Një në pesë njerëz e ka përjetuar këtë gjendje të frikshme – dhe neuroshkencëtari i Harvardit, Baland Jalal, ia ka kushtuar karrierën studimit të saj. A mund të jetë kjo dukuri një portë drejt një kuptimi më të thellë të mendjes njerëzore?

Neuroshkencëtari i Harvardit, Baland Jalal, po reflekton mbi thellësitë e pamatshme të trurit njerëzor. “Truri mund të mendojë për vetveten, për galaktikat e pafundme, për shpirtrat, poezinë, Ajnshtajnin. E megjithatë, kur e mban në dorë, të duket diçka kaq e zakonshme”, thotë ai. Pasioni i Jalalit – tema që e shtyu të bëhej shkencëtar – është paraliza e gjumit, një çrregullim i përkohshëm në funksionimin e trurit, që mund ta mbushë njeriun me një tmerr aq të prekshëm, sa të shkaktojë trauma afatgjata. “Ajo që arrin ta prekësh nga shumë afër gjatë paralizës së gjumit”, thotë ai, “është bota subjektive e mendjes. Është jashtëzakonisht e vështirë ta përshkruash me fjalë”.

Dhe ai duhet ta dijë mirë këtë – ka shpenzuar plot 271 faqe duke u përpjekur ta bëjë pikërisht këtë. Në librin e tij të ri, The Phantom Mind (“Mendja fantazmë”), Jalal argumenton se duke eksploruar kufijtë ndërmjet gjumit dhe zgjimit, aty ku shfaqet paraliza e gjumit, mund të depërtojmë më thellë në mënyrën se si funksionojnë të gjitha aspektet e mendjes sonë. Ai mund të veshë përparësen e laboratorit dhe të studiojë rajonet e trurit e substancat neurokimike, por, sipas tij, njohja e mekanizmave biologjikë nuk e zbeh aspak misterin e vetëdijes. “Për mua, në fakt, studimi i një dukurie si paraliza e gjumit më ka bërë më shpirtëror dhe më të interesuar për botën e misterit dhe, do të doja të thosha, të së mbinatyrshmes, por edhe për ato përmasa të ekzistencës që nuk mund të preken apo të maten drejtpërdrejt.”

Në librin e tij, ai shkruan se deri në një në pesë njerëz i ka përjetuar të paktën një herë këto vizione jashtëzakonisht reale, që ndodhin në një gjendje ndërmjet gjumit dhe zgjimit. Megjithatë, dy njerëz me të cilët bisedova sot për paralizën e gjumit nuk kishin dëgjuar kurrë për të. Dhe kjo përvojë bëhet veçanërisht e tmerrshme kur të ndodh pa e ditur paraprakisht se çfarë është.

Unë e kam përjetuar shpesh në fund të adoleshencës, në një kohë kur nuk kishte internet apo ndonjë komunitet mbështetës në Reddit ku mund të kërkoja shpjegime. Përvoja ime është mjaft tipike. Zgjohem dhe e gjej veten të shtrirë në shtrat, në dhomën time të njohur, me atë aromën qetësuese të rrobave të lara. Por nuk mund të lëviz. Dhe, ç’është më e keqja, ndiej se diçka e ligë, një prani dashakeqe, po i afrohet dhomës. Është si ai çasti i frikës më të madhe në një film horror. Tani ajo gjendet brenda dhomës dhe gjithçka që mund të bëj është të tendos trupin e të përpiqem ta zmbraps vetëm me forcën e vullnetit. Por përbindëshi afrohet si një vorbull që më pushton të gjitha shqisat, derisa më mbështjell të tërin dhe unë ndiej sikur po vdes, ose sikur një forcë e huaj po ma pushton trupin.

Më në fund arrij të lëviz dhe dhoma është sërish e qetë. Por e kam të vështirë ta besoj se ajo që përjetova nuk ishte reale. Më duket sikur kam qenë dëshmitar i diçkaje të errët dhe të mbinatyrshme. Një natë, kjo më ndodhte sa herë që filloja të më zinte sërish gjumi, derisa përfundova aq i tmerruar, sa nuk guxoja më t’i mbyllja sytë. Kur ua tregova miqve atë që kishte ndodhur, ishte e pamundur t’ua përcillja sa thellësisht fizike dhe e prekshme kishte qenë ajo përvojë. Por nuk mund të ndalesha së kërkuari një shpjegim, as ta largoja ndjesinë se gjithçka kishte qenë e vërtetë.

Jalal kishte përjetuar diçka të ngjashme gjatë adoleshencës. “Jam rritur në një lagje të Kopenhagës që i ngjante një getoje”, thotë ai. “Pastaj, një ditë, kur isha 18 apo 19 vjeç, po qëndroja i shtrirë në shtrat dhe një fantazmë po përpiqej të më vriste. Mbeta krejtësisht i tronditur.” Dëshironte t’ua tregonte prindërve, por e dinte se nuk do ta besonin. “Mendova: duhet ta kuptoj se çfarë po ndodh. Kjo ndihet kaq tmerrësisht reale. Dhe kështu vendosa ta studioja trurin.” Ai shkoi në Universitetin Amerikan në Kajro. “Pata fatin të fitoja bursa dhe e studiova këtë fenomen ditë e natë.” Më pas shkoi në Kaliforni, pastaj në Kembrixh për doktoraturë dhe, përfundimisht, në Harvard.

Nuk është e pazakontë që njerëzit t’i hapin sytë gjatë një episodi të paralizës së gjumit dhe të shikojnë përreth dhomës. Jalal më tregon për një vajzë që, gjatë një episodi të tillë, mund ta shihte veten në pasqyrën e dhomës. “Teksa qëndronte e shtrirë, natyrisht pa mundur të lëvizte, ajo e shihte vërtet veten duke u shndërruar në një krijesë përbindëshe.”

Gjatë një përvoje të tillë, të duket sikur je zgjuar. Por, në fund, ti “zgjohesh” prej saj, gjë që e bën të vështirë të përcaktosh nëse gjatë gjithë kohës ke qenë plotësisht i vetëdijshëm apo pjesërisht në gjumë. Në të vërtetë, ndodh një çrregullim në kufirin ndërmjet këtyre dy gjendjeve. Kur ëndërron, trupi yt pengohet të lëvizë, për sigurinë tënde. “Gjatë gjumit REM, trupi është plotësisht i paralizuar, nga koka deri te këmbët. Kjo ndodh në trungun e trurit”, shpjegon Jalal. “Ndonjëherë, ndërsa zgjohet korteksi shqisor, pjesa e trurit përgjegjëse për perceptimin, fillon të shfaqet një gjendje zgjimi që ndërthuret me aktivitetin e trurit gjatë gjumit. Mund të thuash se ndonjëherë ndihesh plotësisht i zgjuar dhe i vetëdijshëm për gjithçka që të rrethon. Herë të tjera, përjetimi është më i mjegullt. Kufiri ndërmjet botës së ëndrrave dhe botës së zgjuar është jashtëzakonisht i paqartë.”

Shkalla e vetëdijes gjatë këtyre episodeve varet nga niveli i aktivizimit të korteksit paraballor, pjesa e trurit ku zhvillohen proceset e ndërlikuara të të menduarit dhe të vetëdijes. “Kjo mund të ndryshojë shumë nga një person te tjetri, madje edhe nga një episod i paralizës së gjumit te tjetri.”

Prania misterioze, për të cilën njerëzit shpesh raportojnë se u ulet mbi kraharor dhe i mbyt, mendohet se lind nga përpjekja e trurit të shqetësuar për të kuptuar pse trupi duket sikur është mbërthyer dhe nuk mund të lëvizë. “Kur je i paralizuar dhe nuk mund të flasësh, mendja të shkon te mundësia e një grabitqari, e dikujt që po përpiqet të të lëndojë. Ndihesh jashtëzakonisht i pambrojtur”, thotë Jalal. Sipas tij, truri është një rrëfimtar. Ai i lidh copëzat e informacionit që ka në dispozicion për të ndërtuar një histori që na shpjegon se çfarë po ndodh.

Jalal ofron disa shpjegime të mundshme për arsyen pse kaq shumë njerëz shohin një qenie të çfarëdoshme gjatë paralizës së gjumit. “Mendojmë se disa nga sistemet që lidhen me perceptimin e trupit tonë pësojnë shtrembërime dhe, për këtë arsye, njerëzit priren të halucinojnë figura trupore. Mund të ndiesh sikur në dhomë është një fantazmë.” Por fantazma, në njëfarë kuptimi, është vetë truri yt që po përpiqet ta gjejë trupin e vet. Ndonjëherë, në vend të një përbindëshi, shfaqet një sozi, një kopje e vetvetes. “Edhe mua më ka ndodhur”, thotë ai.

Përvoja e tij kishte qenë më shumë hutuese sesa e frikshme. “Ndihesha sikur dikush ma kishte rrëmbyer vetveten dhe po zhvilloja një bisedë me veten se cili ishte unë i vërteti: ai djali atje lart apo ky këtu poshtë. Pra, ndjenja se je ti ai që e kontrollon veten bëhet e ngatërruar.” Gjatë paralizës së gjumit, shpjegon ai, “kur qëndron i shtrirë, pa mundur të lëvizësh apo të flasësh, perceptimi për vetveten shtrembërohet”. Kjo ndodh kryesisht sepse, ndërsa përpiqesh të lëvizësh dhe të çlirohesh nga paraliza, në tru ndodhin çrregullime të shumta të sinjaleve nervore, të cilat ndikojnë në strukturat përgjegjëse për përfytyrimin e trupit. “Dhe më pas fillon t’i halucinosh këto figura.”

Sa e frikshme bëhet përvoja varet, sipas Jalalit, nga shkalla e aktivizimit të sistemit limbik, veçanërisht e amigdalës. “Nëse ia rrit intensitetin amigdalës, një strukturë e vogël në formë bajameje, e lidhur me frikën në tru, atëherë frika ka të ngjarë të fillojë të përshkallëzohet. Dhe ai Balandi tjetër, që ndodhet atje përballë meje, mund të shndërrohet në një krijesë demonike. Pra, gjithçka varet shumë nga gjendja emocionale në të cilën ndodhemi. Ajo mund t’i ndikojë dhe t’i ngjyrosë perceptimet tona pamore dhe halucinacionet.”

Ankthi, thotë ai, mund ta shkaktojë paralizën e gjumit dhe ta bëjë atë më të shpeshtë. “Shohim shumë njerëz me çrregullime ankthi që e përjetojnë këtë fenomen. Kjo gjendje duket se e përkeqëson ankthin dhe, në disa raste, madje mund të shkaktojë çrregullim të stresit post-traumatik (PTSD).” Ai përmend një studim të vitit 2004, në të cilin pjesëmarrësve u mateshin reagimet ndaj stresit ndërsa dëgjonin regjistrime zanore të vetvetes duke përshkruar episode veçanërisht të tmerrshme të paralizës së gjumit. “Ndërsa dëgjojnë regjistrimet, rrahjet e zemrës u përshpejtohen. Djersiten jashtëzakonisht shumë.” Kur studiuesit i krahasuan këto reagime me ato të njerëzve që dëgjonin regjistrime të rrëfimeve të tyre për përvoja traumatike të lidhura me PTSD-në, reagimet rezultuan të krahasueshme.

Siç thotë edhe vetë Jalal, përbindëshi ndihet real. “Pikërisht kjo është natyra e paralizës së gjumit, ajo që e bën kaq jashtëzakonisht intriguese.” Kjo ndodh sepse, sipas tij, përbindëshat janë halucinacione dhe jo thjesht figura ëndrrash. “Është një halucinacion i mirëfilltë. Ti ndihesh i zgjuar dhe, megjithatë, sheh diçka.”

Ai e lidh këtë me të njëjtët receptorë të trurit – “që janë si porta përmes të cilave qelizat komunikojnë me njëra-tjetrën” – me të cilët lidhen edhe substancat psikodelike. Bëhet fjalë, konkretisht, për receptorët e serotoninës 2A, të cilët, sipas shpjegimit të tij, lidhen me atë ndjesi dërrmuese ankthi, frike dhe tmerri. “Sapo këta receptorë aktivizohen, frika mund të bëhet dërrmuese dhe trurit i duhet të gjejë një burim ku ta përqendrojë atë, duke thënë: ‘Ah, pra, prej këtej po vjen’.” Në njëfarë kuptimi, është si një përvojë jashtëzakonisht e keqe nën ndikimin e substancave psikodelike. Jalal mendon se gjallëria e jashtëzakonshme e këtyre vizioneve vjen nga ndërthurja e këtij mekanizmi me ndjesinë se je plotësisht i zgjuar.

Kur e kam përjetuar paralizën e gjumit kohët e fundit, jam përpjekur ta shkund veten ose të lëshoj një tingull të mbytur, me shpresën se partneri që fle pranë meje do ta vërejë dhe do të më zgjojë. Ndonjëherë kjo ka funksionuar. Sipas Jalalit, “ndonjëherë mund ta nxjerrësh vërtet veten nga ajo gjendje me një lëvizje të befasishme. Disa njerëz arrijnë të lëvizin një gisht të këmbës apo të dorës dhe kështu të çlirohen prej saj”. Megjithatë, kjo përpjekje mund të ketë edhe efektin e kundërt. “Kur përpiqesh të lëvizësh, shpesh ndodh që gjendja të rikthehet me një intensitet edhe më të madh. Ndien presion mbi kraharor, këmbët dhe krahët të duken sikur po përfshihen nga spazmat dhe kjo shkakton panik. Është një përzierje e vërtetë tmerri.”

Prirjet kulturore luajnë një rol të madh në formësimin e halucinacioneve. Kjo më duket disi zhgënjyese, pak a shumë si të përdorësh një tabelë Ouija për të komunikuar me shpirtrat: edhe pse betohesh se nuk po e shtyn treguesin, ai përfundon duke formuar pikërisht ato fjalë që ke në mendje. Sipas Jalalit, mendja e pavetëdijshme ndërhyn dhe u jep formë përbindëshave. Një figurë e zakonshme është “burri me kapelë”, të cilin studiuesit e krahasojnë me Freddy Kruegerin. “Nëse je i apasionuar pas fantashkencës, atëherë sheh një jashtëtokësor. Nëse jeton në Egjipt, sheh një xhind, një shpirt të lig.” Përbindëshi im i ngjante më shumë krijesës Mind Flayer nga seriali Stranger Things, ndonëse ai serial nuk ekzistonte në kohën kur i përjetoja këto episode.

Rrëfimet dhe besimet që lidhen me paralizën e gjumit janë veçanërisht të rrënjosura në disa vende, si Italia dhe Egjipti, gjë që, sipas studimeve të përmendura nga Jalal, ndikon që kjo dukuri të shfaqet më shpesh. “Gjyshja mund të të thotë: ‘Është një përbindësh që vjen natën. Duket kështu’.” Dhe ja ku ndodh: ti e përjeton pikërisht atë. Pastaj, thotë ai, kjo mund të shndërrohet në një rreth vicioz. Fillon të kesh frikë nga gjumi. Dy ditë më vonë mund të të ndodhë sërish. Me kalimin e kohës, gjendja mund të bëhet kronike. “Ndoshta fillon t’ua tregosh edhe të tjerëve dhe kështu përhapet. Në Egjipt, për shkak të besimeve kulturore, njerëzit priren ta përjetojnë më shpesh dhe me episode shumë më të gjata.”

Jalal thotë se disa njerëz i kanë treguar se një episod i paralizës së gjumit u ka zgjatur deri në një orë. Por ai thekson se ata nuk mund ta dinë me siguri kohëzgjatjen dhe se një pretendim i tillë tingëllon “shumë pak i besueshëm”. Studiuesit rrallë kanë mundësi t’i regjistrojnë këto episode në laborator, por, sipas tij, “ato që kemi vëzhguar zakonisht zgjasin nga disa sekonda deri në disa minuta, dhe pastaj truri rikthehet në gjendjen e zakonshme. Ai nuk mund të qëndrojë gjatë në atë gjendje pezull. Është një gjendje shumë e panatyrshme dhe, përfundimisht, korteksi shqisor do të harmonizohet sërish me pjesën tjetër të aktivitetit të trurit. Por për personin që e përjeton, mund të duket sikur ka kaluar një kohë shumë e gjatë.” Për mua, episodet zgjatnin vetëm disa minuta të tmerrshme.

Jalal ka punuar për zhvillimin e një strategjie që synon ta ndërpresë rrethin vicioz të ankthit te njerëzit që vuajnë nga paraliza kronike e gjumit. Hapi i parë është mbyllja e syve, për të minimizuar stimujt nga mjedisi përreth që mund të ndikojnë në halucinacione. Më pas, synimi është që personi ta riformulojë në mendje situatën, duke e parë si një dukuri të zakonshme dhe të padëmshme, dhe të përpiqet të shkëputet emocionalisht prej saj. “Shqetësimi nuk do të ndryshojë asgjë.” Pastaj duhet ta përqendrojë vëmendjen te diçka pozitive dhe qetësuese, pa u përpjekur t’i rezistojë paralizës apo të lëvizë. Duhet ta pranojë përkohësisht gjendjen.

Edhe pse kjo metodë kishte funksionuar vetëm herë pas here për vetë Jalalin, një studim i vogël pilot në Itali, me pacientë që vuanin nga narkolepsia – rreth gjysma e të cilëve, sipas të dhënave, përjetojnë edhe paralizë të gjumit – tregoi rezultate premtuese. “U vu re një ulje prej rreth 50 për qind e episodeve të paralizës së gjumit te njerëzit që i përjetonin ato shumë shpesh. Ata nuk ndiheshin më aq të shqetësuar prej tyre, prandaj ankthi nuk kishte më të njëjtin efekt nxitës.”

Jalal do të dëshironte të zhvillonte më shumë eksperimente për të studiuar se si këto përvoja mund të ndikojnë në bindjet e njerëzve. “Unë jam një shkencëtar besimtar, gjë që është e rrallë”, thotë ai. Por një herë, një psikolog që ishte “ateist i vendosur” e kishte telefonuar pasi kishte përjetuar paralizën e gjumit. “Po e ndryshoj mendimin tani”, i kishte thënë psikologu. “Të duket sikur po hapet një portë drejt diçkaje që shkon përtej botës materiale.”

Nuk ishte hera e parë që Jalal dëgjonte diçka të tillë. Sipas tij, njerëzit që nuk besojnë në ekzistencën e diçkaje përtej botës fizike, pas këtyre përvojave mund të bëhen “më të hapur ndaj mundësisë se ekziston diçka përtej realitetit material”. “Prandaj, ndoshta mund të gjejmë atë që mund ta quajmë ‘qarku i spiritualitetit’ në tru, duke skanuar aktivitetin e tij gjatë paralizës së gjumit.”

Të paktën nga këndvështrimi i Jalalit, “këtu po ndodh diçka kozmike”.