Opinion nga Arian Hoxha

Nisur nga diskutimet e shumta që janë hapur kohët e fundit në media dhe në rrjetet sociale, po përpiqem edhe unë të jap një mendim modest. Besoj se në çështje të tilla opinionet duhet të jenë sa më të balancuara, të qeta dhe të mbështetura në fakte, e jo të udhëhequra nga retorika nacionaliste apo nga qëndrime që, nën petkun e liberalizmit, përfundojnë në oportunizëm politik. Marrëdhëniet mes Shqipërisë, Serbisë dhe Kosovës janë shumë të rëndësishme për t’u gjykuar me emocione apo me qëndrime të gatshme. Prandaj, më poshtë po ndaj disa vëzhgime personale mbi këtë zhvillim diplomatik.

Këtë javë, nga media dhe postime të ndryshme u bë e ditur se Serbia dhe Shqipëria kanë rënë dakord, në parim, të hapin konsullata: Shqipëria në Bujanoc, në jug të Serbisë, dhe Serbia në Shkodër, në veri të Shqipërisë. Në pamje të parë kjo duket si një marrëveshje e drejtë mes dy vendeve fqinje. Por, po ta shohësh me kujdes, nuk është aq e barabartë sa duket.

Një marrëveshje, por me pasoja të ndryshme

Bujanoci ndodhet në Luginën e Preshevës, ku jeton një numër i madh shqiptarësh. Një konsullatë shqiptare atje ka një vlerë konkrete: ofron shërbime më të lehta për shqiptarët e zonës dhe përfaqëson zyrtarisht një komunitet që Shqipëria e ka mbështetur prej kohësh.

Shkodra, nga ana tjetër, nuk ka një komunitet serb të krahasueshëm. Prandaj, një konsullatë serbe atje, të paktën për momentin, nuk do t’u shërbejë shumë qytetarëve.

Roli i një konsullate nuk kufizohet vetëm te ofrimi i shërbimeve konsullore për qytetarët. Konsullatat kanë edhe një funksion të rëndësishëm në zhvillimin e marrëdhënieve ekonomike, tregtare, kulturore dhe turistike mes dy vendeve. Ato mund të lehtësojnë kontaktet mes bizneseve, të mbështesin investimet, të nxisin shkëmbimet kulturore dhe akademike, si edhe të promovojnë turizmin. Megjithatë, në kushtet aktuale, ndikimi i saj i menjëhershëm mbetet më i kufizuar sesa ai i konsullatës shqiptare në Bujanoc, e cila i shërben drejtpërdrejt një komuniteti të madh shqiptar.

Koha në të cilën po diskutohet kjo marrëveshje ngre pyetje.

Vetëm pak javë më parë, ministrja serbe për Pushtetin Lokal, Snežana Paunović, deklaroi në një intervistë televizive se, po të kishte qenë në vendin e Sllobodan Millosheviqit në vitin 1998, ajo do ta kishte “spastruar etnikisht Kosovën”. Komisioneri i Bashkimit Evropian për Zgjerimin e cilësoi këtë deklaratë si “të tmerrshme”, ndërsa Kosova i ndaloi përgjithmonë hyrjen në territorin e saj. Megjithatë, Serbia nuk e shkarkoi nga detyra.

Kjo krijon një kontrast të fortë: nga njëra anë, një ministre që përdor gjuhën e spastrimit etnik dhe, vetëm pak javë më pas, i njëjti shtet nënshkruan një marrëveshje që paraqitet si hap pozitiv për bashkëpunimin rajonal. Mund të jetë rastësi, mund të jetë një përpjekje për të zbutur pasojat politike, ose thjesht dy politika që ecin paralelisht. Por ky kontekst nuk duhet lënë jashtë vëmendjes.

Çfarë fshihet nën sipërfaqe?

Marrëveshje të tilla diplomatike nuk ndodhin në vakum. Ato lidhen edhe me një pyetje më të madhe: sa kanë ndryshuar në të vërtetë qëndrimet ndaj shqiptarëve brenda institucioneve dhe shoqërisë serbe?

Nga përvoja ime personale, gjatë punës dhe takimeve me njerëz nga pjesë të ndryshme të shoqërisë serbe, kam vënë re se qëndrimet negative ndaj shqiptarëve vazhdojnë të jenë mjaft të përhapura. Kjo nuk bazohet në një studim shkencor dhe, natyrisht, Serbia nuk mendon me një zë të vetëm. Ka njerëz që mendojnë ndryshe dhe që mbështesin pajtimin.

Megjithatë, përshtypja e përgjithshme mbetet se retorika kundër shqiptarëve, sidomos kundër shqiptarëve të Kosovës, është ende e pranishme dhe shpesh gjen mbështetje edhe në qarqe që paraqiten si më liberale, përfshirë pjesë të lëvizjes studentore. Përjashtime ka gjithmonë, por ato nuk duket se përfaqësojnë ende mendimin mbizotërues.

Ekziston edhe një këndvështrim tjetër që mund të merret në konsideratë. Zgjedhja e Shkodrës si vendndodhje e konsullatës serbe nuk ka vetëm një dimension dypalësh mes Shqipërisë dhe Serbisë, por mund të lexohet edhe në kontekstin më të gjerë rajonal. Shkodra ndodhet pranë kufirit me Malin e Zi, një shtet ku çështjet e identitetit kombëtar dhe marrëdhëniet me Serbinë vazhdojnë të jenë të ndjeshme. Një pjesë e opinionit publik në Mal të Zi mund ta shohë këtë zhvillim me rezervë, sidomos në sfondin e debatit mbi identitetin malazez dhe kundërshtimit ndaj ideve që e paraqesin Malin e Zi si pjesë të një hapësire më të gjerë politike apo kulturore serbe. Nuk ka prova se kjo ka ndikuar në marrëveshje, por është një aspekt që mund të hyjë në perceptimet rajonale dhe që meriton të merret në konsideratë.

Ky është realiteti mbi të cilin ndërtohen marrëveshje si kjo. Prandaj është e arsyeshme të pyetet se sa mund të ndryshojë një konsullatë e re, nëse qëndrimet ndaj komunitetit tjetër nuk kanë ndryshuar në të njëjtën masë.

Një marrëveshje që duhet ndjekur me kujdes, as dënuar dhe as festuar

Asgjë nga sa u tha nuk do të thotë se marrëveshja mes Bujanocit dhe Shkodrës nuk ka vlerë. Përkundrazi, një konsullatë shqiptare në Bujanoc është një zhvillim pozitiv dhe i vonuar prej kohësh për shqiptarët e Luginës së Preshevës.

Por një marrëveshje që paraqitet si e drejtë dhe e barabartë, ndërsa vjen vetëm pak javë pas deklaratave të papranueshme dhe të pandëshkuara të një ministreje për spastrimin etnik, duhet parë në të gjithë kontekstin e saj. Nuk duhet trajtuar thjesht si një lajm i mirë për bashkëpunimin rajonal.