Autor: Lirim Gashi

Gjykata Speciale e Kosovës është, për mua, një bastard juridik serb me oreks prej kanibali. Një krijesë e çuditshme që, po ta shohësh mirë, duket sikur ka dalë nga ndonjë laborator i fshehtë monstruoz serb, ku shërbimet sekrete serbe dhe ruse kanë vendosur të kryejnë një eksperiment të ri shkencor:

Si t’ua atribuojmë viktimave shqiptare krimet e ushtarëve, policëve dhe paramilitarëve serbë që i masakruan?

Eksperimenti, duhet pranuar, është mjaft ambicioz.

Në versionin e ri të historisë, ushtria, policia dhe formacionet paramilitare serbe mund të largohen pak nga skena, t’i fërkojnë duart nga kënaqësia dhe t’ia lënë faturën UÇK-së.

Është një teknikë shumë e vjetër, por efikase, e politikës gjenocidale serbe kundër shqiptarëve, kudo që ata jetojnë.

Më parë vinin me tanke.

Tani vijnë me aktakuza.

Më parë vinin me kallashnikovë rusë.

Tani vijnë me prokurorë amerikanë.

Më parë vinin me policë e paramilitarë serbë.

Tani vijnë me gjyqtarë evropianë.

Më parë masakronin familjet shqiptare.

Tani masakrojnë historinë e tyre.

Dhe kështu, pirësit e gjakut të civilëve shqiptarë, sipas logjikës së tyre të përmbysur, mund të dalin nga dera e historisë së turpshme, ndërsa nga dera tjetër t’i futin mbrojtësit e armatosur dobët të popullit shqiptar dhe t’i ulin në bankën e të akuzuarve.

Mund të duket e pamundur.

Por mos u shqetësoni.

Në Evropën moderne ka edhe gjëra më të pamundura.

Këtu nevojitet vetëm pak imagjinatë juridike.

Në fund të fundit, nëse dje një familje shqiptare mund të masakrohej me armë, pse sot të mos mund të masakrohet edhe me disa paragrafë?

Është e njëjta dhunë, vetëm se e dyta ka veshur kostum, ka lidhur kravatë dhe mban vulë.

Dhe, ç’është më e bukura, në fund mund të quhet edhe drejtësi.

Nuk ka, sipas bindjes sime, pothuajse asnjë lloj krimi që ushtria serbe nuk e ka ushtruar ndaj civilëve shqiptarë gjatë 250 viteve të fundit.

Por historia ka një problem të madh me kriminelët:

Ndonjëherë ajo thjesht refuzon të harrojë.

Sidomos tani.

Sepse krimet e fundit nuk janë më vetëm rrëfime që ua tregojnë fëmijëve shqiptarë gjyshërit e tyre.

Nuk janë më vetëm fotografi të zverdhura në ndonjë sirtar.

Nuk janë më vetëm kujtime që mund të fshihen me gënjeshtrën:„Nuk kanë ndodhur.“

Sot ekziston interneti.

Ekzistojnë kamerat.

Ekzistojnë arkivat.

Ekzistojnë fotografitë.

Ekzistojnë videot.

Ekzistojnë dëshmitarët.

Dhe ekziston edhe një brez fëmijësh që mund të mos ketë lindur në vitin 1999, por që sot, me një telefon në dorë, mund ta shohë atë tmerr, që dikur duhej të përshkonte dekada të tëra për t’u shfaqur.

Kjo është fatkeqësia e atyre që duan ta rishkruajnë historinë:

Teknologjia moderne ua ka prishur marrëveshjen e vjetër mes krimit dhe harresës.

Dikur krimi shpresonte se, me kalimin e kohës, do të shndërrohej në mjegull.

Sot ka rezolucion 4K.

Dhe pikërisht mbi një “shpikje” të tillë monstruoze, të cilën unë, pa asnjë mëdyshje, ua atribuoj interesave të shërbimeve sekrete serbe dhe ruse, u lejua të ndërtohej një mekanizëm juridik që, në sytë e mi, është një përzierje e çuditshme mes gjykatës, fabrikës së akuzave të rreme dhe një makinerie gjenocidale serbe që ka mësuar ta flasë gjuhën e ligjit të paligjshëm.

Por pikërisht këtu fillon pjesa vërtet e pakëndshme e këtij konstruksioni:

Kritikët e tij as nuk kanë nevojë të pretendojnë se ai nuk ka fare bazë formale juridike.

Sepse një bazë juridike formale ekziston.

Dhe pikërisht për këtë arsye duhet parë si u krijua, mbi çfarë u mbështet dhe çfarë lloj konstrukti institucional u ngrit mbi të.

Dhomat e Specializuara të Kosovës u krijuan në vitin 2015 përmes Amendamentit Kushtetues nr. 24 dhe nenit të ri 162 të Kushtetutës së Kosovës. Krahas kësaj u miratua edhe Ligji nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar.

Vetë kuadri kushtetues i referohet shprehimisht detyrimeve ndërkombëtare të Kosovës lidhur me raportin e Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës të 7 janarit 2011.

Dhe pikërisht këtu gjendet një nga pyetjet themelore:

Sa larg mund të shkojë një shtet juridik në ndryshimin e sistemit të vet kushtetues dhe gjyqësor për ta krijuar një gjykatë, themeli konkret institucional i së cilës lidhet me një raport politik mbi krime të pretenduara?

Raporti i Këshillit të Evropës i vitit 2011 nuk ishte vendim gjykate.

Nuk ishte aktgjykim.

Nuk ishte provë e formës së prerë për fajësinë individuale të personave që më vonë do të akuzoheshin.

Ishte një dokument parlamentar-politik që trajtonte akuza tepër të rënda dhe që më pas nxiti një varg hetimesh dhe vendimesh institucionale.

Me fjalë të tjera:

Në fillim nuk ishte një aktgjykim për fajësinë, por një raport mbi pretendime.

Dhe nga këto pretendime u krijua përfundimisht një aparat juridik me bazë kushtetuese, me prokurori të vetën, me gjyqtarë të vet, me strukturë të vetën dhe me seli jashtë Kosovës.

Kjo nuk është e njëjta gjë me të thënit se gjykata „nuk ka bazë juridike“.

Por është krejtësisht legjitime të shtrohet pyetja nëse mënyra e krijimit, struktura dhe baza politike e saj janë në përputhje me standardet më të larta të shtetit të së drejtës, barazisë dhe legjitimitetit institucional.

Edhe më e pazakontë është se vetë neni 162 përmban një konstruksion të jashtëzakonshëm:

Dhomat e Specializuara vendosen brenda sistemit gjyqësor të Kosovës, ndërsa veprimtarinë e tyre e zhvillojnë jashtë Kosovës dhe funksionojnë të pavarura nga institucionet e Kosovës.

Kjo është një konstruk­sion juridik që mund të shpjegohet.

Por nuk duhet romantizuar.

Sepse një gjykatë që pretendohet se është krijuar për ta mbrojtur shtetin e së drejtës, por që gjyqtarët, prokurorët dhe strukturat e saj institucionale veprojnë kryesisht jashtë vendit, sistemi kushtetues i të cilit ia jep asaj bazën juridike, në mënyrë të pashmangshme ngre pyetje mbi përgjegjshmërinë demokratike, sovranitetin shtetëror dhe kontrollin institucional.

Një studim akademik në European Constitutional Law Review e përshkruan pikërisht këtë veçori: neni 162 krijon brenda rendit kushtetues të Kosovës një regjim kryesisht autonom, ndërsa gjykata, për shkak të organizimit të saj ndërkombëtar dhe vendosjes jashtë Kosovës, ka njëkohësisht karakter të veçantë hibrid dhe ndërkombëtar.

Kjo nuk është ndonjë hollësi juridike.

Është veçoria qendrore institucionale e kësaj gjykate.

Dhe pastaj vjen një pyetje tjetër:

Nëse kjo gjykatë është kaq e jashtëzakonshme, pse të mos matet edhe me standarde po aq të jashtëzakonshme të drejtësisë, transparencës, pavarësisë gjyqësore dhe barazisë së armëve?

Kjo pyetje tashmë nuk është vetëm polemikë politike.

Në vitin 2026, Institucioni i Avokatit të Popullit të Kosovës iu drejtua Komitetit të Avokatëve për të Drejtat e Njeriut të Anglisë dhe Uellsit për një shqyrtim të pavarur paraprak të procedurave pranë Dhomave të Specializuara.

Në materialin e publikuar u ngritën, ndër të tjera, çështje serioze lidhur me garancitë procedurale, transparencën dhe paanshmërinë, pavarësinë gjyqësore, mënyrën e administrimit të provave dhe barazinë e armëve.

Avokati i Popullit i lidhi këto çështje shprehimisht me garancitë e nenit 14 të Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike dhe nenit 6 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.

Kjo është e rëndësishme sepse e zhvendos kritikën nga një pretendim thjesht politik në një çështje konkrete të kontrollit të standardeve të shtetit të së drejtës.

Një gjykatë nuk mund ta legjitimojë veten vetëm duke thënë se ekziston një ligj që e ka krijuar.

Edhe një ligj mund të kritikohet.

Edhe një amendament kushtetues mund të jetë objekt i shqyrtimit shkencor dhe të të drejtave të njeriut.

Edhe një gjykatë ndërkombëtare ose hibride nuk është e imunizuar nga pyetja nëse procedurat e saj i përmbushin realisht standardet që ajo vetë ua kërkon të pandehurve.

Sepse shteti i së drejtës nuk do të thotë:

„Kemi një ligj, prandaj automatikisht kemi drejtësi.“

Shteti i së drejtës do të thotë:

„Kemi një ligj – dhe tani duhet të dëshmojmë se zbatimi i tij është i drejtë, transparent, i pavarur dhe i barabartë.“

Prandaj është tepër e lehtë të quhet çdo kritikë ndaj Gjykatës Speciale mbrojtje e krimit.

Kushdo që ka kryer krime duhet të mbajë përgjegjësi.

Por pikërisht për këtë arsye, edhe gjykata duhet t’u nënshtrohet standardeve më të larta.

Sepse, nëse një gjykatë pretendon se vepron në emër të drejtësisë, legjitimiteti i saj nuk mund të varet nga fakti nëse dikush i pëlqen apo jo vendimet e saj politikisht.

Ai duhet të burrojë nga ligji, nga provat, nga një proces i drejtë dhe nga barazia e të gjithëve para ligjit.

Dhe këtu gjendet një nga sfidat më të mëdha morale:

Pse u krijua një mekanizëm i jashtëzakonshëm ndërkombëtar, mandati i të cilit është përqendruar te krimet e pretenduara të lidhura me UÇK-në, ndërkohë që dimensioni i jashtëzakonshëm historik i krimeve shtetërore serbe në Kosovë nuk u bë pjesë e të njëjtit mekanizëm institucional?

Vetë Dhomat e Specializuara shpjegojnë se juridiksioni i tyre përfshin krime lufte, krime kundër njerëzimit dhe vepra të tjera penale të pretenduara se janë kryer midis janarit 1998 dhe dhjetorit 2000, në një kontekst të caktuar që lidhet me Kosovën dhe aktorët e asaj kohe.

Kjo do të thotë:

Krimet shtetërore serbe nuk bëhen gënjeshtër vetëm sepse kjo gjykatë nuk i ka bërë ato objektin e mandatit të vet qendror.

Por po aq e vërtetë është se ekzistenca e kësaj gjykate nuk duhet të krijojë përshtypjen historike se lufta në Kosovë përbëhej në thelb nga krimet e UÇK-së.

Sepse një gjykatë mund të shqyrtojë juridikisht një pjesë të historisë.

Por nuk guxon ta ngatërrojë atë pjesë me të gjithë historinë.

Kur shqyrtohet bilanci historik, mbetet gjithashtu pyetja për asimetrinë e ndjekjes penale ndërkombëtare.

Human Rights Watch ka vënë në dukje se vetëm një numër i kufizuar i drejtuesve ushtarakë dhe politikë serbë janë gjykuar për krime lufte në Kosovë, ndërkohë që proceset pranë Dhomave të Specializuara ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së kanë vazhduar.

Kjo nuk është provë se të akuzuarit para Dhomave të Specializuara janë të pafajshëm.

Por është një arsye legjitime për të pyetur për barazinë e ndjekjes penale.

Sepse drejtësia nuk mund të funksionojë sipas parimit:

„Ndjekim këdo që mundemi të arrijmë dhe pastaj këtë e quajmë drejtësi të plotë.“

Drejtësia e plotë kërkon diçka tjetër:

Ajo duhet ta shohë të gjithë skenën.

Të dyshuarin.

Viktimën.

Urdhrin.

Armën.

Tankun.

Burgun.

Shtëpinë e djegur.

Fëmijën e zhdukur.

Varrezën masive.

Dhe strukturën politike e ushtarake që i ka bërë të gjitha këto të mundshme.

Prandaj kjo gjykatë raciste, e krijuar nga imagjinata e tyre monstruoze, është, sipas meje, një organ juridik kanibalist dhe klerofashist.

Një lloj institucioni ku historia hyn nga dera si dëshmitare dhe del nga dritarja si e pandehur.

Dhe një gjykatë të tillë, sipas meje, mund ta prodhojë vetëm ajo Evropë e vjetër, moralisht dhe etikisht e padrejtë, që herë pas here ka harruar se qytetërimi nuk matet me numrin e gjykatave, por me mënyrën se si ato e trajtojnë të vërtetën.

Evropa pas vitit 1945 u betua:

Kurrë më luftë.

Kurrë më kampe.

Kurrë më racizëm.

Kurrë më krime kundër njerëzimit.

Kurrë më.

Pastaj kaluan disa dekada dhe Evropa shpiku një frazë tjetër:

„Po, por…“

Dhe historia, siç dihet, është plot me tragjedi që kanë filluar pikërisht pas këtyre dy fjalëve:

„Po, por…“

Për fat të keq, Bashkimi Evropian përbëhet edhe nga pesë shtete që, sipas bindjes sime, ende nuk kanë arritur ta pajtojnë veten me ekzistencën e shqiptarëve, e aq më pak me faktin se shqiptarët kanë dy shtete.

Disa prej tyre mund ta pranojnë shqiptarin si turist.

Si kamarier.

Si futbollist.

Si emigrant.

Si taksapagues.

Por sapo shqiptari kërkon të ekzistojë politikisht, historikisht dhe shtetërisht, papritur fillon një dhimbje koke diplomatike.

Atëherë fillojnë konferencat.

Rezolutat.

Këshillat.

Kushtet.

Dhe, në fund, gjykatat.

Sepse shqiptari, siç duket, është shumë më i pranueshëm kur të shërben një kafe në një restorant turk, sesa kur kërkon drejtësi në një gjykatë evropiane.

Prandaj, kur një ditë të shkruhen librat e historisë së Evropës së këtij shekulli dhe historianët t’i kërkojnë kapitujt më të turpshëm të sistemit të saj juridik, unë besoj fuqishëm se do të ndalen te Gjykata e tyre Speciale dhe do të paralizohen nga turpi.

Jo sepse duhet mbrojtur ndonjë krim.

Jo.

Kushdo që ka kryer krime duhet të përgjigjet.

Por sepse drejtësia nuk mund të jetë një aparat fotografik që fotografon vetëm atë që i pëlqen fotografit.

Drejtësia duhet ta fotografojë të gjithë skenën.

Edhe viktimën.

Edhe agresorin.

Edhe armën.

Edhe tankun.

Edhe shtëpinë e djegur.

Edhe fëmijën e vrarë.

Edhe dorën që e tërhoqi këmbëzën.

Përndryshe, kemi vetëm një fotografi të bukur të një pjese të krimit.

Dhe një fotografi të tillë mund ta varësh në mur.

Por nuk mund ta quash të vërtetën.

Sepse një ditë, kur të kalojnë emocionet, kur të pushojnë konferencat për shtyp dhe kur gjyqtarët të largohen nga sallat e gjyqit, do të mbeten librat.

Do të mbeten dokumentet.

Do të mbeten varret.

Do të mbeten të zhdukurit.

Do të mbeten familjet.

Do të mbeten fëmijët që u vranë.

Dhe do të mbetet një pyetje që nuk mund ta burgosësh me asnjë aktakuzë:

Si arriti Evropa, pas gjithë betimit të saj „kurrë më“, të ndërtojë një drejtësi përballë së cilës një popull që ka vuajtur për shekuj nën pushtim, por që ka ruajtur dashurinë për lirinë, ende duhet ta bindë Evropën se kush ishte viktima?

Kjo është pyetja.

Dhe, për fat të keq, nuk ka vulë gjykate që mund ta mbyllë.