Shkruan: Nazmi Jusufi

Ekzistojnë pak marrëdhënie ndërmjet dy vendeve në Evropë që mbështeten në një afërsi historike, gjuhësore dhe kulturore si ajo ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë. Përtej kësaj afërsie, dy vendet ndajnë edhe interesa të rëndësishme ekonomike, sfida të ngjashme zhvillimore dhe potenciale të konsiderueshme për bashkëpunim në tregti, industri, bujqësi, energji, turizëm dhe investime. Megjithatë, përkundër kësaj baze të përbashkët dhe viteve të tëra të deklaratave politike për integrim ekonomik, realiteti tregon se Kosova dhe Shqipëria ende nuk kanë arritur të ndërtojnë një hapësirë të mirëfilltë ekonomike, ku bizneset, kapitali, mallrat dhe shërbimet të qarkullojnë me sa më pak pengesa.

Këtu qëndron një nga paradokset më interesante të zhvillimit ekonomik në Ballkanin Perëndimor: dy vende që kanë ndërtuar një marrëdhënie të afërt politike dhe institucionale vazhdojnë të funksionojnë, në një masë të konsiderueshme, si dy tregje të ndara. Për mua, kjo nuk është vetëm një çështje e marrëdhënieve tregtare, por një mundësi zhvillimore që po humbet çdo vit për shkak të mungesës së një strategjie të qëndrueshme dhe zbatimit jo të mjaftueshëm të marrëveshjeve ekzistuese.

Nëse shikojmë zhvillimet e viteve të fundit, vërejmë se bashkëpunimi ekonomik ndërmjet dy vendeve ka qenë vazhdimisht pjesë e agjendës politike. Janë nënshkruar marrëveshje, janë organizuar mbledhje të përbashkëta qeveritare dhe janë shpallur objektiva për lehtësimin e tregtisë dhe krijimin e një tregu më të integruar. Por një pyetje mbetet pa përgjigje të plotë: sa prej këtyre zotimeve janë shndërruar realisht në përfitime për bizneset dhe qytetarët?

Një studim i Institutit GAP dhe Institutit Riinvest mbi potencialin tregtar ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë kishte identifikuar rreth 53 objektiva konkrete që rridhnin nga marrëveshjet ndërmjet dy vendeve. Sipas vlerësimit të publikuar, 49 për qind e tyre ishin përmbushur plotësisht, 36 për qind pjesërisht, ndërsa 9 për qind nuk ishin përmbushur. Këto rezultate i referohen periudhës së studimit dhe jo domosdoshmërisht gjendjes aktuale, por tregojnë një problem që nuk duhet anashkaluar: ekziston një hendek ndërmjet asaj që premtohet në nivel politik dhe asaj që zbatohet në praktikë.

Pikërisht këtu duhet kërkuar një pjesë e përgjigjes. Një marrëveshje ndërqeveritare nuk e krijon vetvetiu një treg të përbashkët. Për këtë nevojitet koordinim real ndërmjet doganave, administratave tatimore, inspektorateve, institucioneve të standardizimit dhe autoriteteve që mbikëqyrin sigurinë ushqimore dhe qarkullimin e produkteve. Nëse këto institucione vazhdojnë të funksionojnë me procedura të ndryshme, me sisteme të fragmentuara dhe me mungesë të shkëmbimit efikas të informacionit, atëherë edhe marrëveshjet më ambicioze rrezikojnë të mbeten dokumente pa ndikimin e pritur ekonomik.

Problemi bëhet edhe më i dukshëm kur analizohen pengesat me të cilat përballen bizneset. Shpesh flitet për tregti të lirë dhe bashkëpunim, por në realitet një kompani që dëshiron të eksportojë produkte nga Kosova në Shqipëri ose anasjelltas mund të përballet me procedura administrative, dokumentacion shtesë, kontrolle teknike, kërkesa sanitare dhe fitosanitare dhe kosto logjistike që ndikojnë drejtpërdrejt në konkurrueshmërinë e saj.

Këto janë ato që në ekonominë ndërkombëtare njihen si barriera jotarifore. Ato nuk shfaqen domosdoshmërisht si taksa apo tarifa doganore, por mund të kenë një ndikim të ngjashëm në rritjen e kostos së tregtisë. Për një kompani të madhe, disa prej këtyre procedurave mund të jenë të përballueshme. Për një ndërmarrje të vogël apo të mesme, ato mund të përbëjnë një pengesë serioze dhe madje ta dekurajojnë zgjerimin në tregun fqinj.

Nuk është e rastësishme që studimet e mëhershme të GAP dhe Riinvest kanë evidentuar probleme të lidhura me procedurat e transitit, skanimin e mallrave, dokumentacionin sanitar dhe fitosanitar, kostot e transportit dhe praktikat doganore. Duhet theksuar se këto janë gjetje historike dhe se gjendja e secilës praktikë duhet verifikuar për periudhën aktuale. Megjithatë, ato dëshmojnë se pengesat ekonomike nuk janë vetëm çështje teorike, por kanë ekzistuar në përvojën konkrete të operatorëve ekonomikë.

Në këtë kontekst, mendoj se duhet ta ndryshojmë mënyrën se si e diskutojmë integrimin ekonomik. Nuk duhet të pyesim vetëm sa marrëveshje kemi nënshkruar, por sa kohë dhe para i kushton një biznesi të eksportojë një produkt nga Prishtina në Tiranë, sa procedura duhet të përmbushë, sa dokumente i kërkohen dhe sa konkurrues mbetet produkti pas përfundimit të gjithë procesit.

Ekonomitë e Kosovës dhe Shqipërisë janë relativisht të vogla. Kjo është një e dhënë strukturore që duhet të ndikojë në mënyrën se si hartohen politikat tona ekonomike. Një treg i vogël kufizon mundësinë e ndërmarrjeve për të arritur ekonomi të shkallës, për të zgjeruar prodhimin dhe për të amortizuar investimet në teknologji dhe inovacion. Në këto rrethana, bashkëpunimi ekonomik nuk duhet të shihet si një zgjedhje dytësore, por si një instrument për rritjen e konkurrueshmërisë.

Nëse një kompani kosovare e sheh Kosovën si tregun e vetëm, potenciali i saj për zgjerim mbetet i kufizuar. E njëjta vlen edhe për një kompani e shtetit shqiptar që operon vetëm brenda Shqipërisë. Por nëse të dyja ekonomitë do të funksiononin si një hapësirë më e integruar, bizneset do të kishin mundësi më të mëdha për të zgjeruar prodhimin, për të investuar në teknologji dhe për të krijuar partneritete të qëndrueshme.

Kjo do të ishte veçanërisht e rëndësishme për industrinë përpunuese, bujqësinë, industrinë ushqimore, materialet ndërtimore dhe sektorin e energjisë. Në vend që secila ekonomi të përpiqet të zhvillojë në mënyrë të izoluar të gjitha hallkat e prodhimit, ndërmarrjet mund të specializohen në fusha të caktuara dhe të ndërtojnë zinxhirë të përbashkët furnizimi. Një kompani mund të zhvillojë një pjesë të procesit të prodhimit në Kosovë dhe një pjesë tjetër në Shqipëri, duke shfrytëzuar avantazhet e të dy tregjeve.

Për shembull, bujqësia dhe industria ushqimore ofrojnë mundësi konkrete për një bashkëpunim më të madh. Të dy vendet kanë prodhues vendorë, traditë bujqësore dhe potencial për përpunim e eksport. Megjithatë, mungesa e koordinimit në standarde, certifikim, magazinim, transport dhe promovim mund të kufizojë krijimin e një industrie më konkurruese. Në vend që prodhuesit të konkurrojnë vetëm brenda tregjeve të tyre relativisht të vogla, ata mund të bashkëpunojnë në krijimin e produkteve, brendeve dhe kapaciteteve të përbashkëta për eksport në tregjet evropiane.

Një dimension tjetër që meriton vëmendje është kapitali. Diskutimi për integrimin ekonomik shpesh kufizohet në tregtinë e mallrave, ndërsa investimet e përbashkëta mbeten në plan të dytë. Për mendimin tim, pikërisht këtu ekziston një potencial i madh i pashfrytëzuar. Investitorët kosovarë dhe shqiptarë duhet të kenë më shumë mundësi për të krijuar ndërmarrje të përbashkëta, për të investuar në prodhim dhe për të ndërtuar partneritete që nuk kufizohen vetëm në blerje dhe shitje të produkteve.

Por investimet nuk udhëhiqen vetëm nga afërsia kulturore. Ato kërkojnë siguri juridike, parashikueshmëri fiskale, procedura të qarta, qasje në financim dhe institucione funksionale. Një investitor që dëshiron të operojë në të dyja vendet duhet të përballet me dy sisteme administrative dhe rregullatore. Nëse mungon koordinimi ndërmjet tyre, përfitimi i mundshëm nga një treg më i madh mund të zvogëlohet ndjeshëm.

Edhe tregu i punës duhet të jetë pjesë e kësaj agjende. Kosova dhe Shqipëria përballen me emigrimin, mungesën e fuqisë punëtore në profesione të caktuara dhe mospërputhjen ndërmjet aftësive të punëtorëve dhe kërkesave të bizneseve. Një hapësirë më e integruar ekonomike do të mundësonte qasje më të lehtë të kompanive në profesionistë, njohje më funksionale të kualifikimeve dhe më shumë mundësi për punësim e zhvillim profesional.

Në të njëjtën kohë, ekonomia digjitale ofron mundësi që nuk duhet të neglizhohen. Shërbimet e teknologjisë informative, programimi, konsulenca, tregtia elektronike dhe shërbimet financiare mund të krijojnë një treg të ri bashkëpunimi. Është e vështirë të arsyetohet që një kompani e teknologjisë mund të synojë tregje të largëta ndërkombëtare, ndërsa për të operuar në tregun fqinj të përballet me procedura të panevojshme administrative.

Të dhënat tregtare e bëjnë edhe më të rëndësishëm këtë diskutim. Sipas Agjencisë së Statistikave të Kosovës, gjatë vitit 2024 Shqipëria përfaqësonte 18.1 për qind të eksporteve të përgjithshme të Kosovës, ndërsa pjesëmarrja e saj në importet e Kosovës ishte 5.3 për qind. Kjo dëshmon rëndësinë e Shqipërisë si partner për eksportuesit kosovarë, por gjithashtu tregon se marrëdhëniet tregtare duhet të analizohen më thellë, përtej vlerës së përgjithshme të shkëmbimeve.

Një tjetër aspekt është varësia e të dyja ekonomive nga importet. Kosova, në veçanti, ka një deficit të konsiderueshëm tregtar, ndërsa Shqipëria përballet gjithashtu me sfida në zgjerimin e kapaciteteve prodhuese dhe konkurrueshmërinë e eksporteve. Kjo do të duhej të ishte një arsye shtesë për të identifikuar sektorët ku të dyja vendet mund të plotësojnë njëra-tjetrën dhe të zëvendësojnë një pjesë të importeve nga tregjet e treta me prodhim vendor konkurrues.

Nuk mendoj se integrimi ekonomik duhet kuptuar si një proces ku njëra ekonomi fiton në kurriz të tjetrës. Përkundrazi, ai duhet të ndërtohet mbi specializimin, konkurrencën e drejtë dhe krijimin e vlerës së shtuar në të dyja vendet. Një treg më i integruar nuk duhet të favorizojë ndërmarrjet e njërit shtet, por të krijojë kushte të barabarta dhe mundësi më të mëdha për të gjitha bizneset.

Në këtë drejtim, edhe CEFTA dhe Tregu i Përbashkët Rajonal i Ballkanit Perëndimor kanë rëndësi të veçantë. Plani i Veprimit për Tregun e Përbashkët Rajonal 2025–2028 synon avancimin e lëvizjes së mallrave, shërbimeve, kapitalit dhe punëtorëve. Megjithatë, për Kosovën dhe Shqipërinë, integrimi rajonal nuk duhet të jetë arsye për ta lënë në plan të dytë bashkëpunimin bilateral. Përkundrazi, dy vendet mund ta shfrytëzojnë marrëdhënien e tyre për të ndërtuar praktika më efikase dhe për t’u përgatitur më mirë për konkurrencën në tregun evropian.

Ajo që mungon, sipas meje, është një mekanizëm i përhershëm dhe funksional që do të merrej me eliminimin e pengesave konkrete. Nuk mjafton që ministritë përkatëse të takohen disa herë në vit dhe të konfirmojnë vullnetin për bashkëpunim. Duhet të ketë përgjegjësi të qarta, afate për zbatimin e marrëveshjeve dhe publikim të rezultateve.

Do të ishte e arsyeshme që Kosova dhe Shqipëria të krijonin një platformë të përbashkët për monitorimin e barrierave tregtare, ku bizneset do të mund të raportonin drejtpërdrejt problemet me të cilat përballen. Kjo platformë do të duhej të publikonte raporte periodike për procedurat administrative, kostot e eksportit, kohën e pritjes në pikat kufitare dhe marrëveshjet që ende nuk janë zbatuar.

Po ashtu, duhet të krijohet një program konkret për promovimin e investimeve të përbashkëta, me fokus në sektorët ku të dyja ekonomitë kanë avantazhe plotësuese. Një strategji e tillë do të ishte shumë më e dobishme sesa deklaratat e përgjithshme për bashkëpunim ekonomik, sepse do të prodhonte projekte, investime, vende pune dhe kapacitete të reja prodhuese.

Në fund, çështja e integrimit ekonomik nuk është vetëm problem i institucioneve apo i komunitetit të biznesit. Ajo lidhet drejtpërdrejt me mirëqenien e qytetarëve. Kur një prodhues nuk arrin të eksportojë për shkak të kostove të larta administrative, humbet mundësinë për të zgjeruar prodhimin dhe për të punësuar njerëz të rinj. Kur një kompani nuk mund të hyjë në tregun fqinj në kushte konkurruese, humbet një mundësi investimi. Kur mungon konkurrenca, edhe konsumatori mund të përballet me më pak alternativa dhe çmime më pak konkurruese.

Prandaj, mungesa e integrimit nuk është një çështje abstrakte ekonomike. Ajo ka një kosto reale për bizneset, punëtorët dhe konsumatorët e të dyja vendeve.

Për mua, është koha që Kosova dhe Shqipëria ta trajtojnë integrimin ekonomik si një projekt strategjik zhvillimor dhe jo vetëm si pjesë të diskursit politik. Nuk kemi nevojë thjesht për më shumë marrëveshje, por për institucione që i zbatojnë ato, për procedura që e lehtësojnë biznesin dhe për një vizion të përbashkët që e vendos prodhimin, investimin dhe konkurrueshmërinë në qendër të bashkëpunimit.

Dy ekonomi të vogla nuk kanë luksin të humbin mundësitë që u ofron njëra-tjetra. Në një botë ku tregjet po integrohen gjithnjë e më shumë dhe ku konkurrenca ndërkombëtare kërkon kapacitete të mëdha prodhuese, fragmentimi ekonomik është një pengesë që nuk mund të trajtohet si çështje dytësore.

Kosova dhe Shqipëria nuk kanë nevojë vetëm të tregtojnë më shumë ndërmjet tyre. Kanë nevojë të ndërtojnë një ekonomi më konkurruese, më prodhuese dhe më të aftë për të depërtuar në tregjet ndërkombëtare.

Dhe pyetja që duhet të shtrohet sot nuk është nëse dy vendet kanë potencial për të bashkëpunuar, por pse, pas kaq shumë vitesh marrëveshjesh dhe deklaratash për integrim, ky potencial ende nuk është shndërruar në një avantazh të prekshëm ekonomik.

Ndoshta problemi më i madh nuk është se Kosova dhe Shqipëria kanë dy ekonomi të ndara, por se ende nuk kanë arritur të krijojnë një vizion ekonomik që i bën këto dy ekonomi të funksionojnë në interes të njëra-tjetrës.