Shkruan: Prof. dr. Fejzulla BERISHA

Gjatë Luftës së Dytë Botërore Jugosllavia dhe Shqipëria u pushtuan nga forcat fashiste italiane dhe gjermane. Në këtë periudhë të trazuar, lëvizjet komuniste në të dy vendet organizuan forca të rezistencës për t’i luftuar pushtuesit. Në këtë kontekst, më 31 dhjetor 1943 dhe 1-2 janar 1944, u mbajt Konferenca e Bujanit në një fshat në Malësinë e Gjakovës, ku morën pjesë përfaqësues të Lëvizjes Nacional-Çlirimtare të Kosovës dhe Rrafshit të Dukagjinit, si dhe delegatë nga Partia Komuniste e Jugosllavisë dhe Partia Komuniste e Shqipërisë.

 Përmbajtja e Rezolutës së Bujanit

Rezoluta e Bujanit u miratua si rezultat i kësaj konference. Ajo përmbante disa pika kyçe:

-E drejta e Vetëvendosjes: Rezoluta deklaronte qartë se populli i Kosovës kishte të drejtën të vendoste vetë për të ardhmen e tij politike pas çlirimit nga pushtuesit. Ky parim i vetëvendosjes nënkuptonte se populli kishte të drejtë të vendoste nëse do të bashkohej me Shqipërinë apo do të mbetej në kuadër të Jugosllavisë.

-Lufta kundër pushtuesve: Dokumenti theksonte rëndësinë e bashkimit të forcave shqiptare dhe jugosllave në luftën kundër fashizmit. Lufta për çlirim kombëtar u konsiderua si prioriteti më i madh dhe më i ngutshëm.

-Premtimi për referendum: Rezoluta përmbante një premtim se pas përfundimit të luftës, populli i Kosovës do të kishte mundësinë të shprehë vullnetin e tij përmes një referendumi të lirë dhe demokratik për të vendosur fatin e vet.

Konferenca e Prizrenit mbajtur më 7-10 korrik 1945

Kjo konferencë ishte një ngjarje e rëndësishme për shqiptarët e Kosovës dhe çështjen e tyre kombëtare. Konferenca u thirr nga autoritetet jugosllave pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore dhe kishte për qëllim të trajtonte statusin politik të Kosovës pas luftës. Në këtë konferencë morën pjesë përfaqësues të ndryshëm shqiptarë, kryesisht figura politike dhe ushtarake të cilët kishin qenë aktivë gjatë luftës. Megjithatë, organizimi dhe rezultati i konferencës ishin të diktuara nga autoritetet komuniste serbe-jugosllave, të cilët kishin interesa të qarta për integrimin e Kosovës në Federatën Jugosllave.

Rezoluta e Konferencës së Prizrenit përfshinin vendimin për t’i bashkuar Kosovën dhe rajonet e tjera me popullsi shqiptare në Serbi, duke i mohuar kështu aspiratat e shumicës shqiptare për vetëvendosje dhe për bashkimin me Shqipërinë. Kjo konferencë shënoi fillimin e një periudhe të re represioni dhe diskriminimi ndaj shqiptarëve në Kosovë, të cilët u përballën me shtypje të vazhdueshme nga autoritetet serbe-jugosllave gjatë viteve të ardhshme.

Fatkeqësia e shqiptarëve pas Konferencës së Prizrenit qëndronte në faktin se ata humbën mundësinë për të vendosur vetë për të ardhmen e tyre politike. Vendimet e kësaj konference vendosën bazat për një periudhë të gjatë tensioni dhe konflikt ndërmjet shqiptarëve dhe autoriteteve  serbe-jugosllave, që vazhdoi deri në shpërbërjen e Jugosllavisë dhe luftërat e viteve 1990.

Pasojat e Rezolutës

Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, pavarësisht premtimeve të Rezolutës së Bujanit, e drejta për vetëvendosje nuk u realizua. Në vend të kësaj, në vitin 1945, Kosova u integrua në Republikën Federative të Jugosllavisë si një krahinë autonome brenda Republikës së Serbisë. Kjo nënkuptonte se vendimi për statusin e Kosovës nuk u bazua në një referendum popullor, por në vendimet e lidershipit komunist serb- jugosllav.

Rezoluta në kontekstin e pasluftës

Ndërkohë që Rezoluta e Bujanit simbolizonte shpresën dhe aspiratat e popullit të Kosovës për vetëvendosje, moszbatimi i saj çoi në tensione të mëtejshme etnike dhe politike në dekadat që pasuan. Shqiptarët e Kosovës ndiheshin të tradhtuar dhe të shtypur nga regjimi serbo-jugosllav, gjë që kontribuoi në konfliktet e mëvonshme dhe luftën për pavarësi.

Periudha pas Luftës së Dytë Botërore dhe konfliktet e mëvonshme

Pas integrimit të Kosovës në Jugosllavi, tensionet mes shqiptarëve dhe serbëve në rajon vazhduan të rriten. Politikat e asimilimit dhe shtypjes nga regjimi komunist serb-jugosllav nxitën pakënaqësi dhe rezistencë nga ana e shqiptarëve të Kosovës. Kjo periudhë e tensioneve kulmoi me shpërbërjen e Jugosllavisë në vitet 1990 dhe luftën e Kosovës në vitet 1998-1999.

Lufta e Kosovës dhe shpallja e Pavarësisë

Lufta e Kosovës ishte një konflikt i armatosur mes Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) dhe forcave të Serbisë dhe Malit të Zi, që përfundoi me ndërhyrjen e NATO-s në vitin 1999.

Pas përfundimit të luftës, Kosova u vu nën administrimin e përkohshëm të Kombeve të Bashkuara për disa vite, derisa më 17 shkurt 2008 shpalli pavarësinë e saj. Edhe pse këto aspirata të popullit të Kosovës nuk u realizuan në plotëni, Rezoluta e Bujanit mbetet një dokument pikë referimi dhe frymëzim për brezat e ardhshëm të shqiptarëve të Kosovës, duke kulmuar në shpalljen e pavarësisë së Kosovës në vitin 2008.

Si u organizua Konferenca e Bujanit?

Kjo konferencë u organizua nga lëvizja nacionalçlirimtare shqiptare dhe jugosllave gjatë Luftës së Dytë Botërore. Rezoluta e Bujanit e cila u miratua në këtë Konferencë, ishte një akt politik dhe ushtarak që deklaronte se populli shqiptar i Kosovës dhe rretheve përreth kishte të drejtën për vetëvendosje deri në shkëputje dhe bashkim me Shqipërinë. Ky ishte një qëndrim i rëndësishëm, pasi për herë të parë njohu të drejtën e shqiptarëve të Kosovës për vetëvendosje, një çështje që më parë ishte injoruar ose mohuar nga fuqitë e jashtme dhe regjimet që kishin kontrolluar rajonin.

Statusi i Kosovës deri në shpalljen e pavarësisë pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, Jugosllavia u riorganizua nën udhëheqjen e Josip Broz Titos. Pavarësisht premtimeve të bëra në Rezolutën e Bujanit, Kosova u bë një krahinë autonome brenda Republikës  të Serbisë, pjesë e Federatës Jugosllave, dhe nuk u bashkua me Shqipërinë. Gjatë viteve të pasluftës, shqiptarët në Kosovë përjetuan periudha të ndryshme represioni dhe autonomi të kufizuar.

Në vitin 1974, Kushtetuta Jugosllave i dha Kosovës një shkallë të lartë autonomie, por kjo autonomi u revokua në vitin 1989 nga Sllobodan Millosheviqi, udhëheqësi serb, duke çuar në një periudhë të tensionuar dhe represioni të rritur. Në vitet ‘90, situata në Kosovë u përkeqësua me shpërbërjen e Jugosllavisë dhe luftërat në Ballkan. Populli shqiptar në Kosovë kërkoi gjithnjë e më shumë pavarësinë nga Serbia, gjë që çoi në luftën e Kosovës (1998-1999).

Pas ndërhyrjes së NATO-s në 1999, Kosova u vu nën administrimin e Kombeve të Bashkuara (UNMIK).  Shpallja e Pavarësisë Kosova shpalli pavarësinë e saj nga Serbia më 17 shkurt 2008. Kjo pavarësi e shpallur nga Parlamenti i Kosovës,( parlament nën monitorimin ndërkombëtar) është njohur nga shumë vende anembanë botës, por Serbia dhe disa vende të tjera ende nuk e njohin atë. Pavarësia e Kosovës shënon një kapitull të ri në historinë e saj dhe një përmbushje të pjesshme të aspiratave të shpallura në Rezolutën e Bujanit.

-Rezoluta e Bujanit, njësohet nga një mbledhje e përfaqësuesve shqiptarë të Kosovës , është një dokument i rëndësishëm historik që trajtoi çështjen e statusit të Kosovës në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore. Rezoluta theksonte të drejtën e shqiptarëve të Kosovës për vetëvendosje, duke përfshirë të drejtën për t’u bashkuar me Shqipërinë, nëse populli i Kosovës do ta dëshironte këtë.

Në aspektin kushtetues, kjo rezolutë përfaqëson një përpjekje të hershme për të përcaktuar fatin e Kosovës nga vetë populli shqiptar që jetonte në këtë territor.

-Rezoluta e  Bujanit nuk u përkrah nga fuqitë e mëdha. Konferenca e Bujanit dhe rezoluta e saj nuk gjetën mbështetje apo njohje ndërkombëtare nga fuqitë e mëdha të kohës, si nga ish Bashkimi Sovjetik, Shtetet e Bashkuara, Mbretëria e Bashkuar apo fuqitë e tjera aleate. Për më tepër, pas Luftës së Dytë Botërore, kur çështja e Kosovës dhe e territoreve të tjera u rihap për diskutim, vendimet dhe përfundimet e Konferencës së Bujanit u kundërshtuan dhe u injoruan nga autoritetet serbe-jugosllave dhe ato ndërkombëtare. Kosova mbeti pjesë e Jugosllavisë dhe aspiratat për bashkim me Shqipërinë nuk u realizuan.

-Përkundër qëllimeve dhe përpjekjeve… pas përfundimit të luftës dhe themelimit të Jugosllavisë Federale, Kosova u bë pjesë e Serbisë si një krahinë autonome, duke mos u zbatuar kështu parimet e vetëvendosjes të përfshira në Rezolutën e Bujanit.

Rruga drejt shpalljes së pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008 kaloi përmes disa fazave kyçe, duke përfshirë:

-Periudha (1945-1989): Gjatë kësaj periudhe, Kosova gëzonte një farë autonomie brenda Serbisë dhe Jugosllavisë, por aspiratat për vetëvendosje dhe bashkim me Shqipërinë nuk u realizuan. Në vitin 1974, Kushtetuta e Jugosllavisë i dha Kosovës statusin e një krahine autonome me disa të drejta të zgjeruara.

-Revokimi i autonomisë (1989-1999): Në vitin 1989, Sllobodan Millosheviqi në krye të hegjemonizmit serb, revokoi autonominë e Kosovës, gjë që çoi në rritjen e tensioneve dhe konflikteve etnike. Gjatë kësaj periudhe, shqiptarët e Kosovës krijuan institucione paralele dhe zhvilluan një rezistencë paqësore që kulmoi me luftën e vitit 1998-1999.

-Lufta e Kosovës dhe intervenimi ndërkombëtar (1999): Konflikti u përshkallëzua në një luftë të armatosur mes Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) dhe forcave serbe, e cila çoi në një ndërhyrje ushtarake të NATO-s në mars 1999.

Pas përfundimit të luftës, Kosova u vendos nën administrimin e Kombeve të Bashkuara sipas Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit.

-Periudha e administrimit ndërkombëtar (1999-2008): Gjatë kësaj periudhe, Kosova u administrua nga UNMIK-u dhe u zhvilluan institucione të përkohshme vetëqeverisëse. Procesi i negociatave për statusin përfundimtar të Kosovës përfshiu diskutime mes palëve të ndryshme, të udhëhequra nga i dërguari special i OKB-së, Martti Ahtisaari.

-Shpallja e Pavarësisë (2008): Pas dështimit të negociatave për një zgjidhje të përbashkët, Kuvendi i Kosovës shpalli pavarësinë më 17 shkurt 2008. Kjo shpallje u njoh nga shumë vende, por mbetet e kontestuar nga Serbia dhe disa vende të tjera. Në kontekstin kushtetues, shpallja e pavarësisë së Kosovës u mbështet nga një paketë e Ahtisaarit që parashikonte mbrojtjen e të drejtave të minoriteteve dhe krijimin e një sistemi qeverisës demokratik. Kushtetuta e Kosovës, e miratuar më 15 qershor 2008, pasqyron këto parime dhe synon ndërtimin e një shteti të ri që respekton të drejtat dhe liritë themelore të të gjithë qytetarëve të saj.

Procesi i integrimit të Kosovës dhe  hapat  kyç në sfida të rëndësishme:

-Njohja ndërkombëtare: Deri tani, mbi 100 vende kanë njohur pavarësinë e Kosovës, përfshirë shumicën e vendeve të Bashkimit Evropian dhe Shtetet e Bashkuara etj. Megjithatë, disa vende, përfshirë Serbinë, Rusinë dhe disa vende të tjera, ende nuk e kanë njohur pavarësinë e saj.

-Bashkimi Evropian: Kosova ka një Marrëveshje Stabilizim-Asociimi (MSA) me BE-në, e cila përbën një hap të rëndësishëm drejt integrimit në BE. Megjithatë, rruga drejt anëtarësimit të plotë është e gjatë dhe kërkon reforma të shumta në fusha të ndryshme, si sundimi i ligjit, lufta kundër korrupsionit dhe zhvillimi ekonomik.

-Organizatat ndërkombëtare: Kosova është anëtare e disa organizatave ndërkombëtare, përfshirë Fondin Monetar Ndërkombëtar (FMN) dhe Bankën Botërore. Përpjekjet për t’u anëtarësuar në organizata të tjera, si Kombet e Bashkuara dhe INTERPOL, kanë hasur në kundërshtime të ndryshme politike.

-Dialogu me Serbinë: Një nga kushtet kryesore për integrimin ndërkombëtar të Kosovës është normalizimi i marrëdhënieve me Serbinë. Dialogu i ndërmjetësuar nga BE-ja është një proces i vazhdueshëm që synon zgjidhjen e çështjeve të hapura mes dy vendeve.

-Partneritetet strategjike: Kosova ka ndërtuar partneritete strategjike me disa vende kryesore, siç janë: Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Britania e Madhe, Franca, Gjermania, etj, të cilat kanë luajtur një rol të rëndësishëm në mbështetjen e saj politike dhe ekonomike.  Integrimi i Kosovës në struktura ndërkombëtare është një proces kompleks dhe sfidues, por progresi i bërë deri më tani tregon përkushtimin dhe vullnetin e Kosovës për t’u bërë anëtare e plotë e komunitetit ndërkombëtar, ku në këtë kontekst përveç BE, rol dominant-kyç duhet të kenë Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Marrë në tërësi të gjitha këto institute të së drejtës së brendshme dhe asaj ndërkombëtare lidhen me të drejtën e vetëpërcaktimit të popullit shqiptar të Kosovës për të ardhmen e tij.