Nuk ka programues, nuk ka serverë dhe nuk ka një objektiv të shkruar diku në kod. Ka funksionuar për miliarda vjet, duke prodhuar nga bakteret te balenat, nga dinosaurët te ne. Ti je produkti i algoritmit më të fuqishëm që ka ekzistuar ndonjëherë. Quhet evolucion. Dhe ka një detaj që shpesh e harrojmë: atij nuk i intereson aspak nëse jemi të lumtur.

Kur dëgjojmë sot fjalën “algoritëm”, mendja na shkon pothuajse automatikisht te teknologjia. Te TikTok-u që vendos videon e radhës, Netflix-i që përpiqet të kuptojë çfarë filmi do të shohim sonte, Google, Instagrami apo Inteligjenca Artificiale.

Por algoritmi më i suksesshëm që njohim nuk është shkruar nga askush. Ka nisur të funksionojë miliarda vjet përpara se të ekzistonte kompjuteri i parë. Në fakt, shumë kohë përpara se të ekzistonte qenia e parë njerëzore që mund të mendonte për të.

Ai është evolucioni.

Në kuptimin teknik, krahasimi nuk është i përsosur: evolucioni nuk është një program kompjuterik dhe nuk ka një qëllim apo plan të vetëdijshëm. Por si metaforë, ideja është e fuqishme. Nga disa rregulla relativisht të thjeshta, të përsëritura brez pas brezi për një kohë pothuajse të paimagjinueshme, ka dalë gjithë kompleksiteti i botës së gjallë.

Dhe ne jemi një prej produkteve të tij.

Rregullat bazë janë të njohura. Individët e një specieje nuk janë identikë. Ndodhin ndryshime dhe mutacione. Një pjesë e këtyre ndryshimeve trashëgohen. Në një mjedis të caktuar, disa tipare favorizojnë mbijetesën dhe riprodhimin më shumë se të tjerat. Me kalimin e brezave, ato bëhen më të zakonshme.

Pastaj procesi përsëritet e përsëritet pa fund.

Nuk ka një arkitekt që vendos se çfarë duhet të ndërtohet në fund. Megjithatë, nga ky proces kanë dalë sy që dallojnë ngjyrat, krahë që përballojnë fluturime mijëra kilometra, mushkëri, sisteme nervore, truri njerëzor dhe një kafshë që një ditë arriti të ndërtojë teleskopë për të parë fillimet e universit.

Dhe këtu historia bëhet shumë më interesante. Sepse evolucioni nuk na ka “projektuar” për të qenë të lumtur.

Produkte të algoritmit: Natyra nuk premtoi kurrë lumturi

Ne kemi prirjen ta shohim trupin dhe mendjen njerëzore sikur të ishin ndërtuar për mirëqenien tonë. Nëse diçka na shkakton ankth, dhimbje apo pakënaqësi, na duket sikur sistemi ka pësuar një defekt. Por natyra nuk funksionon kështu. Përzgjedhja natyrore favorizon tiparet që, në rrethana të caktuara, ndihmojnë organizmat të lënë pasardhës. Jo domosdoshmërisht ato që i bëjnë të ndihen mirë.

Dhimbja, për shembull, është e tmerrshme për individin që e përjeton, por jashtëzakonisht e dobishme si alarm. Frika mund të na torturojë, por për paraardhësit tanë aftësia për të reaguar shpejt ndaj një kërcënimi mund të bënte diferencën mes jetës dhe vdekjes.

Edhe prirja jonë për të kërkuar vazhdimisht diçka më shumë ka kuptim nga kjo perspektivë. Imagjinoni dy paraardhës tanë. Njëri gjen ushqim të mjaftueshëm dhe mendon: Më mjafton. Jam plotësisht i kënaqur. Tjetri, edhe pasi ka ngrënë, vazhdon të kërkojë ushqim, burime, status, partnerë dhe siguri. Në një botë ku dimri i ardhshëm mund të sillte uri, kënaqësia e përhershme nuk ishte domosdoshmërisht avantazh. Pakënaqësia po.

Kjo mund të shpjegojë një paradoks që e njohim shumë mirë edhe sot: marrim atë që kemi dashur dhe, pas pak kohe, mendja fillon të kërkojë objektivin tjetër. Punën tjetër. Shtëpinë tjetër. Udhëtimin tjetër. Rritjen tjetër të pagës. Edhe një mijë ndjekës. Edhe një sukses.

Nuk është se brenda nesh ekziston një buton që, pasi arrijmë një nivel të caktuar, shtypet dhe thotë: mjaft, tani je i lumtur përgjithmonë. Po të ekzistonte, ndoshta paraardhësit tanë nuk do të kishin shkuar shumë larg.

Problemi është se bota ndryshoi më shpejt se ne

Trupi dhe truri ynë mbajnë ende gjurmët e një bote shumë të ndryshme nga ajo ku jetojmë sot. Për pjesën dërrmuese të historisë njerëzore, sheqeri dhe yndyra ishin burime të çmuara energjie. T’i kërkoje kishte kuptim. Sot mund t’i porosisësh nga divani dhe të të mbërrijnë te dera brenda pak minutash.

Truri që dikur shpërblente gjetjen e ushqimit kalorik tani gjendet përballë supermarketit, fast food-it dhe aplikacioneve të shpërndarjes. E njëjta gjë ndodh me vëmendjen.

Për një kafshë sociale si njeriu, të dije se çfarë mendonin të tjerët për ty kishte rëndësi të jashtëzakonshme. Përjashtimi nga grupi dikur mund të kishte pasoja shumë serioze për mbijetesën. Sot ky mekanizëm i lashtë përballet me një ekran ku mund të shohim, në kohë reale, sa njerëz na pëlqejnë, sa na ndjekin, kush na ka parë dhe kush nuk ka reaguar.

Teknologjia është e shekullit XXI, por një pjesë e mekanizmave tanë emocionalë janë shumë më të vjetër.Dhe këtu fshihet një mënyrë interesante për të kuptuar shumë nga kontradiktat tona.

Ne kemi ndërtuar një qytetërim që mund të na japë më shumë rehati, ushqim, informacion dhe argëtim sesa do të kishte imagjinuar një mbret disa shekuj më parë. Megjithatë, makina biologjike që merr të gjitha këto nuk është krijuar për të thënë: Tani kam gjithçka dhe mund të ndalem. Ajo vazhdon të kërkojë.

Sot flasim me shqetësim për algoritmet që po mësojnë të na njohin.

Algoritmi i rrjetit social mëson se çfarë na zemëron. Platforma e videove mëson se çfarë na mban edhe tridhjetë sekonda para ekranit. Reklamuesit mësojnë se çfarë na tundon. Inteligjenca Artificiale po bëhet gjithnjë e më e aftë të parashikojë se çfarë duam. Ama të gjitha këto sisteme po punojnë mbi një platformë shumë më të vjetër. Mbi vetë ne!

Mbi dëshirat, frikërat, impulset, xhelozitë, kuriozitetin dhe nevojën për miratim që nuk lindën me internetin. Në njëfarë mënyre, algoritmet moderne nuk i shpikën dobësitë tona. Ato thjesht mësuan t’i lexojnë jashtëzakonisht mirë. Dhe kjo e ndryshon pak mënyrën se si mund ta shohim veten.

Ndoshta nuk jemi krijesa racionale që herë pas here pengohen nga instinktet. Ndoshta jemi krijesa të formuara nga miliona vjet instinkte, që relativisht vonë mësuam të arsyetojmë për to. Kjo nuk do të thotë se jemi të burgosur prej biologjisë sonë. Përkundrazi.

Sepse evolucioni prodhoi edhe diçka të pazakontë: një tru të aftë të kuptojë, të paktën pjesërisht, procesin që e krijoi.

Ne mund ta dallojmë impulsin pa qenë të detyruar ta ndjekim. Mund të vendosim se çfarë do të hamë edhe kur trupi kërkon më shumë. Mund të refuzojmë statusin, konkurrencën apo aprovimin e grupit. Mund të vendosim që suksesi ynë nuk do të matet vetëm me atë që biologjia shpërblen. Evolucioni nuk ka nevojë që ne të jemi të lumtur. Por ne kemi një avantazh që pjesa më e madhe e jetës në Tokë nuk e ka: mund ta dimë këtë. Pikërisht aty fillon liria jonë. / bota.al