(Lex mitior, ligji i kohës së veprës, standardet ndërkombëtare të drejtësisë dhe pyetjet që Kosova ka të drejtë t’ia parashtrojë Bashkimit Evropian)

Shkruan: Prof. Dr. Islam QERIMI – Dekan në Fakultetin Juridik të Universitetit “Isa Boletini” në Mitrovicë dhe Profesor i së drejtës penale

Debati i fundit lidhur me Dhomat e Specializuara të Kosovës dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar nuk duhet të kufizohet vetëm në pyetjen nëse Kuvendi i Kosovës duhet apo nuk duhet të ndërhyjë me ndryshime ligjore në një institucion të drejtësisë. Kjo është vetëm njëra anë e çështjes.

Ana tjetër, po aq e rëndësishme, lidhet me mënyrën se si janë zbatuar dhe interpretuar parimet themelore të së drejtës penale në proceset para Dhomave të Specializuara: parimi i ligjshmërisë, ndalimi i retroaktivitetit, zbatimi i ligjit më të favorshëm për të akuzuarin (lex mitior), e drejta për gjykim të drejtë, barazia e armëve, pavarësia dhe paanshmëria e gjykatës dhe standardi i provës përtej dyshimit të arsyeshëm.

Prandaj, shqetësimi i shprehur nga Bashkimi Evropian lidhur me ndryshimet e ndërmarra nga Kuvendi i Kosovës duhet të merret seriozisht.

Por, në të njëjtën kohë, shtrohet një pyetje legjitime:
– Nëse Bashkimi Evropian kërkon respektim rigoroz të shtetit të së drejtës nga institucionet e Kosovës, a nuk duhet që i njëjti standard të kërkohet edhe për institucionet e drejtësisë që janë krijuar në kuadër të rendit kushtetues dhe juridik të Kosovës?

Nëse përgjigjja është po, atëherë edhe shqetësimet lidhur me funksionimin e Dhomave të Specializuara duhet të shqyrtohen me të njëjtin seriozitet.

1. Të kërkosh drejtësi nuk do të thotë të kërkosh pandëshkueshmëri
Duhet bërë një dallim themelor. Kritika ndaj mënyrës së funksionimit të Dhomave të Specializuara nuk nënkupton kundërshtim ndaj hetimit dhe ndjekjes së krimeve të luftës. Nëse një krim është kryer, ai duhet të hetohet. Nëse një person e ka kryer atë krim, ai duhet të përgjigjet individualisht. Por përgjegjësia penale është individuale dhe nuk mund të ndërtohet mbi përkatësinë politike, organizative apo ushtarake të një personi.
Po aq e rëndësishme është që dënimi të mbështetet në ligjin e zbatueshëm në mënyrë të parashikueshme dhe në prova që përmbushin standardin penal të kërkuar. Prandaj pyetja themelore nuk duhet të jetë nëse një institucion është “pro” ose “kundër” një pale. Pyetja duhet të jetë:
– A po zbatohet ligji në mënyrë të barabartë, të parashikueshme dhe të paanshme?

2. Nullum crimen, nulla poena sine lege
Një nga themelet e së drejtës penale moderne është parimi nullum crimen sine lege, nulla poena sine lege – nuk ka vepër penale dhe nuk ka dënim pa ligj. Neni 7(1) i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut përcakton se askush nuk mund të dënohet për një veprim ose mosveprim që, në kohën kur është kryer, nuk ka përbërë vepër penale sipas së drejtës kombëtare ose ndërkombëtare. Po i njëjti nen ndalon shqiptimin e një dënimi më të rëndë se ai që ishte i zbatueshëm në kohën kur është kryer vepra.[1] Ky parim është i garantuar edhe nga neni 15 i Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike.[2] Në Kosovë, parimi i ligjshmërisë është i garantuar nga neni 33 i Kushtetutës së Republikës së Kosovës.[3] Ai është konkretizuar më tej në Kodin Penal të Republikës së Kosovës nr. 04/L-082, veçanërisht në nenet 2 dhe 3.[4] Këto dispozita nuk janë formalitete juridike. Ato janë kufizime të drejtpërdrejta të pushtetit të shtetit për të ndjekur dhe dënuar penalisht një person.

3. Lex mitior: ligji më i favorshëm nuk është privilegj
Një çështje veçanërisht e rëndësishme në këtë debat është parimi lex mitior, pra zbatimi i ligjit penal më të favorshëm për të akuzuarin. Neni 3 i Kodit Penal të Kosovës përcakton rregullat për zbatimin e ligjit penal në kohë dhe për ligjin më të favorshëm.[4] Ky parim nuk është një privilegj që i jepet personit të akuzuar. Ai është garanci kundër ushtrimit retroaktiv dhe të paparashikueshëm të pushtetit penal.
Në çështjen Scoppola v Italy (No. 2), Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut konfirmoi se neni 7 i KEDNJ-së përfshin edhe parimin që, kur ndërmjet kohës së kryerjes së veprës dhe dhënies së vendimit përfundimtar ndryshon ligji penal, duhet të merret në konsideratë ligji më i favorshëm për të akuzuarin.[5] Kjo e bën lex mitior një standard të së drejtës evropiane për të drejtat e njeriut. Prandaj, çështja e zbatimit të tij në rastet para Dhomave të Specializuara nuk mund të konsiderohet thjesht si argument politik i mbrojtjes. Është çështje e drejtpërdrejtë e ligjshmërisë së dënimit.

4. Çfarë parashikon Ligji për Dhomat e Specializuara?
Ligji nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar është veçanërisht i rëndësishëm. Neni 44 përcakton kornizën e dënimeve dhe, në paragrafin 2, kërkon që Dhomat të marrin parasysh diapazonin e dënimit të parashikuar në ligjin e Kosovës në kohën e kryerjes së veprës, çdo diapazon më të favorshëm të parashikuar më vonë dhe garancitë e nenit 7 të KEDNJ-së dhe nenit 15 të ICCPR-së.[6] Kjo dispozitë është e një rëndësie të jashtëzakonshme. Sepse veprat për të cilat janë ngritur aktakuzat para Dhomave lidhen me periudhën e luftës në Kosovë, kryesisht 1998–1999. Prandaj lind pyetja:
– Cili ishte ligji penal që zbatohej në kohën e pretenduar të kryerjes së veprave dhe cili ligj, ndër ligjet e aplikueshme në kohë, ishte më i favorshëm për të akuzuarin?
Kjo pyetje nuk mund të anashkalohet.

5. Kodi Penal i RSFJ-së dhe ligji i kohës së veprës
Në këtë pikë është e nevojshme një saktësi juridike. Për periudhën përkatëse, një nga burimet kryesore të së drejtës penale ishte Kodi Penal i Republikës Federative Socialiste të Jugosllavisë (RSFJ). Neni 142 i këtij Kodi parashihte veprën penale të krimeve të luftës kundër popullsisë civile.[7] Në varësi të dispozitës konkrete dhe mënyrës së interpretimit të saj në raport me rregullat e përgjithshme të dënimit, sistemi i atëhershëm penal parashihte edhe dënimin me vdekje për disa nga veprat më të rënda, i cili në rrethana të caktuara mund të zëvendësohej me burgim afatgjatë.[7][8] Pikërisht këtu bëhet e domosdoshme një analizë individuale për çdo vepër dhe çdo të akuzuar. Nuk është juridikisht e saktë të thuhet në mënyrë të përgjithshme se “të gjitha krimet e luftës dënoheshin me maksimum 15 vjet”.
Ajo që duhet të përcaktohet është:
 cila vepër konkrete pretendohet se është kryer;
 cili nen i ligjit ishte në fuqi në kohën e saj;
 cili ishte diapazoni konkret i dënimit;
 cilat ligje të mëvonshme ishin të aplikueshme;
 dhe cili prej tyre ishte më i favorshëm për të akuzuarin.
Vetëm pas kësaj mund të thuhet nëse lex mitior është zbatuar realisht.

6. Kodi Penal i Kosovës i vitit 2012 dhe problemi i retroaktivitetit
Kodi Penal i Republikës së Kosovës nr. 04/L-082, i vitit 2012, përmbante dispozita për krime të luftës dhe krime kundër njerëzimit dhe parashihte dënime shumë të rënda, përfshirë edhe burgimin e përjetshëm për kategoritë më të rënda të veprave.[4] Por ekzistenca e një dënimi më të rëndë në një kod të mëvonshëm nuk do të thotë automatikisht se ai mund të zbatohet ndaj një personi për një vepër të pretenduar se është kryer para hyrjes së atij kodi në fuqi. Pikërisht këtu qëndron rëndësia e nenit 7 të KEDNJ-së, nenit 15 të ICCPR-së, nenit 33 të Kushtetutës së Kosovës dhe parimit lex mitior. Një ligj i mëvonshëm nuk mund të përdoret thjesht sepse parashikon dënime më të rënda. Përkundrazi, nëse ligji i mëvonshëm është më i rëndë, parimi i ligjshmërisë dhe ndalimi i retroaktivitetit kërkojnë që ai të mos zbatohet në mënyrë retroaktive në dëm të të akuzuarit.

7. Vetë jurisprudenca e Dhomave e ka njohur rëndësinë e lex mitior
Kjo nuk është vetëm një çështje teorike. Në çështjen Prosecutor v Salih Mustafa, Dhoma Supreme e Specializuar analizoi ligjet e ndryshme penale të Kosovës dhe çështjen e diapazonit të dënimit në kuadër të nenit 44(2) të Ligjit për Dhomat e Specializuara.[9] Në vendimin e 29 korrikut 2024, Dhoma analizoi, ndër të tjera, Kodin Penal të RSFJ-së, Kodin Penal të Kosovës të vitit 2003, Kodin Penal të vitit 2012 dhe Kodin Penal të vitit 2019.[9] Kjo është me rëndësi sepse vetë jurisprudenca e Dhomave pranon se ligjet e ndryshme historike duhet të shqyrtohen për të përcaktuar kornizën më të favorshme të dënimit.
Por pikërisht këtu lind edhe pyetja kritike:
– A është bërë kjo analizë në mënyrë të tillë që të japë efekt real dhe praktik parimit lex mitior, apo vetëm është marrë në konsideratë formalisht?
Kjo është një pyetje juridike legjitime dhe meriton përgjigje të plotë.

8. Kërkesa e Prokurorisë për 45 vjet burgim
Një tjetër çështje që ka shkaktuar debat të madh publik është kërkesa e Zyrës së Prokurorit të Specializuar në çështjen Thaçi et al. Në shkurt 2026, Prokuroria kërkoi dënime prej 45 vjet burgim për secilin prej katër të akuzuarve.[10] Kjo kërkesë duhet dalluar nga aktgjykimi. Gjykata nuk e pranoi kërkesën e Prokurorisë në atë formë. Më 16 shtator 2026, Paneli i Gjykimit shpalli aktgjykimin e shkallës së parë dhe shqiptoi dënime të ndryshme për të akuzuarit.[11] Megjithatë, vetë kërkesa për 45 vjet ngre një pyetje të rëndësishme juridike: Si përcaktohet kufiri i dënimit që mund të kërkojë Prokuroria dhe, mbi të gjitha, si harmonizohet ai kufi me nenin 44 të Ligjit për Dhomat e Specializuara, ligjin penal të kohës së veprës dhe parimin lex mitior? Kjo pyetje duhet të marrë përgjigje jo politike, por juridike.

9. Aktgjykimi i shkallës së parë duhet të analizohet, jo të politizohet
Aktgjykimi i 16 shtatorit 2026 është një dokument gjyqësor që duhet analizuar në mënyrë të pavarur dhe të detajuar. Paneli nuk i pranoi të gjitha pretendimet e Prokurorisë. Në veçanti, sipas aktgjykimit, të akuzuarit u shpallën të pafajshëm për akuzat për krime kundër njerëzimit dhe për disa incidente të veçanta të përfshira në aktakuzë, ndërsa u gjetën përgjegjës për disa krime lufte.[11] Kjo tregon se standardi i provës “përtej dyshimit të arsyeshëm” ka pasur rol real në vendimmarrje. Por kjo nuk e mbyll debatin juridik. Aktgjykimi mund dhe duhet të analizohet edhe në aspektin e:
 interpretimit të ligjit penal;
 zbatimit të lex mitior;
 përcaktimit të diapazonit të dënimit;
 vlerësimit të provave;
 barazisë së armëve;
 dhe standardeve të gjykimit të drejtë.
Një aktgjykim, sidomos në një çështje kaq të rëndësishme historike dhe juridike, nuk duhet të jetë jashtë kritikës akademike.

10. Raporti i Dick Marty-t dhe dallimi ndërmjet pretendimit dhe provës penale
Një tjetër çështje që meriton trajtim të kujdesshëm është raporti i Dick Marty-t dhe pretendimet e bëra lidhur me trafikimin e organeve dhe keqtrajtimin e personave të ndaluar.
Pretendimet e tilla janë jashtëzakonisht serioze. Por në një shtet të së drejtës duhet të bëhet dallimi ndërmjet:
 pretendimit,
 hetimit,
 provës,
 akuzës,
 dhe fajësisë së provuar përtej dyshimit të arsyeshëm.
Një raport politik apo parlamentar nuk mund të zëvendësojë një proces penal. Në të njëjtën mënyrë, fakti se një pretendim është jashtëzakonisht i rëndë nuk e ul standardin e provës. Pikërisht për këtë arsye, çdo pretendim për krime të luftës duhet të vlerësohet mbi bazën e provave të pranueshme dhe të testueshme në një proces të drejtë.

11. Çështja e pavarësisë dhe paanshmërisë
Një gjykatë që gjykon krime të rënda duhet të jetë jo vetëm e pavarur, por edhe të perceptohet si e paanshme. Kjo është pjesë e standardit të nenit 6 të KEDNJ-së. Pikërisht për këtë arsye, çdo shqetësim i arsyeshëm lidhur me paanshmërinë, konfliktin e interesit, deklaratat e mëparshme të gjyqtarëve ose mënyrën e përbërjes së paneleve meriton shqyrtim serioz. Nuk është e mjaftueshme të thuhet: “Gjykata është ndërkombëtare, prandaj duhet t’i besohet.” Besimi në drejtësi nuk buron nga statusi i institucionit. Ai buron nga transparenca, procedura e drejtë, arsyetimi juridik dhe mundësia që vendimi të testohet përmes mjeteve juridike.
12. Raporti i Bar Human Rights Committee dhe Institucionit të Avokatit të Popullit
Këtu duhet të merret parasysh edhe një zhvillim i rëndësishëm. Në vitin 2026, Bar Human Rights Committee of England and Wales përgatiti një Preliminary Review of the Kosovo Specialist Chambers, me kërkesë të Institucionit të Avokatit të Popullit të Republikës së Kosovës.[12] Raporti nuk është aktgjykim dhe nuk mund të trajtohet si provë përfundimtare se Dhomat kanë kryer shkelje. Por ai është një shqyrtim i pavarur i standardeve të të drejtave të njeriut dhe ngre çështje lidhur me:
 pavarësinë dhe paanshmërinë;
 procedurat e provave;
 barazinë e armëve;
 paraburgimin;
 parimin e ligjshmërisë;
 dhe llogaridhënien institucionale.[12]
Institucioni i Avokatit të Popullit e ka trajtuar këtë shqyrtim si çështje serioze institucionale.[13] Prandaj shtrohet një pyetje që nuk duhet të shmanget:
– Nëse Bashkimi Evropian shpreh shqetësim të fortë kur Kuvendi i Kosovës ndërmerr iniciativa lidhur me Dhomat e Specializuara, a nuk duhet të shprehë shqetësim të ngjashëm edhe kur institucione të pavarura të të drejtave të njeriut ngrenë shqetësime për standardet procedurale brenda këtyre Dhomave?
Kjo nuk është kërkesë për ndërhyrje në drejtësi. Është kërkesë për të njëjtin standard të vëmendjes ndaj shtetit të së drejtës.

13. A duhet të ketë standarde të ndryshme për Kosovën dhe për shtetet e BE-së?
Kjo është pyetja më e gjerë politike dhe juridike. Nëse Bashkimi Evropian kërkon nga Kosova:
 pavarësi të gjyqësorit;
 respektim të ligjit;
 mosndërhyrje politike;
 mbrojtje të të drejtave të njeriut;
 respektim të vendimeve gjyqësore;
 dhe standarde të larta të procesit të rregullt, atëherë Kosova ka të drejtë të presë që këto standarde të mos aplikohen vetëm ndaj institucioneve të saj. Nëse një shtetas i një vendi anëtar të BE-së do të gjykohej për një vepër të pretenduar se është kryer dekada më parë, do të ishte e arsyeshme të pyetej:

– Cili ligj ishte në fuqi në kohën e veprës?
– Cili ligj ishte më i favorshëm?
– A ishte dënimi i parashikueshëm?
– A u respektua ndalimi i retroaktivitetit?
– A u respektua barazia e armëve?
– A pati mbrojtja qasje efektive në materialet relevante?
– A ishte gjykata e pavarur dhe e paanshme?
– A u trajtuan në mënyrë të duhur shqetësimet për procedurën?
Nëse këto pyetje konsiderohen të domosdoshme për një qytetar evropian, nuk ka arsye juridike që ato të jenë më pak të rëndësishme për një qytetar të Kosovës.

14. Dhomat e Specializuara dhe natyra e tyre sui generis
Dhomat e Specializuara kanë një karakter të veçantë. Ato janë krijuar përmes rendit kushtetues dhe ligjor të Republikës së Kosovës, por funksionojnë në Hagë dhe kanë një strukturë të veçantë me gjyqtarë ndërkombëtarë dhe mandat të specializuar. Kjo natyrë sui generis nuk duhet të nënkuptojë se standardet kushtetuese të Kosovës dhe standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut bëhen më pak të rëndësishme. Përkundrazi. Vetë Ligji nr. 05/L-053 i lidh Dhomat me Kushtetutën e Kosovës dhe me instrumentet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.[6]
Prandaj është krejtësisht legjitime të kërkohet që këto standarde të interpretohen dhe të zbatohen në mënyrë efektive.

15. Çfarë do të ndodhte nëse kjo do t’u ndodhte shtetasve të një vendi të BE-së?
Kjo pyetje është e thjeshtë:
– A do të pranonin shtetet anëtare të BE-së që një qytetar i tyre të gjykohej pa u zgjidhur qartë çështja e ligjit më të favorshëm?
– A do të pranonin që një ligj i mëvonshëm dhe më i rëndë të përdorej në dëm të tij?
– A do të mjaftoheshin me pretendime kur bëhet fjalë për një dënim penal?
– A do të kërkonin një shqyrtim të pavarur nëse ngrihen shqetësime serioze për procedurat?
– A do të kërkonin garanci për pavarësinë dhe paanshmërinë e gjykatës?
Nëse përgjigjja është “po”, atëherë të njëjtat standarde duhet të vlejnë edhe për Kosovën. Sepse të drejtat e njeriut nuk kanë kombësi. Shteti i së drejtës nuk duhet të ketë standard të dyfishtë.
Përfundim: Kosova nuk kërkon drejtësi më të butë, por drejtësi të njëjtë. Kosova nuk duhet të kërkojë që askush të jetë mbi ligjin. As UÇK-ja. As individët që kanë qenë pjesë e saj. As Kuvendi. As Qeveria. As Prokuroria. As gjykatat. As institucionet ndërkombëtare. Dhe as Bashkimi Evropian. Por nëse askush nuk është mbi ligjin, atëherë asnjë institucion nuk duhet të jetë jashtë kritikës juridike. Kritika ndaj një gjykate nuk është sulm ndaj drejtësisë. Kërkesa për zbatimin e lex mitior nuk është kërkesë për privilegj. Kërkesa për prova të mjaftueshme nuk është mohim i viktimave. Kërkesa për paanshmëri nuk është sulm ndaj gjyqtarëve. Kërkesa për barazi të armëve nuk është pengim i Prokurorisë. Dhe kërkesa që të zbatohen të njëjtat standarde evropiane ndaj të gjithëve nuk është qëndrim kundër Evropës.
Përkundrazi, është kërkesë për më shumë Evropë, më shumë shtet të së drejtës dhe më shumë barazi para ligjit. Prandaj debati për Dhomat e Specializuara nuk duhet të reduktohet në pyetjen:
– “A jeni pro apo kundër Gjykatës Speciale?”
Pyetja duhet të jetë:
– “A po zbatohen parimet e shtetit të së drejtës në mënyrë të njëjtë për të gjithë?”
Drejtësia nuk matet vetëm me faktin se dikush dënohet. Drejtësia matet edhe me ligjin mbi bazën e të cilit dënohet, provat mbi bazën e të cilave dënohet, procedurën nëpërmjet së cilës dënohet dhe standardin e njëjtë që aplikohet ndaj çdo personi. Nëse këto standarde vlejnë për Kosovën, ato duhet të vlejnë edhe për institucionet që veprojnë në kuadër të sistemit të drejtësisë së Kosovës. Kosova nuk kërkon drejtësi më të butë. Kosova kërkon drejtësi të njëjtë.

Referencat:
[1] Council of Europe, Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms, Rome, 4 November 1950, ETS No. 5, Article 7.
[2] United Nations, International Covenant on Civil and Political Rights, adopted 16 December 1966, 999 UNTS 171, Article 15.
[3] Republic of Kosovo, Constitution of the Republic of Kosovo, Article 33, “The Principle of Legality and Proportionality in Criminal Cases”.
[4] Republic of Kosovo, Criminal Code of the Republic of Kosovo, Code No. 04/L-082, Official Gazette of the Republic of Kosovo, No. 19/2012, Articles 2–3 and relevant provisions concerning international crimes.
[5] European Court of Human Rights, Scoppola v. Italy (No. 2) [GC], Application No. 10249/03, Judgment of 17 September 2009, §§ 103–109, 114–121.
[6] Republic of Kosovo, Law No. 05/L-053 on Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office, Official Gazette of the Republic of Kosovo, No. 27/2015, Article 44.
[7] Socialist Federal Republic of Yugoslavia, Criminal Code of the Socialist Federal Republic of Yugoslavia, Official Gazette of the SFRY, No. 44/1976, as amended, Article 142.
[8] European Court of Human Rights, Maktouf and Damjanović v. Bosnia and Herzegovina [GC], Applications Nos. 2312/08 and 34179/08, Judgment of 18 July 2013, §§ 32–35.
[9] Kosovo Specialist Chambers, Supreme Court Panel, Prosecutor v. Salih Mustafa, Case No. KSC-SC-2024-02, Decision on the Request for Protection of Legality, 29 July 2024, particularly §§ 87–88 and 102.
[10] Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi et al., Case No. KSC-BC-2020-06, Closing Statements, February 2026, Specialist Prosecutor’s Office submissions concerning sentence.
[11] Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi et al., Case No. KSC-BC-2020-06, Trial Judgment, 16 September 2026.
[12] Bar Human Rights Committee of England and Wales, Preliminary Review of the Kosovo Specialist Chambers, commissioned by the Ombudsperson Institution of the Republic of Kosovo, April 2026.
[13] Ombudsperson Institution of the Republic of Kosovo, Statement of the Ombudsperson, Mr. Naim Qelaj, on the occasion of the presentation of the report “Preliminary Review of the Kosovo Specialist Chambers”, 30 April 2026.
[14] International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecutor v. Dragan Nikolić, Case No. IT-94-2-A, Appeals Judgment, 4 February 2005.
[15] International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecutor v. Kunarac, Kovač and Vuković, Cases Nos. IT-96-23 & IT-96-23/1, Appeals Judgment, 12 June 2002.
[16] International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecutor v. Tadić, Case No. IT-94-1, Sentencing Proceedings.