Shkruan: Ramadan Shkodra

Të flasësh për veprimtarinë e Hamid Alajt do të thotë të flasësh për një autor që ka arritur ta shndërrojë dashurinë për vendlindjen në një mision të mirëfilltë studimor, kulturor dhe kombëtar. I lindur në fshatin Qyrjan të Krajës, ai që në rininë e hershme dëshmoi një etje të veçantë për dije. Rruga e tij e arsimimit, e cila nisi në vendlindje dhe vazhdoi në Gjakovë, Therandë e Ferizaj, flet për një përkushtim të rrallë ndaj shkollimit në një kohë kur mundësitë nuk ishin gjithmonë të favorshme. Madje, rrethanat politike të kohës e goditën edhe personalisht, kur në prag të mbrojtjes së diplomës së Shkollës së Lartë Teknike, autoritetet serbe ia konfiskuan punimin e diplomës, duke e privuar nga kurorëzimi formal i studimeve të tij. Megjithatë, kjo pengesë nuk e zbehu as vullnetin për dije dhe as pasionin për kërkim shkencor; përkundrazi, u shndërrua në një shtysë për t’iu përkushtuar edhe më shumë studimit dhe dokumentimit të historisë së vendlindjes.

Ngjarjet e fillimit të viteve nëntëdhjetë, që detyruan mijëra shqiptarë të merrnin rrugën e mërgimit, e çuan edhe Hamid Alajn drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Por emigrimi nuk nënkuptoi largim shpirtëror nga Kraja. Përkundrazi, ai e shndërroi mërgatën në një hapësirë të re shërbimi ndaj vendlindjes. Vetë autori e ka përmbledhur këtë lidhje me fjalët domethënëse: “Me trup ndodhem në New York, kurse me mendje në Krajë.” Kjo thënie shpalos më së miri filozofinë e jetës dhe të krijimtarisë së tij.

Pikërisht kjo lidhje e pandërprerë me vendlindjen e bëri që një pjesë të madhe të kohës dhe energjisë së tij t’ia kushtojë hulumtimit të historisë, kulturës dhe trashëgimisë së Krajës e të Shestanit. Veprimtaria e tij shtrihet në fusha të ndryshme, si historia lokale, arsimi, etnologjia, folklori, trashëgimia islame, gjuhësia dhe dokumentimi i kujtesës historike. Në një kohë kur shumë tradita rrezikojnë të humbin përballë ritmeve të globalizimit, Hamid Alaj ka zgjedhur rrugën më të vështirë, por edhe më të dobishme: mbledhjen sistematike të burimeve, dokumenteve, dëshmive dhe materialeve etnografike, duke i shndërruar ato në botime që mbeten referencë për studiuesit dhe brezat që vijnë.

Veprimtaria e Hamid Alajt nuk është kufizuar vetëm në botime. Ai ka qenë aktiv në jetën shoqërore dhe kulturore të diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara, duke udhëhequr Shoqatën Atdhetare “Kraja”, duke qenë pjesë e institucioneve të rëndësishme komunitare dhe duke kontribuar në forcimin e lidhjeve ndërmjet mërgatës dhe vendlindjes. Përkushtimi i tij është dëshmuar edhe përmes nismave konkrete për promovimin e kulturës shqiptare, si themelimi i bibliotekës pranë Xhamisë së Qyrjanit dhe përshtatja skenike e veprës “Dasma krajane dhe ceremoniali i saj”, duke e bërë trashëgiminë kulturore pjesë të edukimit të brezit të ri.

Fati deshi që Hamid Alajn ta njoh rreth tri vite më parë, gjatë Panairit të Librit në Ulqin. Takimi ynë i parë më la përshtypjen e një njeriu të urtë, të përkushtuar dhe, mbi të gjitha, të dashuruar pas librit, dijes dhe historisë. Më vonë, pata privilegjin ta njoh edhe më nga afër, sidomos përmes nismës së tij fisnike për themelimin e bibliotekës pranë Xhamisë së fshatit Qyrjan në Krajë, një projekt që dëshmon bindjen e tij se libri mbetet investimi më i çmuar për edukimin dhe formimin e brezave të rinj.

Edhe pse krijimtaria e tij buron nga dashuria e pakufishme për Krajën, Hamid Alaj nuk e kufizon interesimin vetëm te vendlindja. Ai ndien një përkatësi të veçantë ndaj të gjitha trevave shqiptare, duke i parë ato si pjesë të një trashëgimie të përbashkët historike e kulturore. Në mënyrë të veçantë, ai ruan një respekt dhe mirënjohje të thellë për Kosovën, vendin ku kaloi vitet e shkollimit të mesëm dhe të studimeve të larta. Pikërisht në Kosovë u formësua një pjesë e rëndësishme e personalitetit të tij intelektual, gjë që shpjegon edhe lidhjet e tij të vazhdueshme me institucionet shkencore, kulturore dhe botuese të vendit tonë.

Për mua ishte një nder i veçantë që, disa kohë më vonë, të merrja pjesë në promovimin e opusit krijues të Hamid Alajt, të organizuar në Bibliotekën e Qytetit në Therandë, ku pata privilegjin të mbaj një fjalë rasti kushtuar këtij studiuesi të palodhur të historisë, kulturës dhe trashëgimisë shqiptare. Ai promovim nuk ishte thjesht prezantim i disa botimeve, por një dëshmi se puna shumëvjeçare e autorit kishte fituar vlerësimin e merituar si një kontribut me peshë në dokumentimin e historisë, kulturës dhe identitetit të Krajës. Ishte një rast që ta kuptoja edhe më mirë se pas secilit prej librave të tij qëndrojnë vite të tëra kërkimi, hulumtimi të kujdesshëm, përkushtimi dhe dashurie për vendlindjen, por edhe një ndjenjë e lartë përgjegjësie për ta ruajtur kujtesën historike për brezat që do të vijnë.

Opusi krijues i Hamid Alajt përbën sot një nga fondet më të rëndësishme dokumentare kushtuar trevës së Krajës. Përmes veprave “Nga nektari i mençurisë njerëzore”, “Huazimet turko-osmane në të folmen e Krajës”, “Zhvillimi i shkollave dhe arsimi në trevën e Krajës dhe Shestanit”, “Durimi dhe durueshmëria sipas parimeve islame”, “Këngë folklorike nga treva Krajë–Shestan”, “Dasma krajane dhe ceremoniali i saj”, “Xhamia e Qyrjanit – Institucioni i parë islam në trevën e Krajës”, “Dokumente të ndryshme nga e kaluara e Krajës dhe Shestanit”, “Veshja e nusënisë krajane”, “Institucionet islame dhe imamët e Krajës” dhe “Nën hijen e blonit”, ai ka ndërtuar një mozaik të pasur të historisë, kulturës materiale e shpirtërore dhe identitetit të kësaj treve shqiptare. Të marra së bashku, këto vepra nuk përfaqësojnë botime të veçuara, por pjesë të një projekti afatgjatë për dokumentimin, ruajtjen dhe promovimin e kujtesës historike e kulturore të Krajës.

Ndër këto botime, një vend të veçantë zë vepra “Institucionet islame dhe imamët e Krajës”, botuar nga Shtëpia Botuese “Dituria Islame”. Kjo vepër është një ndër studimet më të plota të deritanishme kushtuar historisë së institucioneve islame në Krajë dhe rolit të imamëve në jetën fetare, arsimore, kulturore e shoqërore të kësaj treve. Duke u mbështetur në burime arkivore, literaturë të specializuar dhe dëshmi gojore, autori ka dokumentuar me përkushtim një pjesë të rëndësishme të historisë që për dekada kishte mbetur e shpërndarë ose e patrajtuar. Për këtë arsye, libri tejkalon kufijtë e një historie lokale dhe shndërrohet në një kontribut të rëndësishëm për historiografinë shqiptare, studimet islame dhe trashëgiminë kulturore kombëtare.

Në një kohë kur ruajtja e trashëgimisë kulturore kërkon përkushtim, durim dhe përgjegjësi shkencore, kontributi i Hamid Alajt meriton vlerësim të veçantë. Ai ka dëshmuar se mërgimi nuk është domosdoshmërisht largim nga vendlindja, por mund të shndërrohet në një mision të mirëfilltë në shërbim të saj. Përmes penës së tij ai ka ndërtuar një urë që lidh Krajën me diasporën, të kaluarën me të tashmen dhe kujtesën me dokumentin. Kjo është arsyeja pse opusi i tij krijues përfaqëson një pasuri të çmuar jo vetëm për Krajën, por për kulturën dhe historiografinë shqiptare në tërësi.

Fati deshi që Hamid Alajn ta njoh rreth tri vite më parë, gjatë Panairit të Librit në Ulqin. Takimi ynë i parë më la përshtypjen e një njeriu të urtë, të përkushtuar dhe, mbi të gjitha, të dashuruar pas librit, dijes dhe historisë. Më vonë, pata privilegjin ta njoh edhe më nga afër, sidomos përmes nismës së tij fisnike për themelimin e bibliotekës pranë Xhamisë së fshatit Qyrjan në Krajë, një projekt që dëshmon bindjen e tij se libri mbetet investimi më i çmuar për edukimin dhe formimin e brezave të rinj.

Edhe pse krijimtaria e tij buron nga dashuria e pakufishme për Krajën, Hamid Alaj nuk e kufizon interesimin vetëm te vendlindja. Ai ndien një përkatësi të veçantë ndaj të gjitha trojeve shqiptare, duke i parë ato si pjesë të një trashëgimie të përbashkët historike e kulturore. Në mënyrë të veçantë, ai ruan një respekt dhe mirënjohje të thellë për Kosovën, vendin ku kaloi vitet e shkollimit të mesëm dhe të studimeve të larta. Pikërisht në Kosovë u formësua një pjesë e rëndësishme e personalitetit të tij intelektual dhe u ushqye edhe më tej pasioni për dijen, librin dhe hulumtimin shkencor. Ndoshta edhe për këtë arsye, lidhjet e tij me Kosovën nuk janë ndërprerë asnjëherë, por janë forcuar vazhdimisht përmes bashkëpunimit me institucionet shkencore, kulturore e botuese të saj.

Për mua ishte një nder i veçantë që, dje  të merrja pjesë në promovimin e opusit krijues të Hamid Alajt, të organizuar në Bibliotekën e Qytetit në Therandë, ku pata privilegjin të mbaj një fjalë rasti kushtuar këtij studiuesi dhe veprimtari të shquar të kulturës, trashëgimisë dhe historiografisë shqiptare. Ai promovim nuk ishte thjesht prezantim i disa botimeve, por një dëshmi se puna shumëvjeçare e autorit kishte fituar vlerësimin e merituar si një kontribut me peshë në dokumentimin e historisë, kulturës dhe identitetit të Krajës. Ishte një rast që ta kuptoja edhe më qartë se pas secilit prej librave të tij qëndrojnë vite të tëra kërkimi, hulumtimi të kujdesshëm, përkushtimi dhe dashurie për vendlindjen, por edhe një ndjenjë e lartë përgjegjësie për ta ruajtur kujtesën historike për brezat që do të vijnë.