Në fund të korrikut, në Ceuta, enklavën spanjolle në Marok, u regjistruan rreth 72 mijë tentativa kalimi nga emigrantët. Brenda dy ditësh, shumica dërrmuese e tyre u kthyen në vendet nga kishin ardhur. Megjithëse Ceuta dhe Spanja ndahen nga Ngushtica e Gjibraltarit, Italia vendosi të rikthente kontrollet në kufijtë ajrorë dhe detarë me Spanjën. Madridi iu përgjigj me masa të ngjashme, duke nisur një periudhë disa mujore përplasjesh dhe zgjatjesh të këtyre kufizimeve.

Më 23 tetor, kontrollet u hoqën, por episodi shënoi një tjetër goditje për zonën Schengen, sistemin që garanton lëvizjen e lirë të njerëzve dhe mallrave mes vendeve pjesëmarrëse, pa kontrolle të zakonshme në kufijtë e brendshëm.

Prej vitesh, shtetet europiane po e vënë në pikëpyetje këtë parim themelor të integrimit europian. Por si nisi ky sistem, çfarë e ka dobësuar dhe pse kontrollet kufitare po rikthehen gjithnjë e më shpesh?

Schengen, hapësira pa kufij për 460 milionë europianë

Marrëveshja e Schengenit u nënshkrua më 14 qershor 1985. Përfaqësuesit e Belgjikës, Francës, Gjermanisë Perëndimore, Luksemburgut dhe Holandës u takuan në fshatin Schengen, në Luksemburg, ku ranë dakord për heqjen graduale të kontrolleve në kufijtë e përbashkët.

Marrëveshja parashikonte gjithashtu bashkëpunimin mes policive dhe autoriteteve gjyqësore, shkëmbimin e informacionit dhe koordinimin e politikave të vizave.

Italia iu bashkua marrëveshjes pesë vjet më vonë, ndërsa në vitin 1991 u anëtarësuan Spanja dhe Portugalia. Në vitin 1995, marrëveshja nisi të zbatohej plotësisht.

Sot, zona Schengen përfshin më shumë se 4 milionë kilometra katrorë dhe 29 shtete: 25 vende anëtare të Bashkimit Europian, me përjashtim të Irlandës dhe Qipros, si dhe katër vende jashtë BE-së: Norvegjia, Islanda, Zvicra dhe Lihtenshtajni.

Në këtë hapësirë jetojnë rreth 460 milionë qytetarë. Çdo ditë, rreth 3.5 milionë persona kalojnë kufijtë mes shteteve, nga të cilët 2 milionë për arsye pune. Përfitues janë edhe rreth 32 milionë biznese, të cilat përfitojnë nga transporti më i shpejtë, kostot më të ulëta dhe shkëmbimet më të lehta tregtare.

Kur lejohet rikthimi i kontrolleve kufitare?

Që në fillim, marrëveshja e Schengenit parashikonte mundësinë e rikthimit të kontrolleve kufitare në raste të jashtëzakonshme.

Kodi i Kufijve Schengen, i ndryshuar në vitin 2024, lejon vendosjen e përkohshme të kontrolleve vetëm si masë të fundit, kur ekziston një kërcënim serioz për sigurinë e brendshme.

Afatet ndryshojnë në varësi të natyrës së kërcënimit. Në rastet e një rreziku të paparashikueshëm, siç mund të jetë një sulm terrorist, kontrollet mund të zgjasin deri në tre muaj në total.

Ndërsa kur kërcënimi është i parashikueshëm, si gjatë organizimit të aktiviteteve të mëdha sportive apo vizitave të krerëve të shteteve, kontrollet mund të zgjaten me periudha gjashtëmujore, deri në një maksimum prej dy vitesh.

Në raste të kërcënimeve të vazhdueshme, afati i përgjithshëm mund të arrijë deri në tre vjet.

Shtetet që vendosin të rikthejnë kontrollet duhet të njoftojnë Komisionin Europian, Parlamentin Europian, Këshillin e BE-së dhe vendet e tjera anëtare, duke argumentuar arsyet, kohëzgjatjen dhe mënyrën e zbatimit të masës.

Komisioni Europian mund të japë një opinion për vendimin, por nuk ka kompetencë ta ndalojë atë.

Vitet kur kontrollet ishin përjashtim, jo rregull

Gjatë 20 viteve të para, rikthimi i kontrolleve në kufijtë e brendshëm të zonës Schengen mbeti një fenomen i rrallë.

Sipas njoftimeve të mbledhura nga Komisioni Europian që prej vitit 2006, deri në vitin 2014, 17 shtete i rikthyen kontrollet në gjithsej 35 raste, mesatarisht katër herë në vit.

Në shumicën e rasteve, masat zgjatën vetëm disa ditë dhe u vendosën për shkak të ngjarjeve të jashtëzakonshme, si takimet politike, aktivitetet sportive apo vizitat e krerëve të shteteve.

Italia, për shembull, riktheu kontrollet nga 28 qershori deri më 15 korrik 2009, gjatë samitit të G8-s në L’Aquila. Norvegjia i vendosi ato për dy javë gjatë ceremonisë së ndarjes së Çmimeve Nobel.

Në vitin 2008, Austria riktheu kontrollet për një muaj gjatë Kampionatit Europian të Futbollit, ndërsa në vitin 2014 Estonia i zbatoi për disa ditë gjatë vizitës së presidentit amerikan Barack Obama.

Kriza e emigracionit dhe lufta kundër terrorizmit ndryshuan gjithçka

Situata ndryshoi ndjeshëm në vitin 2015. Dy kriza të mëdha ushtruan presion mbi lëvizjen e lirë në Europë: mbërritja e më shumë se një milion azilkërkuesve përmes rrugëve të Ballkanit Perëndimor dhe Mesdheut, si dhe rritja e kërcënimit terrorist, që kulmoi me sulmet në Paris dhe Bruksel.

Pas një periudhe fillestare të hapjes së kufijve, veçanërisht nga Gjermania, e cila priti shumicën e refugjatëve, disa shtete vendosën të rikthenin kontrollet kufitare. Masat nisën të zgjateshin gjithnjë e më shumë, ndërsa emigracioni, siguria dhe kontrolli i kufijve u kthyen në tema kryesore të debatit politik.

Gjatë katër viteve, nga 2015 deri në 2019, 14 shtete paraqitën 89 njoftime për rikthimin e kontrolleve, mesatarisht 18 në vit. Kohëzgjatja mesatare e tyre arriti në 118 ditë, pasi kufizimet u zgjatën disa herë.

Më pas, pandemia e COVID-19 e përshkallëzoi edhe më tej situatën. Në vetëm dy vite u regjistruan 197 njoftime për rikthimin e kontrolleve, kryesisht me argumentin e kufizimit të përhapjes së virusit.

Megjithatë, përfundimi i emergjencës shëndetësore nuk solli rikthimin e plotë të lëvizjes së lirë. Lufta në Ukrainë, konflikti në Lindjen e Mesme dhe shtimi i flukseve migratore i mbajtën të larta shqetësimet e qeverive europiane.

Nga viti 2022 deri në vitin 2025, numri i njoftimeve ra në 165, por kontrollet vazhduan të zgjasnin për periudha gjithnjë e më të gjata. Kohëzgjatja mesatare u rrit nga 80 në 140 ditë.

Franca dhe Gjermania, vendet që mbajnë më gjatë kontrollet

Ndër vendet që kanë mbajtur më gjatë kontrollet kufitare janë dy ekonomitë më të mëdha të Europës: Franca dhe Gjermania.

Franca i ka zgjatur kontrollet në mënyrë të vazhdueshme në të gjithë kufijtë e saj që pas sulmeve terroriste të vitit 2015. Përveç kërcënimit terrorist, autoritetet franceze kanë justifikuar vazhdimin e masave edhe me organizimin e aktiviteteve të mëdha, si gara çiklistike Tour de France dhe Kampionati Europian i Futbollit.

Në të njëjtin vit, Gjermania riktheu kontrollet në kufirin me Austrinë. Këto masa vazhdojnë edhe sot, pavarësisht kritikave dhe thirrjeve të Komisionit Europian.

Në vitin 2023, Berlini i zgjeroi kontrollet edhe në kufijtë me Zvicrën, Poloninë dhe Republikën Çeke, ndërsa në vitin 2024 i shtriu në të gjithë kufijtë tokësorë. Zgjatja e fundit e masave parashikon që ato të mbeten në fuqi deri në mars 2027.

Megjithatë, efektiviteti i këtyre kontrolleve është vënë në pikëpyetje edhe nga vetë strukturat policore gjermane. Sindikata kryesore e policisë, Gewerkschaft der Polizei, e ka cilësuar si joproporcionale shpërndarjen e personelit në kufij, krahasuar me numrin e azilkërkuesve që refuzohen.

Sipas sindikatës, masat janë gjithashtu pak efektive, pasi emigrantët vazhdojnë të kalojnë përmes pikave kufitare dhe është e pamundur të monitorohet çdo pjesë e kufirit.

Përveç kësaj, kontrollet kanë një kosto të konsiderueshme financiare. Sipas të dhënave të qeverisë gjermane, nga shtatori 2024 deri në qershor 2026, ato kanë shkaktuar 194.7 milionë euro shpenzime shtesë.

Italia dhe kontrollet në kufirin me Slloveninë

Një tjetër vend që ka rikthyer kontrollet është Italia. Që prej tetorit 2023, Roma ka rivendosur kontrollet në kufirin me Slloveninë, me qëllim frenimin e flukseve migratore përmes rrugës ballkanike dhe parandalimin e infiltrimeve të mundshme terroriste.

Sipas të dhënave të publikuara nga qeveria italiane, gjatë tre viteve janë ndaluar rreth 12 mijë emigrantë në situatë të parregullt dhe janë kryer 711 arrestime. Rreth 300 prej këtyre arrestimeve lidhen me veprën penale të ndihmës për emigracionin e paligjshëm.

Por edhe në Itali, efektiviteti i masave është kundërshtuar. Sindikata e policisë Siulp e ka cilësuar monitorimin e kufirit si një mekanizëm me mangësi të mëdha, duke vënë në dyshim rezultatet e tij.

Sa u përket kostove, nuk ka ende një vlerësim zyrtar. Megjithatë, një investigim i publikuar në qershor nga gazeta Il Piccolo vlerëson se shpenzimet shtesë për rikthimin e kontrolleve kanë kaluar 20 milionë euro.

Sipas të njëjtit investigim, këto masa nuk kanë sjellë ndryshime të dukshme në numrin e trafikantëve të arrestuar, i cili ka mbetur në nivele të ngjashme me periudhën përpara rikthimit të kontrolleve.

Pakti i ri për migracionin dhe financimi i Frontex-it

Përveç Francës, Gjermanisë dhe Italisë, kontrollet kufitare vazhdojnë të mbahen, me arsye dhe modalitete të ndryshme, edhe nga Austria, Danimarka, Suedia, Norvegjia dhe Polonia.

Në muajin qershor, Komisioni Europian u bëri thirrje vendeve anëtare që t’i heqin këto kufizime, duke argumentuar se ato po vështirësojnë jetën e personave që udhëtojnë çdo ditë për punë dhe po rrisin kostot për bizneset.

Kjo kërkesë mbështetet në dy zhvillime kryesore.

Së pari, që prej këtij viti ka hyrë në fuqi Pakti i ri Europian për Migracionin dhe Azilin, i cili synon të forcojë bashkëpunimin mes vendeve anëtare dhe të krijojë një sistem më të koordinuar për menaxhimin e migracionit.

Së dyti, është rritur ndjeshëm mbikëqyrja e kufijve të jashtëm të Bashkimit Europian përmes agjencisë Frontex, përgjegjëse për mbrojtjen dhe menaxhimin e kufijve të jashtëm të BE-së.

Financimi i kësaj agjencie është rritur ndjeshëm gjatë dekadës së fundit. Buxheti vjetor i Frontex-it, që në vitin 2015 ishte 143 milionë euro, në vitin 2026 ka kaluar 1.2 miliardë euro.

Kështu, ndërsa Bashkimi Europian investon gjithnjë e më shumë në mbrojtjen e kufijve të jashtëm dhe në bashkëpunimin për menaxhimin e migracionit, rikthimi i kontrolleve mes vetë vendeve anëtare po shndërrohet në një praktikë gjithnjë e më të zakonshme.

Një zhvillim që vë në provë një nga parimet themelore të projektit europian: lëvizjen e lirë të njerëzve pa kontrolle në kufijtë e brendshëm.