ua shpjegojë partnerëve ndërkombëtarë rëndësinë e një procesi të drejtë, arsyetimet juridike që mbrojtja i kundërshton dhe dokumentet që mund të kenë rëndësi për sqarimin e çështjeve historike.

Kontaktet diplomatike duhet të synojnë mirëkuptimin për standardet e gjykimit të drejtë, jo presionin mbi gjyqtarët për një rezultat të caktuar. Çdo parregullsi e pretenduar duhet të mbështetet në dokumente dhe të paraqitet përmes rrugëve përkatëse juridike.

Një nga treguesit e padrejtësisë është fakti që gjykata në vendimin e saj të 16 shtatorit 2026, nuk mori në konsideratë asnjë arsyetim të dëshmitarëve që paraqiti mbrojtja, megjithëse ishin aktorë të asaj skene në të cilën janë instaluar akuzat dhe ishin personalitete të jetës politike e ushtarake të Europës dhe SHBA-ve. Këtë duhet bërë prezent me forcë gjithë ndërkombëtarëve.

6. Linja historike dhe shkencore – dokumentimi i luftës;

Duhet të punohet për një paraqitje sa më të plotë të luftës së UÇK-së: organizimit politik dhe ushtarak, zinxhirit të komandimit, funksionimit real të strukturave, marrëdhënieve me popullsinë civile, logjistikës, shërbimit mjekësor dhe rolit të mërgatës.

Historianët, studiuesit ushtarakë dhe dëshmitarët e drejtpërdrejtë mund të ndihmojnë në sqarimin e kontekstit. Por të qartësohet se nuk kërkojmë që konteksti historik të kthehet në zëvendësim të provës për përgjegjësinë individuale dhe as të përdoret për të mohuar krime të provuara.

Studimet duhet të dallojnë qartë faktet e dokumentuara, kujtimet personale, interpretimet dhe çështjet që mbeten të pasqaruara. Sepse ne po kërkojmë vetëm drejtësi dhe drejtësia është gjithnjë pasqyra e të vërtetës, aq sa po kërkojmë ne.

7. Linja publike – komunikim i përgjegjshëm;

Kosova duhet të ketë një komunikim publik të programuar, të matur, të dokumentuar dhe të qëndrueshëm. Duhet të shpjegojë çështjet që janë objekt i apelimit, të publikojë materialet që mund të bëhen publike ligjërisht dhe të shmangë pretendimet që nuk mbështeten në prova.

Ne e bëjmë të qartë se fushata publike e dimë se mund të rrisë ndërgjegjësimin, por nuk duam të zëvendësojë argumentin juridik. Po ashtu, nuk duhet të denigrojë askënd. Por nëse duhet zëri i qytetarëve për ta dëgjuar gjithë bota, duhet të thirren ata të dalin në sheshe.

Prof. Dr. Kudusi Lama – gjeneral në pension