Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Instituti i së Drejtës së Vetëvendosjes së Popujve në të Drejtën Ndërkombëtare është një nga parimet themelore të rendit ndërkombëtar dhe mbrojtës i të drejtave të popujve për të përcaktuar statusin e tyre politik dhe rrugën e tyre ekonomike, sociale dhe kulturore pa ndërhyrje të jashtme. Ky koncept është i rrënjosur në dokumente ndërkombëtare kyçe, si Karta e Kombeve të Bashkuara, dhe është forcuar nëpërmjet praktikës së shteteve dhe vendimeve të gjykatave ndërkombëtare.

Origjina dhe Zhvillimi i Parimit të Vetëvendosjes. Parimi i vetëvendosjes rrjedh nga periudha e Luftës së Parë Botërore dhe përmendet për herë të parë në mënyrë të qartë nga Presidenti i ShBA-së, Woodrow Wilson, në 14 Pikat e tij të vitit 1918. Ai i dha popujve të perandorive të shpërbëra të drejtën për të vendosur mbi fatin e tyre politik. Wilson propozoi që kombet e vogla të Ballkanit dhe Evropës Lindore të kishin mundësinë të zgjedhin qeveritë e tyre, si një hap drejt stabilitetit dhe paqes.

Traktati i Versajës që pasoi Luftën e Parë Botërore nxori në pah zbatimin e kufizuar të këtij parimi, duke lënë shumë popuj, si shqiptarët dhe kurdët, në kushte të vështira nën sundimin e shteteve të tjera. Megjithatë, koncepti i vetëvendosjes evoluoi si një parim i njohur për të gjitha kombet që aspironin pavarësinë.

Lufta e Dytë Botërore forcoi zbatimin e këtij parimi. Karta e Kombeve të Bashkuara, e miratuar në vitin 1945, në Nenin 1(2)thekson se një nga qëllimet e organizatës është “zhvillimi i marrëdhënieve miqësore midis kombeve, bazuar në respektimin e parimit të barazisë së të drejtave të popujve dhe vetëvendosjes së tyre.” Kjo vendosi një bazë ligjore të qartë për të drejtën e popujve për vetëvendosje.

Dekolonizimi dhe Vetëvendosja. Një nga fushat më të rëndësishme të zbatimit të vetëvendosjes në të drejtën ndërkombëtare ishte procesi i dekolonizimit pas Luftës së Dytë Botërore. Rezoluta 1514 e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së mbi Dhënien e Pavarësisë Shteteve dhe Popujve Kolonialë, e miratuar më 14 dhjetor 1960, theksoi të drejtën e popujve të territoreve koloniale për të vendosur vetë për të ardhmen e tyre. Kjo rezolutë nënvizoi që të gjitha popujt kanë të drejtën e vetëvendosjes; përmes kësaj të drejte, ata vendosin lirshëm statusin e tyre politik dhe ndjekin zhvillimin e tyre ekonomik, social dhe kulturor.

Pavarësia e Algjerisë nga Franca në vitin 1962, pas një lufte të përgjakshme çlirimtare, është një nga shembujt më të spikatur të zbatimit të parimit të vetëvendosjes në kontekstin e dekolonizimit. Algjeria, që për dekada ishte përballur me represion të ashpër dhe një regjim kolonial që e konsideronte si pjesë të integruar të Francës, arriti të fitojë pavarësinë përmes rezistencës kombëtare dhe mbështetjes ndërkombëtare. Një shembull tjetër është pavarësia e Namibisë në vitin 1990, pas dekadash sundimi nga Afrika e Jugut nën regjimin e aparteidit. Këshilli i Sigurimit i OKB-së, përmes një mori rezolutash dhe ndërhyrjes ndërkombëtare, luajti një rol kyç në njohjen e së drejtës së popullit të Namibisë për vetëvendosje, çka çoi në fundin e sundimit kolonial dhe lindjen e një shteti të pavarur.

Vetëvendosja e Popujve Evropianë: Shembulli i Kosovës. Një nga rastet më të debatueshme të zbatimit të parimit të vetëvendosjes në shekullin e XX është rasti i Kosovës. Me një shumicë dërrmuese shqiptare, Kosova për dekada të tëra ishte objekt i represionit serb dhe synoi pavarësinë nga Jugosllavia dhe më pas nga Serbia. Konflikti arriti kulmin në fund të viteve 1990 me Luftën e Kosovës (1998-1999) dhe përfundoi me ndërhyrjen e NATO-s në mars të vitit 1999. Pas përfundimit të luftës, Kosova u vu nën administrimin e përkohshëm të OKB-së përmes Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, por aspiratat e popullit shqiptar për vetëvendosje vazhduan. Pas një periudhe të gjatë të bisedimeve të ndërmjetësuara nga komuniteti ndërkombëtar dhe pas dështimit të negociatave me Serbinë, Kosova shpalli pavarësinë më 17 shkurt 2008.

Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë në vitin 2010, në një opinion këshillues, vërtetoi se shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk shkelte të drejtën ndërkombëtare. Ky konstatim këshillues konfirmoi se akti i shpalljes së pavarësisë ishte i ligjshëm sipas së drejtës ndërkombëtare dhe se Kosova kishte të drejtën për vetëvendosje në rrethanat e dhunës dhe diskriminimit sistematik të ushtruar ndaj shqiptarëve të Kosovës.
Sot, Kosova është njohur nga mbi 100 shtete, përfshirë shumicën e vendeve të BE-së dhe SHBA-në. Megjithatë, Serbia, si dhe disa vende të tjera, refuzojnë ta njohin pavarësinë e Kosovës, duke theksuar të drejtën e integritetit territorial. Kjo çështje mbetet një pikë e rëndësishme e debateve ndërkombëtare, veçanërisht në dialogun Kosovë-Serbi të ndërmjetësuar nga BE-ja.

Aspiratat e Shqiptarëve për Vetëvendosje: Rasti i Shqipërisë dhe Territorit të Çamërisë. Gjatë shekullit XX, shqiptarët kanë ndjekur rrugë të ndryshme për realizimin e të drejtës së tyre për vetëvendosje, jo vetëm në Kosovë, por edhe në territoret shqiptare jashtë kufijve të Shqipërisë së sotme.

Konferenca e Londrës në vitin 1913, që ndau trojet shqiptare, ka krijuar probleme të pazgjidhura për shqiptarët që kanë mbetur në Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi, Serbi dhe Greqi. Çështja e Çamërisë përbën një nga episodet më të dhimbshme të historisë shqiptare. Pas Luftës së Dytë Botërore, mijëra shqiptarë etnikë të Çamërisë u dëbuan nga territori i Greqisë në një akt që shumë e kanë quajtur spastrim etnik. Shqiptarët çamë kërkojnë njohjen e të drejtave të tyre për kthim dhe kompensim për humbjet e tyre, një kërkesë që ende përballet me rezistencë nga Greqia.

Vetëvendosja dhe Integrimi Evropian. Integrimi i Shqipërisë dhe Kosovës në Bashkimin Evropian dhe NATO shihet si një faktor kyç në stabilizimin dhe realizimin e aspiratave kombëtare për vetëvendosje. Shqipëria u bë anëtare e NATO-s në vitin 2009 dhe ka përparuar në procesin e integrimit në BE, ndërsa Kosova po vazhdon përpjekjet për të forcuar pozitën e saj ndërkombëtare dhe për të përfituar nga mbështetja e organizatave ndërkombëtare.

Shqipëria dhe Kosova po përballen me sfida të ndryshme për të përmbushur kriteret e nevojshme për t’u integruar në Bashkimin Europian (BE). Kriteret kryesore që ato duhet të plotësojnë përfshijnë forcimin e sundimit të ligjit, luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, reformat në drejtësi dhe administratë publike, dhe përmirësimin e të drejtave të njeriut dhe të pakicave. Në Shqipëri, përparimet më të mëdha janë vërejtur në procesin e reformës në drejtësi, që ka qenë një nga prioritetet e BE-së. Megjithatë, korrupsioni mbetet një pengesë e rëndësishme për progresin më të shpejtë drejt anëtarësimit. Nga ana tjetër, Kosova ka bërë hapa të rëndësishëm me çështjen e liberalizimit të vizave nga BE, por ende përballet me sfida të mëdha në forcimin e institucioneve demokratike, sundimin e ligjit dhe marrëdhëniet me Serbinë. Normalizimi i marrëdhënieve me Serbinë është një kërkesë kyçe për avancimin e Kosovës në rrugën drejt BE-së, ndërsa BE-ja luan rolin e ndërmjetësit në këtë proces. Të dyja vendet duhet të vazhdojnë reformat e brendshme për të përmbushur standardet e BE-së, ndërkohë që përballen me sfida të brendshme dhe të jashtme në këtë proces të ndërlikuar.