Shkruan: Arben Gashi

Kriza e përsëritur institucionale në Kosovë shpesh interpretohet si krizë politike apo kushtetuese. Megjithatë, në thelb ajo është shumë më e thellë: është krizë e moskuptimit të natyrës së shtetit të Kosovës. Ideja mbi të cilën është ndërtuar shteti i Kosovës nuk është ide e dominimit politik, por ide e kompromisit. Mospranimi ose mosinternalizimi i kësaj logjike ka prodhuar tensione të vazhdueshme në funksionimin e institucioneve dhe në praktikën politike.

Shteti i Kosovës si produkt kompromisi

Paradoksi themelor i shtetësisë së Kosovës është se edhe vetë liria e saj është rezultat i një kompromisi historik dhe politik. Në mesin e viteve ’90, Ibrahim Rugova artikuloi një ide që në shikim të parë mund të dukej paradoksale: pavarësia e Kosovës është kompromisi i shqiptarëve për liri, pra heqja dorë nga projekti i bashkimit kombëtar në favor të një shteti të pavarur në kufijtë ekzistues.
Mbi këtë logjikë kompromisi u ndërtuan disa nga proceset më vendimtare të historisë moderne të Kosovës: rezistenca politike e viteve ’90, ndërhyrja ndërkombëtare e vitit 1999 dhe më pas procesi i shtetndërtimit. Në këtë kuptim, kompromisi nuk është dobësi e projektit shtetëror të Kosovës, por themeli i tij politik dhe ndërkombëtar.

Kushtetuta: kompromisi i institucionalizuar

Ky karakter i kompromisit është përkthyer drejtpërdrejt edhe në arkitekturën kushtetuese të shtetit. Kushtetuta e Kosovës është ndër dokumentet më gjithëpërfshirëse në Evropë sa i përket mbrojtjes së komuniteteve joshumicë dhe balancave institucionale. Elemente të tilla si:
• vendet e rezervuara për komunitetet joshumicë në Kuvend,
• mekanizmi i shumicës së dyfishtë për ndryshimet kushtetuese,
• mbrojtja e zgjeruar e të drejtave kolektive,
janë manifestim i qartë i një kompromisi të institucionalizuar. Këto dispozita nuk janë aksidentale, por janë projektuar për të detyruar politikën kosovare të funksionojë mbi bazën e konsensusit dhe bashkëpunimit ndërmjet aktorëve politikë dhe komuniteteve.

Krizat institucionale si krizë e kulturës së kompromisit

Kriza e fundit rreth zgjedhjes së Presidentit të Kosovës është ilustrim i kësaj problematike. Kushtetuta është e qartë për procedurën: në dy raundet e para kërkohet një shumicë prej dy të tretash e deputetëve. Ky mekanizëm nuk është thjesht rregull teknik; ai është një imponim kushtetues i kompromisit politik.
Megjithatë, në praktikë politika kosovare shpesh e interpreton këtë rregull si pengesë taktike, jo si kërkesë për marrëveshje politike. Për këtë arsye krizat nuk burojnë nga paqartësia kushtetuese apo nga ndonjë konflikt ideologjik, por nga pamundësia për të ndërtuar kompromis politik.

Tre faktorë që kanë penguar kulturën e kompromisit

Nëse analizohet zhvillimi politik i Kosovës në dy dekadat e fundit, mund të identifikohen disa faktorë që kanë penguar krijimin e një kulture funksionale kompromisi.

1. Trashëgimia e protektoratit ndërkombëtar
Gjatë periudhës së administrimit ndërkombëtar, krizat politike shpesh zgjidheshin nga aktorët ndërkombëtarë. Kjo krijoi një kulturë politike ku përgjegjësia për kompromis delegohej jashtë sistemit politik vendor. Edhe pas pavarësisë, kjo logjikë vazhdoi të funksionojë në mënyrë indirekte përmes një forme tjetër: “protektoratit kushtetues”, ku Gjykata Kushtetuese pritet të zgjidhë çështje që në fakt janë probleme politike dhe kërkojnë marrëveshje.

2. Narrativi i dominimit politik
Në shumë cikle zgjedhore në Kosovë është ndërtuar narrativa e “fitores totale” dhe e dominimit politik. Partitë kanë konkurruar duke premtuar se do të qeverisin të vetme dhe do të imponojnë vullnetin e tyre politik. Në një sistem të ndërtuar mbi kompromis, ky narrativ është në vetvete kontradiktor.
Në këtë kontekst, një nga humbjet më të mëdha politike ka qenë edhe pozicioni i LDK-së, e cila historikisht ka përfaqësuar një kulturë politike më konsensuale. Në një klimë populiste ku dominimi shihet si virtyt politik, diskursi i kompromisit shpesh është perceptuar si dobësi dhe jo si përgjegjësi shtetformuese.

3. Mungesa e debatit për idenë e shtetit
Diskursi politik në Kosovë shpesh dominohet nga çështje të përditshme dhe konflikte taktike. Ka munguar një debat i thellë publik për:
• modelin e shtetit,
• organizimin e shoqërisë,
• orientimin afatgjatë të zhvillimit politik dhe institucional.
Pa këtë debat strategjik, kompromisi reduktohet në negociatë momentale politike dhe jo në parim të përhershëm institucional.

Dy rrugë përpara

Në këtë kontekst, Kosova përballet me dy alternativa strategjike.
Alternativa e parë është ndërtimi i një kulture të qëndrueshme kompromisi politik. Kjo do të nënkuptonte që për çështje themelore si konstituimi i institucioneve, zgjedhja e Presidentit apo reformat kushtetuese të krijohet një standard i qëndrueshëm bashkëpunimi ndërpartiak. Një kulturë e tillë do të ishte në përputhje të plotë me filozofinë kushtetuese të shtetit.
Alternativa e dytë do të ishte ndryshimi i sistemit politik drejt një sistemi mazhoritar, ku fituesi merr pothuajse gjithë pushtetin. Megjithatë, për një shtet të vogël, me pluralizëm të ndjeshëm etnik dhe me traditë relativisht të re institucionale, një sistem i tillë mbart rrezikun e krijimit të një dominimi autoritar dhe të tensioneve të brendshme politike e sociale.

Përfundim

Kriza institucionale në Kosovë nuk është thjesht krizë e institucioneve; ajo është krizë e kuptimit të projektit shtetëror. Kosova është ndërtuar mbi kompromis historik, ndërkombëtar dhe kushtetues. Sa më shumë politika kosovare të përpiqet ta zëvendësojë këtë logjikë me logjikën e dominimit, aq më shumë sistemi do të prodhojë bllokada dhe kriza.
Prandaj sfida kryesore e politikës kosovare nuk është vetëm fitimi i zgjedhjeve, por internalizimi i kompromisit si kulturë politike dhe standard shtetformues. Vetëm në këtë mënyrë mund të sigurohet stabilitet institucional dhe funksionim i qëndrueshëm i demokracisë në Kosovë.