Fran Laska (Poet), mësues i gjuhës dhe i letërsisë shqipe, redaktor dhe korrektor letrar i qendrës për shtyp: “Chaminade”, Lezhë, Shqipëri

Ishte një udhëtim që nuk filloi në një pikë të caktuar harte. Nuk kishte një orë nisjeje dhe as një itinerar të shkruar. Ishte një nisje e brendshme, një thirrje që vinte nga thellësia e shpirtit, ajo thirrje që njeriu e ndjen vetëm kur kërkon të rikthehet te rrënjët, te kujtesa, te nëna. Në këtë udhëtim, poeti Fran Laska nuk ishte vetëm. Në krah të tij ecte Gjon Frroku (Mjeshtër i Madh), artist i shpirtit dhe i këngës, një njeri që rrugës i jepte kuptim tjetër, si një urë mes së kaluarës dhe së tashmes, mes fjalës dhe ndjenjës.
-Mos mendo se po shkojmë diku,- i tha Gjoni që në fillim. -Ne po kthehemi.- Dhe kështu, rruga nisi të marrë frymë.

Rruga si kujtesë

Asfalti humbiste shpesh nën këmbët e tyre, duke i lënë vend dheut dhe gurëve. Por kjo nuk e bënte rrugën më të vështirë — përkundrazi, e bënte më të vërtetë. Çdo hap dukej sikur prekte një histori të vjetër. Pluhuri ngrihej lehtë, si një perde kujtimesh që hapet për të treguar çfarë ka qenë dikur.
Natyra nuk ishte vetëm sfond. Ajo ishte pjesëmarrëse. Lulet në anë të rrugës çelnin me një gjallëri të veçantë — si të dinin që dikush po vinte me respekt. Luledele, manushaqe, lulekuqe… një botë e vogël ngjyrash që dukej sikur pëshpëriste: -Mirë se erdhët.-
Frani ndaloi për një çast. U përkul dhe preku një petale. -Sa e butë,- tha. -Si dora e një nëne,- iu përgjigj Gjoni. Ky krahasim nuk ishte rastësi. Gjithçka në atë rrugë të çonte te e njëjta ide — te nëna, te burimi, te ajo që nuk ndryshon kurrë.

Bisedat që nuk harrohen

Udhëtimi vazhdoi mes bisedash që nuk kishin nevojë për shumë fjalë. Ishin biseda që lindin vetëm kur dy njerëz ndajnë të njëjtin qëllim.
-Çfarë kërkon në këtë rrugë?- pyeti Gjoni.
Frani heshti për pak, si të donte të dëgjonte më parë veten.
-Nuk kërkoj,- tha më në fund. -Dua të kujtoj.-
-Çfarë?-
-Si është të jesh i lirë… pa frikë.-
Gjoni buzëqeshi lehtë. Ishte një buzëqeshje që mbante përvojë.
-Atëherë je në rrugën e duhur.-
Pak më tej, një lumë u shfaq si një rrëfim i gjallë. Uji rridhte pa u ndalur, duke krijuar një muzikë të vetën.
-Dëgjoje,- tha Gjoni.
Frani u ul pranë brigjeve.
-Çfarë thotë?-
-Thotë: mos u ndal.-
Kjo fjali mbeti pezull në ajër, si një këshillë që nuk vjetrohet kurrë.

Madhështia e heshtur

Sa më shumë që afroheshin, aq më shumë natyra bëhej madhështore. Malet u ngritën përpara tyre si roje të kohës. Të palëvizshme, të forta, por njëkohësisht të qeta.
-Këtu njeriu bëhet i vogël,- tha Gjoni.
-Ose i madh,- u përgjigj Frani. -Sepse e kupton sa pak është.-
Një shqiponjë kaloi mbi ta. Fluturimi i saj ishte i lirë, pa asnjë hezitim.
-Ajo nuk ka frikë,- tha Frani.
-Sepse nuk dyshon,- u përgjigj Gjoni.
Në ato çaste, udhëtimi nuk ishte më fizik. Ishte një proces i brendshëm, një rritje që ndodh pa zhurmë.

Pushimi dhe kujtesa

Nën hijen e një kumbulle të bardhë, ata ndaluan për pak. Petalet binin lehtë, si borë e ngrohtë pranvere.
-Kjo më kujton pragun e shtëpisë,- tha Frani.
-Sepse çdo pemë është një nënë që pret,- tha Gjoni.
Heshtja që pasoi ishte e plotë. Nuk kishte nevojë për fjalë. Ndonjëherë, heshtja është forma më e pastër e kuptimit.

Mbërritja në Peshtër

Kur arritën në zonën e Lipjanit, në Peshtër, gjithçka ndryshoi në mënyrë të ndjeshme. Ajri dukej më i ngrohtë, më i afërt. Ishte ajo ndjesi që njeriu e ka vetëm kur afrohet te një vend që ka histori.
Në prag i priti Ismet Sylejmani, me një përzemërsi të natyrshme.
-Mirë se erdhët,- tha ai, duke i përqafuar. -Rruga juaj erdhi para jush.-
Kjo nuk ishte thjesht një fjali mikpritjeje. Ishte një mënyrë për të thënë se ky udhëtim kishte qenë i ndjerë që më parë.
-Ne erdhëm për te Nanë Stana,- tha Frani me thjeshtësi.
-Atëherë keni ardhur në vendin e duhur,- u përgjigj Ismeti.

Takimi me Nanë Stanën

Dhe pastaj, ndodhi ajo për të cilën ishte bërë gjithë ky udhëtim. Në pragun e shtëpisë qëndronte Nanë Stana. E qetë. E palëkundur. Si një lis i vjetër që ka parë stuhi, por nuk është rrëzuar.
Në fytyrën e saj lexohej historia — jo ajo e shkruar në libra, por ajo e jetuar.
-Erdhe, bir?- tha ajo.
Zëri i saj ishte i butë, por i fortë në thelb.
-Erdha, nanë,- u përgjigj Frani.
Ajo e preku në ballë, si një bekim i heshtur.
-Çfarë more nga rruga?-
Frani nuk hezitoi.
-Veten.-
Në atë moment, gjithçka mori kuptim.

Kënga dhe loti

Në oborr, mes një qetësie që fliste më shumë se çdo zë, Gjon Frroku ngriti këngën e tij. Nuk ishte thjesht një këngë — ishte një rrëfim i kthyer në zë. Fjalët dilnin të ngrohta, të vërteta, të mbushura me respekt.
Zëri i tij u përhap në ajër dhe u ndal në çdo cep të oborrit. Nanë Stana nuk foli. Lotët i rridhnin qetë, si vesë mbi bar.
-Mjaft, bir…- tha ajo me zë të ulët. -Zemra nuk mban kaq dritë.-

Sofra e lirisë

Më pas, si në çdo shtëpi shqiptare, u shtrua sofra. Nuk kishte luks, por kishte gjithçka që duhej — bukë, kripë dhe zemër.
-Kjo është buka e lirisë,- tha Ismeti.
Ishte një fjali e thjeshtë, por me peshë të madhe. Ajo bukë kishte ushqyer jo vetëm trupin, por edhe shpresën në kohë lufte.
-Mbaje mend këtë,- i tha Gjoni Franit.
Dhe ai e mbajti.

Kuptimi i lirisë

Në mesditë, biseda u kthye te një fjalë që shpesh përdoret, por rrallë kuptohet plotësisht: liria.
-Çfarë është liria?- pyeti Ismeti.
Frani heshti.
Gjoni foli:
-Liria është kur mund të shkosh te nëna pa frikë.-
Në atë shtëpi, kjo fjali nuk ishte filozofi. Ishte realitet.

Kthimi që nuk është largim

Kur erdhi momenti për t’u nisur, askush nuk ndjeu se po largohej.
-Do të kthehesh?- pyeti Nanë Stana.
-Jo,- tha Frani. -Sepse tashmë jam këtu.-
Kjo ishte përgjigjja e një njeriu që kishte kuptuar diçka të madhe. Sepse disa udhëtime nuk përfundojnë kurrë. Ato vazhdojnë brenda teje.

Epilogu

Era kaloi përsëri. Lulet u përkulën lehtë. Lumi vazhdoi rrjedhën e tij të pandalshme. Malet qëndruan të qeta, si gjithmonë.
Dhe udhëtimi… nuk mbaroi. Sepse nuk ishte një udhëtim për të arritur diku. Ishte një udhëtim për t’u bërë dikush.
Dhe atë ditë, Fran Laska nuk shkoi vetëm te Nanë Stana. Ai u kthye si biri i lirisë.
Lezhë, dt. 04.05.2026