Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla Berisha

Çështja e krijimit të Asociacionit të Komunave Serbe në veri të Kosovës është një nga temat më të ndjeshme dhe të debatueshme në dialogun mes Kosovës dhe Serbisë. Debati përqendrohet në dy pyetje kryesore: A është ky Asociacion një domosdoshmëri për paqen dhe stabilitetin në rajon, apo është thjesht një obligim ndërkombëtar që Kosova duhet të përmbushë në kuadër të marrëveshjeve të ndërmjetësuara ndërkombëtarisht? Nga njëra anë, domosdoshmëria mund të lidhet me nevojën për të përmirësuar marrëdhëniet ndëretnike brenda Kosovës dhe për të normalizuar marrëdhëniet me Serbinë. Mbështetësit e kësaj ideje argumentojnë se Asociacioni mund të ndihmojë në integrimin e komunitetit serb, duke krijuar një platformë që adreson nevojat e tyre specifike dhe zbut tensionet ekzistuese. Nga ana tjetër, themelimi i Asociacionit është një obligim ndërkombëtar që buron nga marrëveshjet e Brukselit të vitit 2013 dhe 2015. Kosova është nën trysninë e komunitetit ndërkombëtar, sidomos Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës, për të përmbushur këto obligime.
Respektimi i marrëveshjeve është parë si thelbësor për ruajtjen e besueshmërisë ndërkombëtare të Kosovës dhe përparimin e saj në rrugën e integrimit evropian. Kundërshtarët e Asociacionit, si kryeministri Albin Kurti dhe Lëvizja Vetëvendosje, e shohin atë si një kërcënim për sovranitetin dhe integritetin territorial të Kosovës. Ata theksojnë se një asociacion me kompetenca të gjera mund të minojë shtetin unitar të Kosovës, duke krijuar një strukturë paralele, e ngjashme me Republikën Srpska në Bosnjë dhe Hercegovinë, që shpesh është burim bllokimesh politike dhe ndarjesh etnike.
Frika se Serbia do të përdorë Asociacionin për të fuqizuar ndikimin e saj në Kosovë dhe për të krijuar një entitet të ngjashëm me Republikën Srpska është kyçe për kundërshtimin. Në këtë kontekst, çdo formë e Asociacionit duhet të jetë e kufizuar dhe të respektojë parimet e Kushtetutës së Kosovës. Një Asociacion pa kompetenca ekzekutive, që funksionon brenda kornizës ligjore të Republikës së Kosovës dhe me garanci të forta ndërkombëtare, veçanërisht nga ShBA, shihet nga shumë si një zgjidhje e pranueshme. Një kompromis i tillë do të qetësonte tensionet dhe do të ruante sovranitetin e Kosovës, duke adresuar shqetësimet e komunitetit serb.
Komentet e ndihmëssekretarit amerikan të Shtetit, James O’Brien, sugjerojnë një proces ku Kosova mund të dërgojë draftin e projekt-statutit mbi Asociacionin e Komunave me shumicë serbe për shqyrtim në Gjykatën Kushtetuese, por po ashtu lënë hapësirë për kompromise në të drejtën ndërkombëtare. Asociacioni ka qenë një pikë përçarëse mes Kosovës dhe Serbisë, me shqetësime se ai mund të përbëjë rrezik për funksionimin shtetëror të Kosovës nëse do të kishte kompetenca ekzekutive. Një kompromis i përmendur nga O’Brien dhe mbështetur nga diplomacia ndërkombëtare mund të jetë një Asociacion pa kompetenca ekzekutive, i cili do të garantonte ruajtjen e sovranitetit të Kosovës. Në këmbim, Kosova mund të përfitonte nga garanci ndërkombëtare që do të përfshinin avancimin e njohjes së saj nga pesë vendet e BE-së që ende nuk e kanë njohur dhe ndoshta, përshpejtimin e anëtarësimit në organizata si NATO dhe OKB. Ky kompromis do të kërkonte një balancë mes nevojave të Kosovës për ruajtjen e sovranitetit dhe kërkesave ndërkombëtare për të respektuar marrëveshjet e mëparshme me Serbinë, të tilla si Marrëveshja e Brukselit.
Nëse Asociacioni krijohet pa mbikëqyrje dhe garanci ndërkombëtare të fuqishme, mund të çojë në destabilizimin e Kosovës dhe të minojë funksionalitetin e saj si shtet. Ndikimi i madh i Serbisë mbi këtë strukturë mund të krijojë një entitet paralel, që sfidon autoritetin e qeverisë qendrore dhe përforcon ndarjet etnike. Në këtë kontekst, shumë mendojnë se është më mirë që Asociacioni të mos krijohet, derisa të arrihen garanci të forta se ai nuk do të përdoret si një mjet politik nga Serbia për të minuar sovranitetin e Kosovës. Nga ana tjetër, përkrahësit e Asociacionit theksojnë se Kosova ka obligime ndërkombëtare që duhet t’i përmbushë dhe se respektimi i këtyre marrëveshjeve është kyç për stabilitetin rajonal dhe përparimin e Kosovës në arenën ndërkombëtare. Çështja mbetet komplekse, pasi kërkon një ekuilibër të kujdesshëm mes ruajtjes së sovranitetit të Kosovës dhe përmbushjes së obligimeve ndërkombëtare për të siguruar stabilitetin dhe bashkëjetesën në rajon.