Prof. dr. Sabile Keçmezi-Basha

Sipas materialeve të përfshira në dokumentacionin gjyqësor, Aliter Dervishaj paraqitet si një nga anëtarët e organizatës ilegale, i cili ishte i përfshirë në veprimtarinë e saj organizative dhe në zbatimin e detyrave që rridhnin nga struktura e brendshme e grupit. Në përputhje me rregullat konspirative që zbatoheshin nga organizata, ai përdorte pseudonimin “Blini”, një praktikë e zakonshme në veprimtarinë ilegale të kohës. Përdorimi i pseudonimeve kishte funksion të shumëfishtë: siguronte fshehtësinë e identitetit të anëtarëve, lehtësonte komunikimin e brendshëm dhe minimizonte rrezikun e identifikimit të pjesëmarrësve në rast të zbulimit të rrjetit nga organet e sigurisë.
Përveç pjesëmarrjes së tij si anëtar i organizatës, Aliter Dervishaj ishte i angazhuar edhe në procesin e zgjerimit të rrjetit organizativ. Sipas aktakuzës, ai përfshiu në hallkën e tij organizative Isa Jasiqin, duke krijuar kështu një lidhje të re brenda strukturës së organizatës. Ky veprim paraqitet si pjesë e metodës së funksionimit të organizatës, e cila mbështetej në krijimin e hallkave të veçanta veprimi, ku secili anëtar kishte përgjegjësinë për të afruar persona të rinj dhe për të zgjeruar gradualisht rrjetin e bashkëpunëtorëve. Në këtë mënyrë, organizata synonte të siguronte një shtrirje më të gjerë territoriale dhe një bazë më të qëndrueshme të mbështetjes.
Nga perspektiva organizative, angazhimi i Isa Jasiqit nga Aliter Dervishaj pasqyron modelin e decentralizuar të veprimit që karakterizonte organizatat ilegale të periudhës. Përmes krijimit të hallkave të vogla dhe të ndërlidhura ndërmjet tyre, organizata përpiqej të ruante funksionalitetin e saj edhe në kushte të presionit të vazhdueshëm policor dhe të rrezikut të depërtimit nga organet e sigurisë.

Veprimtaria atdhetare e Muhamet Haklajt

Në të njëjtën kohë, dokumentacioni gjyqësor trajton edhe veprimtarinë e Muhamet Haklajt, i cili sipas aktakuzës ishte gjithashtu anëtar i organizatës ilegale. Në kuadër të veprimtarisë së tij organizative, ai përdorte pseudonimin “Korabi”, duke ndjekur të njëjtat rregulla konspirative që zbatoheshin nga anëtarët e tjerë të organizatës. Pseudonimi përbënte një element të rëndësishëm të kulturës organizative të grupeve ilegale, duke krijuar një identitet të brendshëm që shërbente për ruajtjen e fshehtësisë dhe sigurisë së rrjetit.

Foto: Muhamet Haklaj

Sipas të dhënave të aktakuzës, Muhamet Haklaj u angazhua në përpjekje për të zgjeruar rrethin e veprimit të organizatës duke tentuar të përfshinte Qazim Kuklecin në hallkën e tij organizative. Kjo përpjekje ishte pjesë e strategjisë së organizatës për të siguruar anëtarë të rinj dhe për të zgjeruar ndikimin e saj në mjedise të ndryshme shoqërore. Megjithatë, ndryshe nga rastet e tjera të përshkruara në dokumentacion, tentativa e Muhamet Haklajt nuk rezultoi e suksesshme. Sipas materialeve hetimore, ai nuk arriti ta bindte ose ta integronte Qazim Kuklecin në strukturën e organizatës, çka bëri që procesi i planifikuar i rekrutimit të mbetej i parealizuar.
Ky fakt është domethënës për të kuptuar se procesi i zgjerimit të organizatave ilegale nuk zhvillohej gjithmonë me sukses dhe se jo çdo përpjekje për rekrutim përfundonte me përfshirjen e individëve të rinj në rrjetin organizativ. Në shumë raste, efektiviteti i këtyre përpjekjeve varej nga bindjet personale të individëve të kontaktuar, nga rrethanat e tyre shoqërore dhe politike, si dhe nga niveli i besimit që ekzistonte ndërmjet personave të përfshirë.

Nga një këndvështrim më i gjerë historik, aktiviteti i Ali Dervishajt dhe Muhamet Haklajt pasqyron mënyrën se si organizatat ilegale shqiptare të fundviteve të shtatëdhjeta dhe fillimit të viteve tetëdhjeta mbështeteshin në rrjete të ndërtuara mbi marrëdhënie personale, besim reciprok dhe komunikim të kufizuar ndërmjet hallkave të ndryshme. Krijimi i pseudonimeve, formimi i hallkave organizative dhe përpjekjet për rekrutimin e anëtarëve të rinj përbënin elemente thelbësore të funksionimit të këtyre strukturave. Dokumentet e kohës i interpretonin këto aktivitete si pjesë të një veprimtarie të organizuar kundër rendit shtetëror, ndërsa nga perspektiva historike ato ofrojnë dëshmi të rëndësishme për mënyrat e organizimit, komunikimit dhe zgjerimit të lëvizjeve ilegale shqiptare në Kosovë gjatë periudhës që parapriu ngjarjet e vitit 1981.

Veprimtaria atdhetare e Nimon Mustafajt

Sipas materialeve të përfshira në dokumentacionin hetimor dhe gjyqësor, Nimon Mustafaj konsiderohej një person i cili kishte njohuri të hershme mbi ekzistencën, strukturën dhe orientimet politike të organizatës ilegale në fjalë. Sipas aktakuzës, ai ishte në dijeni për veprimtarinë e organizatës që në fazat e para të funksionimit të saj, madje edhe përpara krijimit formal të strukturës së njohur si “Komiteti i Vendit”. Kjo nënkupton se ai kishte informacion paraprak mbi qëllimet, format e organizimit dhe aktivitetet që zhvilloheshin në kuadër të kësaj lëvizjeje ilegale.

Foto: Nimon Mustafaj

Një nga aspektet e para të aktivitetit të tij, sipas dokumenteve të kohës, lidhej me përpjekjet për zgjerimin e rrjetit organizativ përmes angazhimit të individëve të rinj. Në këtë kuadër, ai kishte tentuar të përfshinte në veprimtarinë e organizatës Hafiz Idrizin, një klerik mysliman (hoxhë) nga Gjakova. Kjo përpjekje paraqitet si pjesë e strategjisë së organizatës për të zgjeruar bazën e saj mbështetëse dhe për të siguruar kontakte me individë që gëzonin autoritet dhe ndikim në komunitetet lokale. Megjithatë, sipas materialeve hetimore, kjo iniciativë nuk rezultoi e suksesshme, pasi Hafiz Idrizi nuk u përfshi në aktivitetet e organizatës dhe tentativa për ta angazhuar atë mbeti pa rezultat konkret.

Përveç këtyre përpjekjeve organizative, Nimon Mustafaj paraqitet edhe si person i informuar mbi përgatitjet që po zhvilloheshin në kuadër të aktivitetit propagandistik të organizatës. Sipas aktakuzës, para ndërmarrjes së aksionit për hartimin, shumëfishimin dhe shpërndarjen e trakteve, afisheve dhe parullave politike në territorin e Deçanit dhe në fshatrat përreth, ai kishte dijeni për ekzistencën e mjeteve teknike që përdornin pjesëtarët e organizatës për prodhimin e materialeve propagandistike.

Në këtë kontekst, dokumentet e kohës përmendin se Ali Selmanaj dhe persona të tjerë të përfshirë në organizatë dispononin pajisje të ndryshme për shumëfishimin e materialeve të shkruara, përfshirë makinë shkrimi, shaptilograf dhe mjete të tjera të përdorura për riprodhimin e teksteve. Këto pajisje kishin rëndësi të veçantë për organizatën, pasi mundësonin përgatitjen dhe shpërndarjen e materialeve propagandistike në mënyrë të fshehtë dhe jashtë kontrollit të institucioneve shtetërore.

Sipas dokumentacionit hetimor, roli i Nimon Mustafajt nuk kufizohej vetëm në dijeninë për ekzistencën e këtyre aktiviteteve. Ai përmendet edhe si person që kishte kontribuar në përpunimin gjuhësor dhe përmbajtësor të disa materialeve propagandistike. Konkretisht, thuhet se ai kishte bërë korrigjime dhe ndërhyrje në tekstet e disa afisheve dhe parullave që përgatiteshin për shpërndarje. Ky angazhim interpretohej nga organet e ndjekjes si pjesëmarrje aktive në procesin e hartimit dhe finalizimit të materialeve që më vonë u shpërndanë në Deçan dhe në disa vendbanime përreth.

Ky aktivitet i Nimon Mustafajt dëshmon për ekzistencën e një procesi të strukturuar të prodhimit të materialeve propagandistike, ku përfshiheshin individë me role të ndryshme. Disa siguronin pajisjet teknike, të tjerë hartonin tekstet, ndërsa persona të caktuar angazhoheshin në redaktimin dhe korrigjimin e përmbajtjes përpara se materialet të shumëfishoheshin dhe të shpërndaheshin në terren. Kjo tregon një nivel të caktuar organizimi dhe koordinimi brenda rrjetit ilegal.

Nga këndvështrimi historik, veprimtaria që i atribuohet Nimon Mustafajt pasqyron një nga format karakteristike të funksionimit të organizatave ilegale shqiptare në Kosovë gjatë fundviteve të shtatëdhjeta dhe fillimit të viteve tetëdhjeta. Përhapja e literaturës politike, shpërndarja e trakteve dhe afisheve, si dhe përdorimi i mjeteve teknike për shumëfishimin e tyre, përbënin instrumente të rëndësishme të komunikimit politik në kushtet kur veprimtaria e tillë zhvillohej jashtë hapësirave të lejuara nga sistemi politik i kohës. Autoritetet jugosllave i konsideronin këto aktivitete si veprimtari armiqësore dhe subversive, ndërsa për studiuesit e historisë ato përfaqësojnë burime të rëndësishme për kuptimin e mënyrave të organizimit, komunikimit dhe veprimit të lëvizjeve ilegale shqiptare në periudhën që parapriu demonstratat e vitit 1981 dhe zhvillimet e mëvonshme politike në Kosovë. (Vijon)