Sovraniteti i shteteve është një nga gurët themeltarë të rendit ndërkombëtar, duke përfshirë të drejtën e një shteti për të ushtruar pushtet të plotë mbi territorin dhe popullsinë e tij, pa ndërhyrje nga jashtë

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Megjithatë, në shekullin XXI, ky koncept po sfidohet nga kërkesat për autonomi apo vetëqeverisje të minoriteteve, bashkësive etnike dhe grupeve të tjera, si dhe nga ndërhyrjet ndërkombëtare në emër të të drejtave të njeriut dhe stabilitetit rajonal. Rasti i Kosovës dhe Asociacioni i Komunave me Shumicë Serbe (Zajednica) është një shembull i qartë i tensionit midis sovranitetit dhe të drejtave të minoriteteve. Krijimi i këtij asociacioni u parashikua në Marrëveshjen e Brukselit të vitit 2013, ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, me ndërmjetësimin e BE-së, për të garantuar një shkallë të vetëqeverisjes për komunat me shumicë serbe në Kosovë. Për serbët e Kosovës, kjo strukturë shihet si një mekanizëm për të ruajtur lidhjet me Serbinë dhe për të mbrojtur identitetin dhe interesat e tyre.
Megjithatë, nga perspektiva e institucioneve të Kosovës, krijimi i një entiteti të tillë përbën një sfidë për sovranitetin e saj. Një strukturë me kompetenca të gjera, siç propozohet për Zajednicën, mund të dobësojë kontrollin e qeverisë qendrore dhe të krijojë një “shtet brenda shtetit”, ngjashëm me entitetin serb në Bosnjë dhe Hercegovinë. Ja disa nga shembujt krahasues ndërkombëtarë:

Bosnja dhe Hercegovina – Republika Srpska Pas Luftës së Bosnjës (1992-1995), Marrëveshja e Dejtonit krijoi një strukturë federale komplekse të përbërë nga dy entitete: Federata e Bosnjës dhe Hercegovinës (me shumicë boshnjake dhe kroate) dhe Republika Srpska (me shumicë serbe). Republika Srpska ka institucione të veta ekzekutive, legjislative dhe gjyqësore, duke ruajtur një shkallë të lartë të autonomisë. Ky sistem, ndonëse e ka ruajtur paqen, shpesh perceptohet si dobësim i sovranitetit të Bosnjës dhe Hercegovinës, pasi Republika Srpska ka kërcënuar me ndarje të mëtejshme nga shteti qendror.
Katalonia dhe Spanja Katalonia, rajon autonom në Spanjë, ka kërkuar pavarësi për shumë kohë. Edhe pse ka një nivel të lartë autonomie, përfshirë parlamentin dhe qeverinë e vet, referendumi për pavarësi i vitit 2017 u kundërshtua ashpër nga qeveria spanjolle, duke e cilësuar si sfidë ndaj sovranitetit dhe integritetit të saj territorial. Rasti i Katalonisë tregon se shtetet shpesh përdorin mjete ligjore dhe forcën për të mbrojtur sovranitetin, edhe në kushtet e ndarjeve të brendshme.
Skocia dhe Mbretëria e Bashkuar Në vitin 2014, Skocia mbajti një referendum për pavarësi nga Mbretëria e Bashkuar. Edhe pse rezultati mbajti Skocinë brenda Mbretërisë së Bashkuar, referendumi demonstroi sfidën e drejtpërdrejtë ndaj sovranitetit të qeverisë britanike. Pas Brexit-it, kërkesat për një referendum të dytë janë përforcuar, duke treguar se edhe rajonet me autonomi të gjerë mund të kërkojnë shkëputje të mëtejshme.

Quebec dhe Kanadaja Quebec, provincë frankofone në Kanada, ka mbajtur dy referendume për pavarësi, një në vitin 1980 dhe tjetrin në 1995, të cilët dështuan. Provinca ka një shkallë të lartë autonomie brenda Kanadasë, por kërkesat për pavarësi kanë sfiduar herë pas here konceptin e sovranitetit kanadez.
Implikimet për Kosovën Rastet e Asociacionit të Komunave me Shumicë Serbe në Kosovë, Republika Srpska në Bosnjë, Katalonia në Spanjë, Skocia në Mbretërinë e Bashkuar dhe Quebec në Kanada paraqesin sfida për ruajtjen e sovranitetit shtetëror përballë kërkesave për autonomi apo pavarësi. Sovraniteti, ndonëse një parim thelbësor i së drejtës ndërkombëtare, në praktikë shpesh përballet me aspiratat e minoriteteve dhe kërkesat për stabilitet rajonal. Në rastin e Kosovës, krijimi i Zajednicës mbart rreziqe për destabilizim afatgjatë.

Çdo marrëveshje për Asociacionin duhet të përfshijë mekanizma të qartë që të parandalojnë lëvizjet drejt shkëputjes, duke siguruar që Asociacioni të mos ketë kompetenca ekzekutive që sfidojnë qeverinë qendrore.

BE dhe SHBA duhet të garantojnë që Asociacioni të mos zhvillohet në një entitet autonom të ngjashëm me Republika Srpska. Duhet një prani e fortë ndërkombëtare për të monitoruar funksionimin e Asociacionit dhe për të ruajtur integritetin territorial të Kosovës.
Përfshirja e komuniteteve të tjera në proces duhet të jetë parësore për të parandaluar që Asociacioni të kthehet në një mekanizëm për ndarjen etnike, duke promovuar në vend të kësaj kohezionin social dhe integrimin e brendshëm.

Pranimi dhe implementimi i Asociacionit të Komunave me Shumicë Serbe, i njohur si “Zajednica,” ka qenë një nga çështjet më delikate dhe kontestuese në dialogun mes Kosovës dhe Serbisë, të ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian. Serbia ka kërkuar krijimin e këtij asociacioni si një hap kyç për mbrojtjen e të drejtave të serbëve në Kosovë, ndërsa Kosova dhe faktori politik shqiptar kanë qenë të kujdesshëm për të mos krijuar një strukturë që do të minonte sovranitetin e shtetit të Kosovës. Për këtë arsye, ka pasur një debat të gjërë që pranimi dhe implementimi i Asociacionit duhet të shoqërohet me arritje të tjera për Kosovën, veçanërisht në nivelin ndërkombëtar, për të ruajtur balancën e forcave.

Pranimi i Kosovës në organizatat ndërkombëtare Kosova ende nuk është anëtare e Kombeve të Bashkuara, një status që i kufizon pjesëmarrjen e saj të plotë në diplomacinë dhe organizatat ndërkombëtare. Përveç kësaj, Kosova nuk është anëtare as në Këshillin e Evropës dhe disa organizata të tjera ndërkombëtare të rëndësishme, ku pranimi do të rriste legjitimitetin ndërkombëtar dhe fuqinë e saj politike.
Një strategji që lidh pranimin e Asociacionit me njohje të reja dhe anëtarësimin në këto organizma mund të përbënte një zgjidhje të ekuilibruar për të dy palët. Për shembull, nëse Serbia kërkon implementimin e Zajednicës, Kosova do të insistonte që kjo të shoqërohet me përpjekje të bashkërenduara për njohje nga shtetet që ende nuk e kanë njohur pavarësinë e saj, përfshirë anëtarët e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, si Rusia dhe Kina, si dhe anëtarësim në organizatat e rëndësishme si:

Anëtarësimi në OKB do të përfaqësonte suksesin më të madh për Kosovën si një subjekt sovran ndërkombëtar. Do të siguronte njohje të plotë dhe të padiskutueshme nga të gjitha shtetet anëtare të OKB-së dhe do t’i jepte Kosovës mundësi të ndikojë në politikën ndërkombëtare.
Anëtarësimi i Kosovës në KE-BE, në këta mekanizma do të garantonte mbrojtje të plotë për qytetarët e saj në bazë të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.

Anëtarësimi në organizata si UNESCO dhe INTERPOL do të përmirësonte integrimin e Kosovës në fushën e edukimit, kulturës dhe bashkëpunimit global të sigurisë. Sigurimi i ekuilibrit të sovranitetit Asociacioni duhet të dizajnohet dhe implementohet në mënyrë të tillë që të mos minojë sovranitetin e Kosovës.
Kjo strategji shërben si një mekanizëm mbrojtës për Kosovën, duke siguruar se asociacioni do të funksionojë në harmoni me rendin kushtetues të Kosovës dhe pa krijuar entitete paralele të qeverisjes.